Ո՞վ է մտավորականը

[Philosopher]

"Մտավորական" բառը, անցնելով տարբեր ժամանակաշրջանների, հասարակական-տնտեսական ֆորմացիների միջով, այսօր վեր է ածվել մի խիստ պայմանական նշանակման, որի ներքո կարող է հանդես գալ գրեթե յուրաքանչյուրը, այն էլ եթե խոսքը գնում է կենցային իմաստության ու դրանով խիստ հպարտ լայն զանգվածներով հարուստ հայ հանրույթի մասին: Փորձենք պատասխանել այն հարցին, թե ով է իրական մտավորականը, մտավորական, որին ոչ թե կոչում են մտավորական, այլ նա հենց այդպիսին է: Փորձենք նաև նշել, թվարկել այն կոնկրետ հատկանիշները, որով բնորոշվում, տարբերակվում է մտավորականը:

[dvgray]

Հարցը ենթադրում է խորը վերլուծության անհրաժեշտություն;

Կարելի է նաև "յոլա գնալ " /մտավորականին ոչ վայել պահվածք / մտավորականի տիպաժների ընտրությամբ;
Քանի որ ինձ /դեռևս/ չեմ համարում մարդ, որը կարող է կրել մտավորականի պատվաբեր, բայց անչափ պատասխանատու կոչումը, թույլ տամ ինձ օգտվելել երկրորդից ;
Ըստ իմ ծանոթ տիպաժների, լավագույնս մտավորականի կոչման հատկությունների կրող համարում եմ ակադեմիկոս Սախարովին; Նա այն մարդն է, ումինց կարելի է սովորել,սովորել ու ...սովորել;
Նրա մարդկային տիպաժի, մտավորականի պահվածքի մասին կարելի է, և պետք է գրվեն ակադեմիական գրքեր: Նա այդպիսին է եղել ոչ միայն կյանքի մի առանձին դրվագում, այլ կյանքի ամբողջ ընթացքում; Մարդ, որը նաև սխալվել է, բայց չի կորցրել կամ ձևախեղել իր մարդկային կերպը;

Հայկական ռեալությունից իմ համար անգերազանցելի է Թումանյան մտավորականի պահվածքը; Նրա մարդկային տիպաժը իհարկե ինձ ավելի հասկանալի է, ու ամեն օր, ամեն քայլափոխին իմ քայլերի ճշտության և սխալության որոշման ժամանակ օգտվում եմ Թումանյանի աշխարահայացքային պատկերացումներից, որոնք ավելի են հղկում ինձ;

[Փորփրուկ]

Փորձենք պատասխանել այն հարցին, թե ով է իրական մտավորականը, մտավորական, որին ոչ թե կոչում են մտավորական, այլ նա հենց այդպիսին է: Փորձենք նաև նշել, թվարկել այն կոնկրետ հատկանիշները, որով բնորոշվում, տարբերակվում է մտավորականը:

Մտավորական ասելով՝ ես հասկանում եմ մարդ, ում գործունեությունն ուղղված է նախ մարդկության, ապա՝ իր ազգի մտավոր ու բարոյական զարգացմանը, մարդ, ով առաջնահերթ խնդիր է համարում մշտապես այդ ոլորտներին առնչվող խնդիրներ բարձրացնելն ու մարդկանց դրա մեջ ներգրավելը, ժողովրդին իր հետևից տանելը, և, իհարկե, մարդ, ով ժողովրդի կողմից էլ է ընկալվում որպես այդպիսին։ Մտավորականն այն մարդն է, որի կողմը պիտի շրջվի ժողովրդի հայացքը, երբ երկիրը դժվար կացության մեջ է և ոգեշնչման, ուղղորդման կարիք ունի։ Մտավորականը, հայրենասեր լինելով հանդերձ, պետք է կարողանա վեր լինել նեղ ազգային մտածելակերպից, պիտի կարողանա ավելի լայն հայացքով նայել կյանքին ու իրավիճակներին։ Ցավոք, այսօրվա մեր իրականության մեջ այդպիսի անհատները շատ քիչ են, եղածներն էլ համատարած համակրանք ու վստահություն չեն վայելում, այլ միայն մարդկանց որոշակի հատվածի համար են հեղինակություն։ Ճիշտ է, հասկանալի է, որ բոլորին գոհացնելն ու բացարձակապես բոլորի համակրանքին արժանանալն անհնար է, բայց չէ՞ որ մենք ժամանակին ունեցել ենք այնպիսի անհատներ, որոնք, կարելի է ասել, վայելել են ողջ ժողովրդի հարգանքն ու վստահությունը։

Հայկական ռեալությունից իմ համար անգերազանցելի է Թումանյան մտավորականի պահվածքը; Նրա մարդկային տիպաժը իհարկե ինձ ավելի հասկանալի է, ու ամեն օր, ամեն քայլափոխին իմ քայլերի ճշտության և սխալության որոշման ժամանակ օգտվում եմ Թումանյանի աշխարահայացքային պատկերացումներից, որոնք ավելի են հղկում ինձ;

Համաձայն եմ։ Թումանյանն ինձ համար էլ է իսկական մտավորականի վառ օրինակ։ Նրա առաջարկած օգտակար բարոյական լուծումները վերաբերում են կյանքի բոլոր ոլորտներին ու իրավիճակներին։ Իզուր չէ, որ նրա հոդվածներն ու հրապարակախոսական գրվածքներն այսօր էլ խիստ արդիական են, կարծես հենց մեր օրերի համար լինեն գրված։ Թումանյանի մեծությունը նաև նրանում է, որ նրա բարոյախոսությունն իրոք վերանում էր նեղ ազգայինից՝ դառնալով համամարդկային և դրանով իսկ արժեքավոր ու դաստիարակող։

[Առողջագետ]

Կարծում եմ, այսօր դժվար է մտավորականին բնորոշել համընդհանուր սիրո չափանիշներով, քանի- որ, նախ, մարդիկ հակում ունեն նսեմացնալ, նվազեցնել իրենց կողքին ապրող ռեալ մարդկանց արժեքները ընդհանրապես, իսկ այսօրվա հասարակություններում հատկապես. գիտակցաբար ամեն ինչ արվում է լուրջ, արժանի մարդկանց թաքուն պահելու կամ պսակազերծելու համար, "կեղծ" արժեքներ, "փուչիկ" հեղինակություններ ստեղծելու և հասարակական կարծիքին դրանց պարտադրելու համար: Հիմա է, որ կարելի է և թույլատրելի Թումանյանին, Թամանյանին, Չարենցին և մյուսներին անվերապահ արժեք համարել, սակայն արդյոք կյանքի ընթացքում էլ նրանք այդպիսին են համարվել: Հենց այսօր գիտեմ մարդկանց, որոնց տաս-քսան տարի հետո ազգի պարծանքն ենք համարելու, իսկ այսօր...
Որքան լուրջ է մարդու արած գործը, նրա սերը և նվիրումը, նրա տաղանդն ու առավելևս հանճարը, որքան ավելի առաջանցիկ են նրա գաղափարները, այնքան ավելի հեռու է նրա գնահատականի և ճանաչման օրը: Եվ դրա մեջ որոշակի բնագիտական օրինաչափություն կա...: Հատկապես դա ակնհայտ է ակտիվ քաղաքացիական դիրքորոշման դեպքում, ի տարբերություն այն դեպքերի, երբ մարդը "մաքուր" արվեստագետ է, նկարիչ, երգիչ, գիտնական և այլն:
Այստեղ մի փրկարար բանաձև կա. " Ես ոսկեդրամ չեմ, որպեսզի բոլորին դուր գամ": Իսկապես, երևի միայն ոսկեդրամն է, որ միանշանակ բոլորին դուր է գալիս:
Սակայն դա գրեթե նորմալ երևույթ է. անբնականը և հուսահատեցնողը ժամանակակից հասարակություններում լայն տարածում ստացած իրական հարգանքի և գնահատականի արժանի մարդկանց նկատմամբ գիտակից և քաղաքականորեն կազմակերպված "խաչակրած արշավանքն է", որպեսզի ես, դուք և մյուսները նրանց չտեսնենք, չիմանանք և չճանաչենք, և կարծենք, թե այդպիսիք չկան:

[Մտածող]

Եթե հակիրճ ասենք, ապա մտավորականը նախ իր ժողովրդի, ապա նաև ընդհանրապես մարդկության զարգացումն ուղղորդողն ու առաջնորդողն է։ Նա զգայուն է հասարակության ներկա ու գալիք խնդիրների նկատմամբ, նա փնտրում ու գտնում է դրանց լուծման ուղիները։ Եթե նա այդպիսին չէ, ապա իրավունք չունի մտավորական կոչվելու։
Մարդկության պատմության ողջ ընթացքում այս դերն իրենց վրա հիմնականում վերցրել են փիլիսոփաները, գրողներն ու ընդհանրապես արվեստի մարդիկ։ Հիմա մարդիկ մտավորական ասելով սովորաբար հենց գրողներին ու արվեստագետներին են պատկերացնում, նրանց են հենց սկզբից մտավորական կոչում։ Բայց ժամանակակից հայ գրողներն ու արվեստագետներն այսօր այդ դերը չեն կատարում(գուցե որոշ վերապահումներով)։ Թաղվել են նեղ անձնական խնդիրների մեջ ու գլուխներն իրենց բնից դուրս չեն հանում։ Նրանք չեն աձագանքում հասարակության այսօրվա խնդիրներին։ Հետևաբար իրենք իրենց մտավորական թագադրած երգիչ–դերասանները, որ այսօր բեմերից չեն իջնում, համենայն դեպս նրանք, մտավորական կոչվելու արժանի չեն։
Հիմա ինտերնետային ֆորումի անհայտ մասնակցից մտավորականին բնորոշ խոսք ավելի հաճախ եմ լսում, քան վերը նշվածներից։

Ինձ համար էլ հայ մտավորականի ամենավառ կերպարը Հ. Թումանյանն է։ Նրա մտավորականի կոչումը դրսևորվում էր ինչպես գրական ստեղծագործություններում, այնպես էլ հասարակական ակտիվ գործունեության մեջ։

[dvgray]

Համաձայն լինելով վերևի գրառումներում մտավորականի գծագրվող կերպարի հետ, ավելացնեմ մի երկու շտրիխ էլ ես; Մտավորականը չի կարող է լինի վախկոտ /վախկոտ չլինել, դեռ չի ենթադրում լինել քաջ/: Պետք է լինի իր բնագավառում լավ գիտակ ու ինչ-որ բան արած մասնագետ; Պետք է ունենա աշխարահայացք, երևույթներին գլոբալ նայելու և վերլուծելու ընդունակություն;
Անհաշտ պայքար մղի միջակության` հասարակության մեջ գերիշխող դառնալու մղման հետ; Գողացված, ոչ իր հանդերձանքը հրապարակայնորեն հանի միջակության հագից, մերկացնի նրան. ստիպելով միջակությանը ցրտից պատսպարվել սեփական, ժառանգական ցնցոտիներով; Որպեսզի միջակությունը անպատրաստներին չգցի թյուրիմացության մեջ; Չխաղա չարիքի հետ ավելորդ, հասարակությանը շեղող ու մոլորեցնող քաղաքականություն-քաղաքականություն խաղը; Դա վայել չէ մտավորականին; Ու այդ խաղի արդյունքում ինքն էլ չկեղտոտվի ու չապականվի;

Կուզենաի փորձենք վերլուծել նաև պատճառա- հետևանքային կապը;
Ինչու՞ է այսպես; Ի՞նչ նախադրյալների առկայության դեպքում հայկական միջավայրում իրավիճակը կշտկվի;
Պատճառներից մեկը ըստ իս մեր համազգային իզոլացիան է; Եվ մտավոր, և նյութական իմաստով; Պարփակվել ենք միայն մեր խնդիրների մեջ, կուչ եկել, փոքրացել, դարձել մի կծիկ; Ոչ մի համամարդկային խնդիր էլ մեզ չի հուզում: Լինի բնապահպանական վերահաս աղետները, լինեն կենդանական աշխարհի պահպանման խնդիրները... Դրանք ասես այնքան հեռու են մեղանից, ինչքան մեզանից մի 1000 լուսատարի հեռու մի գալակտիկա;
Անգամ մեր քթի տակի` Ադրբեջանի գրավյալ տարածքներում 1000 տարվա ծառերի մեր իսկ ազգի կողմից ոչնչացումը, կամ 100000-անոց քաղաքի հիմնահատակ քանդելը ու գետնի հետ հավասարացնելը` վերջին նյութապաշտ վայրենու երեսպաշտութամբ հրապարակայնորեն անուշադրության ենք մատնում, սակայն անդրկուլիսներում գովերգելով ու փառաբանելով այդ բարբարոսությունների հեղինակներին ու կատարողներին;

Պետք է քանդել կծիկը, դուրս գալ սեփական պարիսպներից; Ներդաշնակվել համամարդկային, համաշխարային պրոցեսների հետ;
Իսկ դրա փոխարեն մեզ ավելի են մեկուսացնում ազգի "ջոջ" իրենց հորջորջող միջակությունները;
Իսկ ժողովուրդը իր առասպելական հյուսվածքներին ավելացնում է նորերը ու նորերը, փոխելով ու նորացնելով միայն անունները ` ամենակարող սերժերի, ռոբերտների, գագոների ու ... իրենց ախռանաների մասին; Կուռքերը դարձել են խնկատեղիներ, մատուռներ ` դրված ընտանեական խոհանոցներում... և ուղեղներում;
Կուռքերը փշրելու ժամանակն է:

[Philosopher]

Պետք է քանդել կծիկը, դուրս գալ սեփական պարիսպներից; Ներդաշնակվել համամարդկային, համաշխարային պրոցեսների հետ;
Իսկ դրա փոխարեն մեզ ավելի են մեկուսացնում ազգի "ջոջ" իրենց հորջորջող միջակությունները;
Իսկ ժողովուրդը իր առասպելական հյուսվածքներին ավելացնում է նորերը ու նորերը, փոխելով ու նորացնելով միայն անունները ` ամենակարող սերժերի, ռոբերտների, գագոների ու ... իրենց ախռանաների մասին; Կուռքերը դարձել են խնկատեղիներ, մատուռներ ` դրված ընտանեական խոհանոցներում... և ուղեղներում;
Կուռքերը փշրելու ժամանակն է:

Փայլուն է ասված
Այո, մտավորականը նախևառաջ հեղափոխողն է, բացահայտողն է, վիրահատողն է, վառող, բուժողն է, մեծ ճշմարտախոսն է, ճշմարտության վկան ու հիշեցնողն է, մտավորականը Մարդն է: Մտավորականը նա է, ով երբեք չի առաջնորդվում հասարակական որևէ կայուն պատկերացմամբ որևէ բանի մասին: Այս մասին երբ որևէ բանավեճ է լինում, հիշում եմ Բուբերի օրինակը: Երբ ստեղծվեց Իսրայել պետությունը` հրեա ժողովրդի մոտ երկու հազար տարիների երազանքը, Մարտին Բուբերը` հրեական ծագմամբ մեծ գերմանացի փիլիսոփան ասաց. "Մեզ պետություն պետք չէ": Զարմանալի էր գուցե Բուբերի այսպիսի արձագանքը, սակայն, նա հասկանում էր, որ հրեա ժողովուրդը համաշխարհային հայրենիքը փոխարինելով հողային հայրենիքով` կործանում է իրեն: Ապացույցը` Իսրայելի ստեղծումից երկու տասնամյակ անց սկսված ու ցայսօր շարունակվող հրեա-արաբական հակամարտությունը, որի լուծումը երբեք ռեալ չի եղել և չի լինի: Խոսքը, սակայն, այս մասին չէ, այլ այն մասին, որ հրեական սփյուռքի այդ ամենահայտնի դեմքը, որը նաև հրեականության ամենախորքային արժքների կրողն էր, ունեցավ խիզախություն այդպիսի հայտարարություն անելու: Ահա ձեզ մտավորականի գործողություն: Հիմա վերադառնանք հայությանը. ո՞վ մեզանից կհիշի նույնքան վստահ ու նույնքան ճշգրիտ, բայց ազգային-պատմական բոլոր կայուն պատկերացումներին հակադրվող վճռական մտավորականի հայտարարություն: Դժվար է հիշել: Դժվար է, որովհետև հայ մտավորականը սովորել է ազգային-հանրային քարացած պատկերացումներից հաց ու վաստակ, անուն ու փառք "շինել", ազգային գոյության ողբերգությունները դարձնել սեփական փառքի հենաքար, խոսել ու տարփողել այն գաղափարները, որոնք հազարավոր տարիներով կերել են ազգային հոգեբանության առողջ բջիջները ու վերածել հայ հավաքականությանը ինքնասպան հոտի: Այո, հայ մտավորականի կերպարը էստրադային մտավորականի կերպարն է, կերպար, որը երբեք այդպես էլ չհասկացավ, որ ազգային ողբերգությունների ու հիմնահարցերի թիկունքում կորում է մարդը, հայ մարդը, որը նախևառաջ մարդ է, կենդանի, ապրումներով ու զգացմունքներով, մարդկային, խիստ մարդկային ցանկություններով մարդը: Չհասկացավ ու արհամարհեց, չհասկացավ ու երբեք ուշադրություն չդարձրեց նրա վրա: Ցեղասպանության մասին հարյուրավոր բանաստեղծությունների տեղն ու փոխարեն մեկ բանաստեղծություն էր պետք գրել. 16-ամյա աղջկա մասին, մեկ վեպ` երիտասարդ հոգու մասին, մեկ պոեմ` ապրող հավաքականության ու ոչ թե մեռելեաթաղ գոյության մասին: Ցույց տվեք ինձ աղջկական-կանացի հոգեբանությունը նկարագրող որևէ լուրջ գեղարվեստական գործ` գրված հայ մտավորականի կողմից, չկա: Իսկ ով էլ որ գրել է, օրինակ Վազգեն Շուշանյանը, վաղուց աքսորված են հայի ու մտավորականի սեփականաշնորհված ավազանից ու մեկուսացված արևելահայ բարկ արևի տակ չորացած ուղեղների հոգեկան մեղկությամբ: Այս ամենով` մտավորական էր Չարենցը, որ կանգնեցրեց իրեն ու ինքն իրեն ասեց. դու եղել ես հիմար, արթնացիր, մարդ, ու հաղթիր քո միջի հոտային սրնգահարին ու վերածվիր մարդու, միայնակ, վճռական, չհամաձայնող, պրոմեթևսյան մարդու: Այն մտավորականը, որը երբեք չի ընդունել, որ ինքը սխալվել է ու հիմար է եղել` երգելով գնչուական խոզահոտի նուրբ քնքնշահոտը, նա մտավորական չէ: Ինքն իր դեմ, իր ազգի կործանարար ընթացքի, մարդկության խելագար գոյության դեմ ելնողն է մտավորականը: Մարդը և ոչ թե մարդանմանն է մտավորականը:
Dixi!

[Հեղինակ]

Կարդացի այս բաժնի բոլոր գրառումները: Իհարկե, մտավորականի այսպիսի խոր բնութագրումներ "Գրական թերթում"չեք գտնի: Բայց, այնուհանդերձ, բավարարվածության զգացում չկա. մեր ծանր ժամանակներում մեզ պետք մի վեցերորդ զգայարանով ճիշտ կողմնորոշվել` ճանաչել և ինքնաճանաչել մարդ-մտավորականին: Նրան, ով մտքի, խոսքի և գործի միասնական վեկտորով ԿՅԱՆՔ է ստեղծում: Այս երեք սկիզբների տարամիտման առկայության և արտահայտվածության աստիճանով է որոշվում չմարդության և չմտավորականության աստիճանը: Մարդ- Մտավորականի երկու տեսակ գիտեմ, որոնց ճանաչումը և գնահատումը կարող է արդյունավետ դարձնել, իմ կարծիքով, մեր ֆորումի նպատակասլաց փնտրումը, նաև "Մարդ Հայաստանի" նախագիծը:
Առաջին. Մտավորական է նա, ով ազգային մշակույթի բյուրեղացած շերտ է կրում, պահպանում և զարգացնում: Նրան կոչենք Մշակութային Պահակազորի անդամ, նա է մեր ինքնության երաշխավորը, նա է մեզ Ազգ դարձնողը: Մի անուն, որն, ափսոս, չկա - Խորեն Պալյանը` իր զվարթ Շարակնոցի ծովածավալ գիտելիք-զգացումով: Էլ ումից ենք առնելու նրա տված քաղցրությունը:
Երկրորդ. Մտավորական է նա, ով կատարում է նյութական և վերանցական Գիտելիքի ներդաշնակ սինթեզ և այսօր, այս ժամին գալիս է տգիտության սելավի դեմն առնելու, կյանք ու երկիր ստեղծելու: Չմտավորականության դեմ ելնողների մեջ թերևս կգտնվեն մի քանիսը, որոնք համառ ինքնակրթությամբ կարող են երբևէ դառնալ այդպիսին: Սա բարձրագույն չափանիշն է: Եթե չկա այս նոր սինթեզը, որը բարձրագույն Էթիկայի ծնողն է ` ազնվագույն մտավորականի ժառանգներն արդեն կվաճառեն և իրենց, և հայրենիքը: Այդպես Սախարովի մերձավոր զինակիցներ- համակիրները` Ելցինը, Գայդարը, Սոբչակը մի քանի տարում ոհմակացան և սկսեցին Ռ-ի հոշոտումը: Բայց նրանք մեղք չունեին, այլ նրանց ծնող ազգը, նաև նրանց հոգևոր հայրը, որը կարծում էր, թե իր հզոր Խղճմտանքը և Ազնվությունը բավական են նոր հասարակարգ կառուցելու համար: Չէ' ու չէ', հազար անգամ չէ', հազար Սախարով էլ գան ու վերցնեն երկրի կառավարչությունը ` մեկ է, չեն կարող նոր երկիր ստեղծել: Առանց սինթեզի ոչ մեկը չի տարբերի ազատականությունը ազատությունից և կդեգրադացվի ընդամենը մի քանի տարում: Ճանաչել Ազատության Աղբյուրը, Նրա օրենքները, այդ Օրենքների էջքը հասարակական տարածք, ահա նոր մտավորականի կրթության և ձևավորման ուղին:

[Philosopher]

Մի քանի մտավորականների եմ այսօր տեսնում Երևանի փողոցներում: Իրենց բաշավոր գլուխները քամուն տված երևի մտածում են, որ վերջ, էս ազգի մեջքը կոտրեցին, ապրեցին, կերան, նաև` անուն ու համբավ ձեռք բերեցին, հիմա կարելի է նաև կինո Մոսկվայի շուրջ "պտույտ մը" անել: Եթե իմանայիք, թե որքան փուչ է ձեր տեղը, էն տեղը, որ տարածության մեջ դուք եք զբաղեցնում

[Tigris]

Մտաւորականի մասնագիտութիւն չի կարող լինել: Հանդում անասուն արածեցնող մտաւորականների մասին վկայում է մեր գրականութիւնը: Մտաւորականը պիտի ունենայ իր միտքը: