Քաղաքակրթական հիմնախնդիրները Դոստոևսկու "Կարամազով եղբայրներ" վեպում
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
Ֆ.Մ. Դոստոևսկին (1821-1881) համաշխարհային գրականագիտության և փիլիսոփայության մեջ առավել մեծ չափով արծարծված և մեկնաբանված հեղինակներից է: Ռուս միստիցիզմը, գրական սիմվոլիզմը նրա երկերում հակված են տեսնելու իրենց ակունքները, ավանդական գրականագիտությունը նրա երկերը, նրանցում արծարծված երևույթները մեկնաբանում է կա'մ սոցիալ-քաղաքական, առավելագույն դեպքում` ազգային-հոգեբանական պատճառականության տեսանկյունից, կա'մ գրական-գեղագիտական մեկնակետից` այդպիսով շարունակելով 19-րդ դարի ռուս հեղափոխական-դեմոկրատական գրականագիտական մեծ դպրոցի ավանդույթները (որի ներկայացուցիչների` մասնավորապես Բելիսնկու, ապա և Գերցենի և Չերնիշևսկու կողմից Դոստոևսկին գնահատվեց որպես նոր փուլ ռուսական դեմոկրատական, սոցիալ-քննադատական գրականության մեջ), 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի արևմտյան փիլիսոփաներից յուրաքանչյուրը Դոստոևսկու ստեղծագործության մեջ տեսնում է այն, ինչ համարում է կարևոր արևմտյան քաղաքակրթության և համաշխարհային անտրոպոլոգիայի համար. օրինակ, Ֆրոմը կարևորում է ազատության և մարդու կողմից նրա բեռից խուսափելու դոստոևսկիական բնորոշումները, Շպենգլերը` ռուս հոգու, ռուս մարդու և միջավայրի հակասության այնպիսի բնորոշումները, որոնք թույլ են տալիս ռուսական մշակույթը և պատմությունը` իր այս կամ այն դրսևորումով տեղադրել համաշխարհային պատմության պսեվդոմորֆոզների համակարգում և այլն: Եթե այս բոլոր և դեռ հնարավոր մեկնությունները փորձենք պատճառաբանել ծագումնաբանական տեսանկյունից, ապա կստացվի, որ Դոստոևսկու երկերի մեկնության մեջ հիմնականում որպես մեկնակետ են ընդունվել կա'մ դասական գրականության և գրականագիտության և կա'մ դասական փիլիսոփայության չափանիշները: Օրինակ, քննելով "Ոճիր և պատիժ" վեպի գլխավոր հերոսի կատարած ոճրագործության դրդապատճառները` Կ.Ի. Տյունկինը, խոսելով ժամանակի ռեֆորմների, նրանց անարդյունավետության և դրանից բխող հուսահատության մասին, որ պատել էր Դոստոևսկուն այս վեպը ստեղծելիս, համարում է, որ նախ` դա ոճրագործություն էր "վնասակար և չնչին", աղքատների տառապանքի վրա իր հարստությունը դիզող պառավի նկատմամբ (ինչը, կարծես թե ակնհայտ է և չի կարող երկմտանքի տեղիք տալ), և ապա, այդ մեկնակետից շարունակելով իր դատողությունը, գտնում է, որ այդ ոճրագործությունը պայմանավորված էր ցարական Ռուսաստանում տիրող սոցիալական-քաղաքական իրավիճակով և ինչ-ինչ "ինտելիգենտական" մտային հակումներով: Այս մեկնակետը Դոստոևսկու երկերի, նրա հերոսների ու գաղափարների մեկնության թերևս ամենամասնակի, ամբողջության մեջ չբավարարող սկզբունքն է: Առավել քան ակնհայտ է, որ Ռասկոլնիկովի (որը ոչ Օբլոմով է, ոչ Չիչիկով) հանցագործության մեջ առավելագույնը երրորդական տեղ և դեր ունեն և' այդ սպանված պառավի անձը, և' մի կողմից` հարստության և փոքր մարդու կծծիության և մյուս կողմից` աղքատության, տաղանդավորության և համաշխարհային մեսիանականության հակասությունը, որ գոյություն ուներ պառավի և Ռասկոլնիկովի միջև: Ռասկոլնիկովը արտաքին ոտնձգություն է կատարում պառավի դեմ` դրանով ներքին ոտնձգություն կատարելով իր սեփական անձի դեմ` "ցանկանալով տառապել", ինչպես պետք է անընդհատ կրկնեն "Կարամազով եղբայրներ" վեպի հերոսները, ցանկանալով իր ներքին լաբորատորիայում ևս մեկ փորձ դնել սեփական տառապյալ հոգու համար, ևս մեկ խոչընդոտ` այն հաղթահարելուց հետո ապրելու հույսով, ևս մեկ պատնեշ "կենդանի կյանքի" և սեփական գորշ, սակայն դրանով իսկ անփոխարինելի ներաշխարհի միջև: Ռասկոլնիկովը ոճիր է գործել, բայց իր դեմ և այդ ոճիրի մեջ չկա սոցիալական ակտի ներքին, ոչ թե արտաքին բնույթը: "Նրա ճակատագրական սխալը ոչ միայն նրանում էր, որ նա վճռեց սպանել պառավին, այլ նրանում, որ նա ոտնձգություն կատարեց իր հոգու նկատմամբ` նրա "հավերժական պահանջներով"": Նույն այս մեկնակետից գնահատելով "Կարամազով եղբայրներ" վեպը` Բելկինը այն համարում է սոցիալ-փիլիսոփայական վեպ-ողբերգություն` այս վեպի առաջացման գլխավոր պատճառ համարելով երկու հեղափոխական իրավիճակների միջև ընկած շրջանում (1859-1861 և 1879-1880թթ.) առկա սոցիալական տեղատվությունը: Մինչդեռ, ինչպես գրում է Շպենգլերը, "Նրա հոգին վեր է ամենայն սոցիալականից: Այս աշխարհի բոլոր երևույթները նրան ներկայանում են որպես այնքան անկարևոր երևույթներ, որ նա բոլորովին չի անհանգստանում դրանց բարելավմամբ… Դոստոևսկին, ինչպես յուրաքանչյուր իսկական ռուս մարդ, պարզապես չի նկատում դրանք": Դոստոևսկին որպես գեղագետ մեծագույն դիալեկտիկ-անտրոպոլոգ է, և եթե կարող է լինել նրա որևէ սոցիալական գաղափար նրա երկերում, ապա դա կարող է լինել շատ ավելի խորը, առաջին հայացքից չնկատվող, որոշակիորեն նաև` պատմական տեսանկյունից տարժամանակյա գաղափար, ինչը և կարելի է տեսնել նրա ստեղծագործության տարբեր հատվածներում, գուցե որոշակիորեն նաև` որպես բոլոր երկերի մի ներքին ենթատեքստ: Դոստոևսկու գրականագիտական մեկնության մեկ այլ հատված է նրա երկերի զուտ գրական-գեղագիտական հատկանիշների մեկնությունը, որը ևս, գուցե առավել մեծ չափով, քան սոցիալ-քաղաքական մեկնակետը, չի համապատասխանում Դոստոևսկու ստեղծագործության իրական բնույթին, չի նպաստում այդ բնույթի ամբողջական բացահայտմանը: Այս առնչությամբ Ն. Բերդյաևը, նկատի ունենալով նաև Դոստոևսկուն, գրում է. "Ռուսական հոգին վերցնում է իր վրա համաշխարհային պատասխանատվության բեռը, այդ պատճառով նա չի կարող արարել մշակութային արժեքներ այնպես, ինչպես արարում է լատինական կամ գերմանական հոգին": Սա չի նշանակում, որ ռուսական հոգու ստեղծած մշակութային արժեքները իրենց գեղարվեստական և գեղագիտական հատկանիշներով զիջում են արևմտաեվրոպական արժեքներին, այլ որ` դրանք բարձր արժեքներ են, սակայն զգալիորեն այլ արժեքային համակարգի մեջ: Կարծում եմ, սա առավելագույն չափով վերաբերում է Դոստոևսկուն: Դոստոևսկին ռուսական ռեալիզմի մեծագույն ներկայացուցիչն է, ըստ էության նա հավատարիմ է ռեալիզմի աքսիոմին` հիմնված կերպարների և հանգամանքների տիպականության սկզբունքի վրա: Սակայն Դոստոևսկին նաև ռեալիզմի սահմանները հեղափոխած գեղագետ է: Նրա համար և' իրականությունը, և' այդ իրականությունն ընկալող սուբյեկտիվ հոգեբանությունը ոչ միայն միաշերտ չեն, այլև բազմաշերտ են` բառի ամենաուղիղ իմաստով: Իրականությունը, կյանքն ամբողջությամբ մի տոտալ exsistentia է, որը ունի բազմաշերտ կառույց և որը չի կարող և չպետք է սխեմատիզացվի. սա Դոստոևսկի գեղագետի հավատամքն է, որից էլ բխում է նրա ստեղծագործությանը բնորոշ, նախապես հենց իրեն հատուկ ռեալիզմի ալոգիզմը, որի հիմքում ընկած է կյանքի ռեալության դիալեկտիկական կառուցվածքը, նրանում առկա հակադրամիասնությունը, որի ամբողջական պատկերումը հենց Դոստոևսկու "բարձրագույն ռեալիզմի" հիմնական խնդիրն ու իրականացված նպատակն է: Այս հատկանիշը հաճախ դրսևորվում է Դոստոևսկու ստեղծագործության մեջ առկա` պատմողի և հեղինակի ընդգված տարբերակվածությամբ, որը հաճախ համընկնում է հրապարակախոս-փիլիսոփա Դոստոևսկու և գեղագետ Դոստոևսկու տարբերակվածությանը: Որպես Դոստոևսկու ռեալիզմի ալոգիզմի օրինակ կարելի է հիշատակել Ֆյոդոր Կարամազովի կերպարը, որին բազմաթիվ անգամներ ուղղակի բնորոշումներ տալուն զուգահեռ (ինչը չի ներվի որևէ ռեալիստի` բառի գրականագիտական առումով)` միևնույն ժամանակ նրա բերանում դնում է այնպիսի ձևակերպումներ (օրինակ. "Այդ "արարածը", այդ "գեշ վարքի տեր կինը" գուցե ձեզնի'ց ավելի սուրբ է, պարո'ն աբեղաներ, ճգնավո˜ր աբեղաներ: Գուցե նա անկում է ունեցել իր պատանությանը, միջավայրը կործանել է նրան, բայց նա "շատ է սիրել", և Քրիստոսն անգամ ներել է այդ կնոջը, որ շատ է սիրել…" (Գրուշենկային Մարիամ Մագդաղենացու հետ համեմատելը չի անցնում ոչ մեկի մտքով, բացի հայր Կարամազովից), կամ` "Դուք այստեղ կաղամբ ուտելով փրկում եք ձեր հոգիները և կարծում եք, թե արդարներ եք: Խարակաձուկ եք ուտում, օրը մի հատիկ խարակաձուկ և կարծում եք, թե խարակաձկով աստծու˜ն եք կաշառում" (Աստծո հետ մերկանտիլիստական հարաբերության` որպես Ռեֆորմացիայի և ետռեֆորմացիոն ողջ քրիստոնեության և, ընդհանրապես, կրոնականության ամենաբնորոշ հատկանիշներ են համարում Ֆրեյդը, Վեբերը13 և այլն, և այս ճշմարտությունը ևս միայն Ֆյոդոր Կարամազովի բերանից է լսվում) և այլն), որոնք ոչ միայն կասկածելի են դարձնում իր` պատմողի կոշտ որակումները (օրինակ, խեղկատակ, անպիտան, անբան), այլև մտածել են տալիս այդ ողբերգական, արտաքին կեղծիքով իր ներքին ճշմարտությունը պաշտպանել ցանկացող, իմաստության բավական լուրջ խորքերի հասու (պատահական չէ Միուսովի գնահատականը` Եզոպոս) կերպարի ("…երբ ես մարդկանց հետ եմ լինում, հենց այդպես էլ ինձ թվում է, թե ես ամենից ավելի ստորն եմ, և թե բոլորն ինձ խեղակատակի տեղ են դնում, դե˜հ ես էլ` "արի' ուրեմն, ասում եմ, իսկապես խեղկատակի դեր խաղամ, չե'մ վախենում ձեր կարծիքից, որովհետև բոլորդ էլ, առաջինից մինչև վերջինը, ինձնից ավելի ստոր եք") իրական բնույթի մասին: Եվ կամ` նույն Ֆյոդոր Պավլովիչի հետ կապված այն դրվագը, որտեղ նա լսելով կնոջ` Ադելաիդա Իվանովնայի մահվան մասին չգիտես ուրախանում է, չգիտես` ողբում. "ասում են, վազեց փողոցով մեկ և սկսեց ուրախությունից ձեռքերը երկինք բարձրացնել ու գոռալ` "Արդ արձակեա' զծառայս քո, տէ˜ր", բայց ոմանք էլ ասում են, թե հոնգուր-հոնգուր լաց եղավ երեխայի պես, և այնքան, որ մարդիկ նույնիսկ խղճալով էին նայում նրան… Շատ հնարավոր է, որ և մեկն է, և մյուսը": Ահա առանձին մարդկային հոգու և հետևաբար նաև կյանքի դիալեկտիկական խորքի մի անբռնազբոս բացահայտում. հերոսը և ողբում է, և հրճվում, և սրանց միասնական պատկերումն էլ հենց այդ ալոգիկ թվացող, բայց իրականության երկրորդային-երրորդային շերտերի խորքը գնացող, այդ շերտերի տրամաբանությունը բացահայտող և դրանով իսկ բարձրագույն ռեալիզմի արտահայտությունն է:
Միևնույն ժամանակ, բազմաշերտ է մարդու հոգին ընդհանրապես և գրողի ու ընթերցողի հոգին մասնավորապես: Եվ եթե մի դեպքում նա կարող է ընկալել որևէ կերպարի որպես հակահերոս, ապա հաջորդ վայրկյանին այն կարող է առաջացնել նրա մոտ կարեկցանքի կամ, նույնիսկ, հոգեհարազատության զգացում: Դոստոևսկու երկերի մեկնության գրական-գեղագիտական մեկնակետը քննադատին կանգնեցնում է նաև այլ, ոչ պակաս կարևոր հարցի առջև. ի՞նչ անել Դոստոևսկու հերոսների երկար, հաճախ տասնյակ էջեր գրավող մոնոլոգների հետ, որոնք ռեալիզմի ավանդույթներին հարիր չեն և, ըստ տրամաբանության, պետք է փոխարինվեին, ասենք, գործողությունների միջոցով կերպարին բացահայտելու մեթոդին` առանց երկարաշունչ ինքնախոստովանանքների. ինչպես գրում է Մերեժկովսկին, "Լ. Տոլստոյի մոտ մենք լսում ենք, որովհետև տեսնում ենք, Դոստոևսկու մոտ մենք տեսնում ենք, որովհետև լսում ենք": Կամ ի՞նչ անել նրա վեպերում գործողությունների խիստ փոքր ժամանակահատվածում խտացվածության հետ, ինչը զուգորդվելով տեսարանների` թատերականության հասնող պատկերավորության հետ, կարծես կլասիցիզմի շունչ են տալիս նրա երկերին: Ասել, որ Դոստոևսկին ռեալիստ չէ՞, իսկ ո՞վ է համաշխարհային գրականության այն ալտերնատիվ գրողը, որին կարող ենք տալ ժամանակակից մարդու հոգու չբացահայտված ու չտեսնված ծալքերը հետողականորեն, անվախ և ճշգրիտ բացահայտողի դափնիները: Այսպիսի օրինակները կարելի է շարունակել, սակայն միայն սրանք էլ բավական են ցույց տալու համար, որ Դոստոևսկու երկերի ամբողջական քննության համար միայն գրական-գեղագիտական տեսանկյունը խիստ նեղ է և այս դիրքերից կատարված մեկնությունների արդյունքում (որը կարող է բերել, օրինակ, այնպիսի հետևության, թե "Կարամազով եղբայներ" վեպը խիստ ձգձգված է և ձանձրալի) աչքի առջև կարծես կորում է ամենատես և ամենազգա "ստեղծագործական կատաստրոֆիզմի" ծնունդը:
Ինչ վերաբերում է Դոստոևսկու երկերի մեկնության դասական փիլիսոփայական չափանիշներին, ապա այստեղ առանձնացվում են նրա կրոնա-փիլիսոփայական հայացքները, քրիստոնեության և գործուն սիրո դոստոևսկիական մեկնությունները, մարդկային հասարակության ապագայի նրա տեսիլքը, որոնք տեսական խտացվածությամբ արտահայտվում են "Կարամազով եղբայրներում"` մասնավորապես` հայր Զոսիմայի քարոզներում, նաև` այլ երկերում: Պետք է նշել, որ համաշխարհային և մասնավորապես` քրիստոնեական կրոնականության, կրոնի և հասարակության փիլիսոփայության տեսանկյունից Դոստոևսկու երկերում արծարծված փիլիսոփայական գաղափարները և մոտեցումները քննելու դեպքում առավելագույնը, որ կարելի է արձանագրել, դա ռուս միստիցիզմի մեջ նրա ներդրումն է, համաշխարհային անտրոպոլոգիզմի մեջ նրա ստեղծագործության վիթխարի նշանակությունը, քրիստոնեական ավանդական գաղափարների, թեև հանճարեղ, բայց վերաձևակերպումները, ինչպես նաև հասարակական կյանքում հոգևոր և նյութական աշխարհների միաձուլման, հոգևոր-բարոյական արժեքներով և հոգու անմահության շահախնդրությամբ մահկանացու մարմնում ճիշտ ապրող հասարակության իդեալը: Եվ եթե ահա միայն այս սահմաններում տեսնենք Դոստոևսկու ներդրումը համաշխարհային գրականության, փիլիսոփայության, կրոնականության և ընդհանրապես` մշակույթի մեջ, ապա մեզ համար դժվար պիտի լինի նրան նույնիսկ ռեֆորմատոր կոչելը, մինչդեռ նրա ստեղծագործությունները և' համաշխարհային գրականության, և' համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ խիստ նշանակալի երևույթներ են:
Մեջբերել