Մասերի, թե Ամբողջի Կրթություն - որն է ճանապարհը:

[Հեղինակ]

Նախ` թեմայի բուն իմաստի և նպատակի մասին: Թեսթերը և հարցարանները մասնատում են երեխայի միտքն ու զգացումը, մասնատում են ՄԱՐԴՈՒՆ: Այսպիսին է այժմ համաշխարհային կրթությունը: Դա կրթություն է ՄԱՍԵՐԻ մասին: Հայաստանը պատճենահանում է այդ կրթությունը: Ինչպես ստեղծել Ամբողջի կրթությունը...Թե հանձնվել
համաշխարհային կրթության գետին: Ուրեմն, հանձնվել մշակույթով, ինքնությամբ, ապագայով...Որտեղ եք, պաշտոնական հայրենասերներ, ինչ գործի եք...
Իմ տեսակետները և հաղորդումներրը կրթական ռազմադաշտից`հաջորդիվ:

[dvgray]

Բայց ինչո՞վ է վատ այդպիսի մեթոդի ընտրությունը;
Երեխայի, պայմանականորեն ասված "դատարկ" ուղեղը ինչքանո՞վ է հարմարեցված ամբողջի ընկալման համար;
Ավելի ճիշտ չէ՞ արդյոք "մասերի" մեջ լավ մասնագիտանալը դպրոցում, իսկ հետագա ուսանողական և հասուն կյանքում սեփական ուժերով այդ "ամբողջի" ընկալումը ըստ սեփական գենետիկական և ձևավորվող աշխարահայացքի;
Սա նման է նրան, որ անհատը պետք է բավարարի ժամանակի մինիմալ պահանջներին, իսկ հետագա զարգացումը սահմաններ չունի և անհատի նախասիրությունների գործն է; Ինչքան մեծացնի իր սահմանները, այնքան կլինի գնահատված հասարակության կողմից;
Սովետական դպրոցը իր հիմքում ուներ հակառակ մոտեցումը ` մարդուն կաղապարեր նախորոք, իր գաղափարական կարիքներին հարմարեցված "ամբողջով", ստիպելով մնացած կյանքում լինել այդ կաղապարի սահմաններում; Ու ամենահետաքրքիրը այն էր, որ այդ "ամբողջը" ցանկացած դեպքում ոչ թե դառնում էր անհատի, անձի սեփականությունը, այլ նա լինում էր մի արհեստական, չյուրացված, մարմնին վրա չնստեցված հանդերձանք; Ոչ մեկն էլ, անգամ համալսարանը դասախոսները, չկարդալով Արիստոտել, Հեգել, Կանտ մեկնաբանում էիր Արիստոտել, Հեգել, Կանտ; Այ ասպիսի աբսուրդի թատրոն էր սովետական գովաբանված դպրոցը;
Իսկ այժմեականը, արևմտյանը, առաջարկում է կարդալ Արիստոտել, Հեգել, Կանտ, իսկ մեկնաբանություները, ամբողջացնելը թողնում է անհատի տիպին, ձևավորված և ամբողջ կյանքի ընթացքում ձևավորվող ինտելեկտին; Սա շատ ավելի բնական է և ընդունելի իմ համար;

[Grieg]

Նախ` թեսթերը և հարցարանները դա ընդամենը գիտելիքի ստուգելու ճանապարհներ են, այլ ոչ գիտելիքներ մատուցելու: Ամբողջի կրթությունը մասին միայն երեխան ինքը կարող է հոգալ, քանի որ ամբողջը ամեն մեկի մոտ տարբեր կերպ է արտահայտվում:
Երևի ճիշտ է, որ կրթական համակարգը ուղղակի ցույց տա հնաևավորուղղություները /մասերը/ իսկ երեխաները արդեն հավաքեն մասերից ամբողջը :

[Հեղինակ]

Հարգելի բարեկամներ, շնորհակալ եմ արձագանքների համար: Ձեր բերած յուրաքանչյուր մտքին պատասխանելու համար` առնվազն մի ծավալուն հոդված է պետք: Եվ քանի որ դրանք արդեն գրված ու մասամբ տպագրված են, ապա միանգամից կանցնեմ նյութերի տեղադրմանը: Բայց մի քանի հանագամանքի վրա ուզում եմ կանգ առնել : Երբ ասում եմ`Ամբողջի Կրթություն, ապա նկատի չունեմ որևէ գաղափարախոսություն / օրինակ սովետականը /, որն անհրաժեշտ է տալ երեխային: Ամբողջը` կյանքն է , նրա գեղեցկությունը, ներդաշնակությունը, արևածագն ու մայրամուտը, լեզուն ու բարբառը, ազգային հոգեկերտվածքի նրբակերտ, բնիկ հարստությունը: Իսկ այս ամենը կարելի է երեխային տալ կրթական տարածքում ազգային մշակութային միջավայրի ապահովումով: Եվ ոչ թե Ամբողջի մասին դասեր տալու միջոցով: Այդպիսի դասեր չկան: Բայց կան առարկաներ, որոնք կրում են Ամբողջի շունչը - երգն ու պարը, մյուս արվեստները, և իհարկե` լեզուն և գրականությունը: Ամբողջը` մարդկայինի և արարչականի համաձուլվածքը պետք է լինի ամբողջ կրթության մեջ, աննկատ ներթափանցվի նրա բոլոր էջերում: Իսկ հիմա փորձեմ նյութը տեղադրել: Դա "Արշալույս" առողջապրելակերպի ձեռնարկի ուղեցույցից հատված է: Առայժմ այսքանը:



ԻՆՉ Է ԲԵՐՈՒՄ «ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ»-Ը
Ուղեցույց ուսուցչի և ծնողի համար

Մեր բոլոր իմացությունները
սկիզբ են առնում զգացմունքների մեջ:
Լեոնարդո դա Վինչի

ՄՈՒՏՔԻ ԽՈՍՔ

Հարգելի ուսուցիչ և ծնող, Ձեր սեղանին մի ձեռնարկ է դրված, որն իր նպատակով, նյութով ու կատարումով նորույթ է մեր դպրոցի համար: Եթե մինչև այժմ Ձեզ ծանոթ դասագրքերը արտացոլել են ճանաչողության տարբեր ոլորտներ` ուսումնական առարկաների ձևով, ապա այս ձեռնարկը փորձում է տալ գիտելիք մարդու և բնության, մարդու և գոյակցության օրենքների մասին:
Երեխան, ուսանելով տարբեր առարկաներ և ստանալով մասնատված գիտելիք աշխարհի մասին` իր համար չի ստեղծում կեցության համայնապատկերը և չի ընկալում ԿՅԱՆՔԸ` նրա ամբողջության մեջ: Այսօրվա կրթությունը երեխային տալիս է տեղեկություններ` հենվելով նրա մտածողական համակարգի և հիշողության վրա, բայց չի ձգտում արթնացնել ու սնել նրա սիրտը, տոգորել այն բնության գեղեցկության և ներդաշնակության զգացումներով: Եթե այս ձեռնարկն էլ խնդիր դներ` երեխային գիտելիք տալ առողջ ապրելակերպի, բնության և հասարակության մեջ նրա վարքի սկզբունքների մասին և գնար նույն ճանապարհով` երեխային խելք ու խրատ տալու և դրանք մտապահելու հորդորներով` առանց շարժելու նրա սիրտը, ապա ձեռնարկը չէր հասնի իր նպատակին:
«Արշալույս»-ի զրույցներում գնացել ենք այլ ճանապարհով և փորձել ենք երեխայի վարքը կերտել` նրա էության կերտման միջոցով, օտագործելով սիրո, գեղեցկության և ներդաշնակության բանալիները: Լավ ենք գիտակցում, որ երեխայի սրտի` այդ անաղարտ հողի մշակողն ու սնուցողը մայրենի մշակույթն է` իր լեզվով ու բարբառով, երգով ու պարով, և ապրելակերպ ու վարք կերտող ձեռնարկը կարող է իր դերը կատարել, եթե դառնա այդ մշակույթի մի մասը: Սա մի համապարփակ պահանջ է ընդհանրապես որևէ կրթական քայլի համար: Զուսպ գեղարվեստական խոսքի հնարավորություններով ձգտել ենք երեխայի մեջ արթնացնել ճանաչողության թրթիռներ, շարժել նրա զգացմունքները և դրանց մրջոցով հասցնել գիտելիքը կյանքի մասին: Զրույցները հենվում են այն աղբյուրների վրա, որոնք իրենց մեջ, ըստ էության, ԿՅԱՆՔԻ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ԵՆ կրում (բանահյուսություն և էպոս, գեղարվեստ և գրականություն, դասական և ժամանակակից գիտություն): Այդ գիտությունը, բացի ոգեղեն ընդհանրացումներից, ունի կոնկրետ ու կուռ գիտելիքի մի ամբողջ համակարգ ոգու և մարմնի ճիշտ ապրելակերպի մասին: Այսպիսով` «Արշալույս»-ի զրույցները ձգտում են աշխարհայացք ձևավորել և երեխայի վարքը բխեցնել այդ աշխարհայացքից: Եվ այսպես...

ԻՆՉ Է ՈՒԶՈՒՄ ՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամեն հանրություն և ընտանիք ձգտում է իր երեխայի մեջ իրագործել սեփական իղձերը և պատկերացումները ճիշտ և գեղեցիկ կյանքի մասին: Եթե ուզում եք տեսնել հանրության մշակույթը` մտե'ք ընտանիք, առավոտից մինչև երեկո հետևեք, թե ծնողը ինչպես է խնամում երեխային, ի՞նչ սնունդ, հագուստ ու կրթություն է տալիս նրան, ինչի՞ մասին է խոսում նրա հետ,- և դուք կունենաք այդ մշակույթի գրեթե լրիվ պատկերը:
Եվ ահա հանրությունն իր առջև խնդիր է դրել` ստեղծել նոր հանրակրթական առարկա, որը երեխային կսովորեցնի ճիշտ և գեղեցիկ ապրել իր կյանքը և լինել հանրության արժանավոր անդամը: Բայց ի՞նչ սովորեցնել երեխային և ինչպե՞ս:
Եթե երեխան բնության ստեղծագործությունն է, ապա այդ ծնողը ի սկզբանե հոգացել է, որ նրա կյանքը լինի առողջ ու երջանիկ: Ո՞ր ծնողը չունի այս հոգսն ու պարտականությունը, և Բնությունն էլ այդ ծնողական ֆունկցիայի կատարյալ կրողն է: Իսկ հիմա տեսնենք, թե Բնությունն ինչպես է կատարում այդ պարտականությունը:
‎‎‎‎Երեխայի (մարդու) կյանքը կարգավորելու և ‎ֆիզիկական-հոգեկան զարգացման հունի մեջ դնելու համար Բնությունը ստեղծել է օրենքներ: Դրանք իրենց շարքում ունեն ինչպես ‎‎‎‎‎‎ֆ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ի‎‎զիկական կյանքի (մարմնի), այնպես էլ ոգու կյանքի պահպանման և զարգացման օրենքներ (որոշ աղբյուրներում դրանք կոչվում են Տիեզերքի բարոյական օրենքներ):
Բնությունը ‎ֆիզիկական մարմնի օրենքները իր զավակին տալիս է ժառանգական նյութի` գեների միջոցով, որոնք կրում են են այդ կատարյալ ու բարդ‎ կառույցի` մարդկային մարմնի ստեղծման ամբողջական ծրագիրը: Մյուս կողմից` ոգին, այն է` մարդու կենսաէներգետիկ համակարգի կորիզը, իր մեջ գրանցված ունի կյանքի բարոյական օրենքների բույլը, մարդու հոգևոր-բարոյական զարգացման ամբողջական ծրագիրը:
Բայց ահա երեխան ծնվել է, և իր մարմնի ու ոգու մեջ կրում է Բնության Օրենսգիրքը: Ո՞վ պետք է լինի այն մեկը, որ կկարդա Օրենսգիրքը, սրտով կմեկնաբանի այն, գործի կդնի և գերազանց նրբությամբ կկիրառի այնպես, որ մեր երախան կրթվի, դաստիարակվի և ճիշտ անցնի իր կյանքի ճանապարհը: Այստեղ բնությունը մի այնպիսի հնարավորություն է գտել, այնպիսի զարմանալի քայլ է արել, որի իմաստությունը վեր է մարդկային պատկերացումներից: Նա երեխային պահել-պաշտպանելու համար երկու մայր է ստեղծել, երկու էություն` մեկը-մեկից գեղեցիկ, մեկը-մեկից` գթառատ: Ստեղծել է և նրանց սրտին պահ է տվել իր Օրենսգիրքը, որ երեխային պահելիս` նրան տան ամենայն անհրաժեշտը` անձնազոհ սիրո թելադրանքով: Սրանցից առաջին մայրը Ազգն է, երկրորդը` երեխային իր արգանդում մեծացնող կինը:
Ապա Բնությունը (ավելի ճշգրիտ` Տիեզերքը) իր անտեսանելի Օրենսգիրքը հնչեցնելու համար Ազգին լեզու է տվել, իր ներքին կյանքի մեղեդին ու ռիթմը նրան հասցնելու համար` երգ ու պար է տվել, իր ստեղծագործ տարերքով նրան տոգորելու համար` սեր ու հավատ ընծայել: Եվ եթե լեզուն է` մի ազգի համար մեկ լեզու չի տվել, այլ մեկ մայր լեզվի ձագուկ-բարբառները` իրենց ծնող գավառների լանդշա‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ֆ‎տների, կենցաղի, աշխարհաճանաչման քացր նրբերանգներով:
Սիրելի գործընկեր, այստեղ տեսնենք, թե Ազգ-Մայրը ինչպես է խնամում իր զավակին, կրթում ու դաստիարակում նրան: Սա որ հասկացանք` էլ ի՞նչ է մնում երկրի կրթական համակարգին ու նրա ուսուցչին. հետևել Մոր օրինակին և նրա պես, նրա շնչով, նրա հնարքներով իրականացնել Կրթության գործը:
Արդեն ասացինք, որ Բնությունը Ազգի սրտի, նրա էության մեջ գրանցել է իր Օրենսգիրքը և այն հնչեցնելու-իրականացնելու համար լեզու, երգ ու պար, կենսակերպ ու կենցաղ է տվել: Երբ ես` մանկավարժս, ուզում եմ Բնության օրենքին ծանոթանալ, սկսում եմ քրքրել Ազգի մշակույթը և հասկանալ, թե որտե՞ղ է այդ օրենսգիրքը, որ նրա պահանջներով կրթեմ երեխային: Փնտրում եմ ու չեմ գտնում, քանզի չկա մի օրենք, որ գրված լինի ուղիղ տեքստով, որ հնարավոր լինի պատմել ու հասկացնել երեխային: Չէ˜, Բնությունն ու Ազգը իրենց զավակին կրթելու համար այլ ճանապարհով են գնացել: Երբ Ազգը լեզու է առել և դրվել է Օրենսգիրքը հնչեցնելու ու կիրառելու խնդիրը, պարզ է եղել, որ օրենքի խոր և անսահման բովանդակությունը ուղիղ տեքստով տալն անհնար է` ո՞վ կհասկանա ու կսիրի այդ բարդ շարադրանքը: Եվ Բնություն-Ստեղծողը գտել է ելքը. նա Օրենսգիրքը կոդավորել է խորհրդանշանների լեզվով և ներդրել այն էպոսի և հեքիաթի, ավանդության ու հանելուկի, առակի ու ասացվածքի, երգի ու պարի, հավատի ու հավատալիքների մեջ:
Այս ամենը միասին հազարամյակների մեջ բյուրեղացել է, հստակվել ու դարձել է Ազգի բանավոր Օրենսդրական Ակունքը: Ահա երեխայի կրթությա ու դաստիարակության վճիտ աղբյուրը:
Եվ երբ ազգի հարսիկը հղիանում է, նրա արգանդում ծիլ տված երկու ամսեկան պտուղն անգամ կարող է խմել այդ ակունքից, խորունկ օրենսգիրքը` անուշ բարբառի, երգի ու պարի ելևէջով կարող է հասնել պտղին և սկսել և սկսել ապագա երեխայի կրթությունը: Էլ ի°նչ ասել նորածնային, վաղ մանկական տարիքի մասին, երբ օրորոցայիններով, խաղիկներով, խոսվածքի ջերմ շեշտերով երեխային կարելի է հասցնել դաստիարակության հիմնական ազդակները:
Բայց արի ու տես, որ Ստեղծող Բնությունը ինչ տվել է Ազգին ու արտահայտել նրա մշակույթի մեջ, հազար այդքան էլ մնացել է չարտահայտված: Մնացած հարստությունը` չհնչած էպոսն ու հեքիաթը, առակն ու ասացվածքը, ռիթմն ու մեղեդին կոդավորվել են որպես խորհրդանշանների օվկիանոս և պահվում են այն տիեզերական պահոցում, որն ազգի (նաև անհատի) ենթագիտակցություն է կոչվում` նրա կոլեկտիվ անգիտակցական դաշտը: Հազարամյակների ընթացքում նրան ենթա‎գիտակցականն ու գիտակցականը, գաղտնին ու հայտնին միասնաբար սնում են Ազգի կյանքը, կազմում նրա հոգեկերտվածքի հիմքը:
Ահա այս մեծ մայրը` Ազգը, իր գրկի մեջ ծնված զավակին կրթել-դաստիարակելու համար ունի սքանչելի դասարան, որն իր հոգեկերտվածք-մշակույթն է և սքանչելի կրթական նյութ` բանավոր ու հնչող, խորունկ ու իմաստուն, որն իր լեզուն է և նրանով ստեղծված էպոսը, հեքիաթը, երգն ու ասացվածքը… Այս կրթական նյութը երեխային հասցնելու համար Ազգի մեջ գործում են նրա մաս կազմող ավելի փոքր համայնքներ` ընտանիքը, գյուղը, թաղն ու բակը, ապա և մարդու ստեղծած կրթական համայքները` մանկապարտեզ, դպրոց, բուհ, աշխատանքային համայնք և այլն: Սրանցից ամեն մեկն էլ երեխայի (մարդու) կրթության և դաստիարակության գործը անում է այնքան հաջող, ինչքանով կրում է մայր-համայնքի` Ազգի մշակույթը:
Երեխայի կրթության ու դաստիարակության գլխավոր ‎դեմքը մայրն է և նա էլ իր գործն անում է այնքանով ճիշտ ու նվիրական, որքանով կրողն է լինում իրեն ծնող ազգի մշակույթի:
Եվ այսպես, եթե երեխայի ապրելակերպը ու վարվելակերպը կերտող կրթություն ենք ուզում ստեղծել, պետք է օգտվենք այդ երկու մայրերի փորձից, մեր ստեղծածը պետք է լինի նրանց գործի շարունակությունը:
Բայց, ավա˜ղ, Ազգն էլ ժամանակի ընթացքում կարող է հոգնել, աստիճանաբար հեռանալ իրեն սնող մշակույթից, հյուծվել ու հիվանդանալ: Եվ որքան ազգը հեռանում է իր մշակույթից, խամրում է նրա լեզուն, աղճատվում է երգն ու պարը, այնքան տուժում է նրա զավակը, այնքան անկիրթ ու անդաստիարակ է մնում: Եվ ազգն էլ ապաքինվելու համար երևի պետք է իր հայացքն ուղղի իրենից բարձր մի համայնքի, դեպի աստղալից երկինքը և Տիեզերական Համայնքից ստանա իր ապրելու և մշակույթը պահպանելու գիտությունը: Ասվածի լույսի տակ հպանցիկ անդրադառնանք այն իրողությանը, որ այսօր երկրները, երեխայի կրթության ու դաստիարակության հարցերը լուծելիս հենվում են, այսպես կոչված, «միջազգային չափանիշների» վրա: Եթե դրանք կարող են գործել ու ճշմարիտ լինել ‎‎‎‎‎‎‎ֆիզիկական նյութը ուսումնասիրող գիտությունների և գիտական փաստերի տիրույթում, ապա ոգու և մշակույթի, աշխարհայացքի ու դաստիարակության, երեխայի ապրելակերպի ու վարվելակերպի տիրույթներում դրանք ուղղակի անկատար են: Ամեն երկիր պետք է ունենա Նոր Կրթության ստեղծման հոգսը, և «Արշալույսը» մեր համեստ պատասխանն է այդ համամարդկային հոգսին:
Հայտնի է, որ կան Տիեզերքի (բնության) օրենքներ, որոնք իրենց մեջ կրում են ճշմարտությունը, բարոյական արժեքները բոլոր ժամանակների համար: Դրանց կողքին, ամեն հանրության մեջ, գործում են իր ստեղծած օրենքները, որոնք այդ ժամանակահատվածի ծնունդ են և արտահայտում են այդ սոցիումի պատկերացումները ճշմարտության մասին: Տիեզերքի օրենքները անանց արժեքներ են կրում, մինչդեռ հանրության օրենքները հենվում են անցողիկ արժեքների վրա.– փոխվում են ժամանակները, փոխվում են հանրության օրենքները և դրանց հետ` մարդկանց կյանքի ու վարքի կանոնները: Նույն ժամանակաշրջանում տարբեր երկրներ ու ժողովուրդներ կարող են ունենալ բոլորովին տարբեր գրված ու չգրված օրենքներ և դրանց հետ կապված տարբեր, ոչ հազվադեպ` իրարամերժ բարոյական պատկերացումներ: Ավելին, նույնիսկ մեկ ազգի սահմաններում` ինչ ընդունելի ու բարոյական է մի համայնքի համար, կարող է մերժելի լինել մեկ ուրիշ համայնքի համար:
Արդ, ո՞ր օրենքները դնել ստեղծվող ձեռագրի հիմքում և վարքի ի±նչ կանոններ ուսուցանել երեխային:
Որպեսզի խնդիրը պարզ լինի, բերենք մի օրինակ Տիեզերքի և մեկ ուրիշը` մարդու ստեղծած օրենքներից, հարաբերենք դրանք և լուծենք երկընտրանքը:
Ահա, ուրեմն, Տիեզերքում գործում է Սիրո օրենքը: Սերը տիեզերական արժեք է, նրա դաշտը տարածվում է ամբողջ Տիեզերքում, այն տրոփում է բնության բոլոր զավակների էության մեջ: Նայե~ք ծիծեռնակին և նրա ձագերին,- մի՞թե ծիծեռնակը ծնողական սիրո ու անձնազոհության մեջ զիջում է մարդուն: Ահա շունն ու ձին, մարդկության այդ վաղեմի բարեկամները, որոնք սիրո ու հավատարմության խորհրդանիշեր են դարձել: Նուրբ հետազոտությունները կարող է պարզել են, որ բույսերը և ծառերը զգում են մարդու տրամադրությունը, նրա սերը և այդ սիրուն արձագանքում են իրենց աուրայի (շրջապատող էլեկտրամագնիսական դաշտի) պայծառացումով: Հողը և ծառերը սիրող այգեպանի այգին ծաղկում է և առատ պտուղ է տալիս, իսկ սիրուց զուրկ հողը չորանում ու անբերրի է դառնում:
Սիրո օրենքն ասում է, որ բնության մեջ բոլոր արարածները նրա զավակներն են` հավասարապես արժանի ապրելու, սերունդ տալու և վայելելու Մայր Բնության անսպառ սերն ու կարեկցանքը:
Բայց ահա հանրությունն ստեղծում է իր օրենքը, և այդ օրենքը թույատրում է վայրի կենդանիների որսը: Եվ որսորդը գնում է որսալու Մայր-Եղջերուին, որ կուշտ լինի և նրա մորթով ու եղջյուրներով զարդարի իր ու նախնյաց կացարանները: Որսորդի առջև կանգնած է այդ հպարտ ու գեղեցիկ կենդանին: Մի պահ որսորդը կարող է քարանալ նրա գեղեցկության առջև, իսկ նրա սիրտը` թրթռալ և սեր զգալ կենդանու նկատմամբ: Եթե գործի ու հաղթի Սիրո օրենքը, ապա որսորդը կիջեցնի հրացանը և այդ հրաշալի Ոսկեմայրը կենդանի կմնա: Բայց գործում է մարդու ստեղծած օրենքը` որսը թույլատրված է, իսկ շքեղ որսը կգա մի անգամ ևս փաստելու, որ որսորդը հանրության արժանի զավակն է, ունի ուժ և հաջողություն:
Պայթում է կրակոցը, զոհվում է Գեղեցկությունը, սպանվում է Սերը, և այդ կրակոցը, իր ողբերգական հետևանքով, արձագանքում է Տիեզերքի անսահմանության մեջ:
Անցնում են տասնամյակներ, հանրությունը նոր օրենք է ընդունում, որով արգելվում է եղջերուի որսը, քանի որ այդ տեսակը գտնվում է ոչնչացման եզրին: Բայց արդեն ուշ է, մարդկանց սերունդները սովորել են ոչնչացնել Գեղեցկությունը, և նրանց երեխաների սրտերում արդեն տիրում է անտարբերությունը:
Այսպիսով` Տիեզերքի օրենքները ոտնահարվում են և գործում են մարդու ստեղծած օրենքները: Եվ եթե այսօր հանրությունը պատվիրում է գիրք գրել իր երեխայի համար, որ նա ճիշտ ապրի իր կյանքը` հեղինակի առջև հարց է ծառանում ինչ գիրք գրել, որ օրենքն ուսուցանել: Սա մի գիրք գրելու և երեխայի առջև այն դնելու խնդիր չէ, այլ ընդգրկուն աշխարհայացքային ու կրթական խնդիր:
Կա երկու ճանապարհ այս խնդիրը լուծելու համար. Առաջինը` ընդունել Տիեզերքի օրենքների գերակայությունը մարդու ստեղծած օրենքների նկատմամբ և ձեռնարկը ստեղծել այդ օրենքների հիման վրա: Երկրորդը` ձեռնարկը ստեղծել ներկա քաղաքակրթության օրենքների և բարոյական նորմերի հիման վրա և երեխային սովորեցնել ապրելակերպ - վարվելակերպի առավել ընդունելի սկզբունքները և ձևերը: Որ ճանապարհով գնալ:
(շարունակելի)

[Հեղինակ]

Սիրելի Ֆորում, հայցում եմ ներողամտությունդ, որ այս կարևոր թեմային վաղուց չեմ անդրադարձել: Բայց արդեն ակնհայտ է, որ ԴՆ Ֆորումը ամբողջության մեջ կրթական է, և այդ կրթությունը աշխարհայացքային է: ԶԳԱԼ, ՀԱՍԿԱՆԱԼ, ՍԻՐԵԼ ԿՅԱՆՔԸ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ, և Նոր Կրթությունը ծառայելու է այս նպատակին:
Նոր Կրթության տեսությունը Հայաստանում ձևավորված է, այժմ այն ստեղծող հեղինակային խումբը շարունակում է կրթական մանրակերտերի ստեղծումը:

Շարունակում եմ "Արշալույս" ձեռնարկի Ուղեցույցի տեղադրումը.

ԼԻՆԵ՞Լ, ԹԵ՞ ԱՆԵԼ

Եվ այսպես, ո°ր ճանապարհով գնալ: Պատասխանը գտնելու առաջին բանալին այն է, որ երեխան ոչ միայն ընտանիքի և ժողովրդի, այլև մոլորակի և Տիեզերքի զավակն է: Անսահման Տիեզերքը, իր Արևով և աստղերով, ցերեկներով ու գիշերներով, տեսանելի և անտեսանելի էներգիաներով սնում է իր զավակին, տանում է նրան լույսի և կատարելագործման ճանապարհով:
Եվ ինչպես կանաչն է ծիլ տալիս, ծաղիկն է ապրում ու բուրում, ինչպես ծառն է աճում ու պտուղ տալիս, ինչպես ամեն ինչ բնության մեջ իր կյանքն ու ճանապարհն ունի, այդպես էլ երեխան ունի իր կյանքն ու ճանապարհը:

Եվ ահա, հանրությունը ուզում է իր երեխային դաստիարակել և տանել իր տեսած ճշմարտության ճանապարհով: Երբ դու, ծնողդ կամ ուսուցիչդ, երեխայի ամենավաղ տարիքից սկսած, նրան սովորեցնում ես` սա այսպե՜ս արա, սա այսպե՜ս դիր, սա այսպե՜ս վերցրու, այսպե՜ս խոսիր, այսպե՜ս մտածիր և այլն,– դու նրան ընդամենը տալիս ես քո պատկերացումները անելու, դնելու, վերցնելու, խոսելու, մտածելու և այլնի կերպի մասին: Եվ երբ երեխան այդ ամենը անում է այնպես, ինչպես դու ես ուզում` դու նրան համարում ես ընդունակ և խելոք երեխա: Այդ անել-վարվելու ուսուցման շղթան շարունակվում է անվերջ, և հանրությունը` ծնողի, ուսուցչի և համայնքի միջոցով ի վերջո կերտում է երեխային` իր պատկերով ու նմանությամբ:

Երեխան (ընդունենք, որ նա ամենաբարգավաճ և կրթական փորձված համակարգ ունեցող երկրի զավակն է) ստանում է անելու ամբողջ գիտելիքը և ամեն ինչ անում է տեղը-տեղին, վարժորեն: Սակայն անցնում են տարիներ և հանկարծ պարզվում է, որ այդ դաստիարակված մարդը ցույց է տալիս բնավորության այնպիսի գծեր, որոնք անսպասելի էին Մայր-հանրության համար` ատելություն, դաժանություն, նախանձ, անհանդուրժողականություն, անտարբերություն...:

Հանրությունը մնում է զարմացած` ախր ես այնքա¯ն լավ էի կրթել ու դաստիարակել նրան, ի՞նչ պատահեց իմ զավակին: Եվ եթե այդ զավակը մի օր պատերազմ է հայտարարում իր մերձավորին, ապա նաև` հայրենիքին ու մարդկությանը` պարզ է դառնում, որ ինչ-որ բան այն չէ, ԻՆՉ ՈՐ ԲԱՆ ՍԽԱԼ Է ԵՂԵԼ:

Ո՞րն է այդ սխալը:
Եթե ընդունեցինք, որ երեխան մի կանաչ է, մի ծաղիկ, մի ծառ է, ապա ի՞նչ է լինում հանրության արածը: Նա կանաչին ասում է` այսպե՜ս ծիլ տուր, ծաղկին ասում է` այսպե՜ս բացվիր, ծառին ասում է` այսպե՜ս աճիր ու պտուղ տուր: Մանավանդ` պտղի հարցում հանրությունը շատ հետևողական է և այդ հետևողականությունը բռնակալություն է դառնում (խոսքը երեխայի կոչման, ապագա մասնագիտության և աշխատանքի մասին է): Մինչդեռ կանաչի, ծաղկի և ծառի խնդրում մարդն ավելի բարեգութ է: Նա գիտի, որ նրանց պետք է ջրել, խնամել, արմատի հողը փխրեցնել, և բույսերը կաճեն ու կապրեն:

Հիրավի, ծիրանի փոքրիկ կորիզի մեջ մի հզոր ու հրաշագեղ ծառի ծրագիր է դրված` իր տեսքով, բնավորությամբ և արևային պտուղներով: Սակայն երեխայի խնդրում հանրությունը իսպառ բացառում է այդպիսի ծրագրի հնարավորությունը և գտնում է, որ ԻՆՔԸ պետք է մշակի և տա ծրագիրը: Նա ինքն է այդ ծրագիրը մշակում և երեխային սովորեցնում է ինչպես իրականացնել այն, ինչպես անել (ինչպես գրել, կարդալ, հիշել, վարվել, մասնագիտություն ձեռք բերել, աշխատել, ամուսնանալ...):

Հանկարծ հրաշք կատարվեր և հանրությունը գիտակցեր, որ իր երեխան մի ծիրանի ծառ է և իր մեջ կրում է ճանապարհի, աճի, պտղավորման ԻՐ ԾՐԱԳԻՐԸ, և ինքը միայն պետք է օգնի նրան ԼԻՆԵԼ և իրագործել իր առաքելությունը: Ընդունելով ԼԻՆԵԼՈՒ գերակայությունը ԱՆԵԼՈՒ նկատմամբ` հանրությունը կփոխեր իր կեցության, այդ թվում` կրթական համակարգերը և ամեն ինչ կբխեցներ լինելության պահանջներից:
Եվ այսպես ԼԻՆԵԼ, թե ԱՆԵԼ: Տիեզերքի օրենքն ասում է` ԼԻՆԵԼ:

ԱՊՐԵԼԱԿԵ՞ՐՊ, ԹԵ՞ ՎԱՐՎԵԼԱԿԵՐՊ

Եթե լինե՞լ, թե՞ անել հարցին պատասխան տվեցինք, ապա պարզ է նաև այս խորագրի հարցի պատասխանը, քանզի լինելը ձևավորվում է որպես ապրելակերպ, իսկ անելը` վարվելակերպ: Առանձնացնելով այս երկընտրանքը, նախ` ձևակերպենք այս երկու հասկացությունները:

Առաջին հայացքից մարդու ապրելակերպը նրա ամենօրյա կյանքն է` սնունդը, հագուստը, աշխատանքը, մարդկանց հետ նրա շփումը և այլն: Բայց մարդը նախևառաջ ապրող էություն է, ոգի, որն ունի արտաքին աչքի համար անտեսանելի իր կյանքը, ապրումները, զգացմունքները, մտքերը... Եվ երբ ասում ենք ապրելակերպ, ապա հասկանում ենք նախ և առաջ մարդու ներքին կյանքը, Ոգու կյանքը: Այս կյանքն է մարդու իսկական կյանքը, կեցության հիմքն ու արմատը, որի վրա ստեղծվում ու կառուցվում է նրա արտաքին, ֆիզիկական կյանքը:

Մարդկային ոգին ունի կեցության իր օրենքները, որոնցից բխում են ֆիզիկական կյանքի (մարմնի) օրենքները: Եթե ոգին (ներքին կյանքը) և մարմինը (արտաքին կյանքը) ներդաշնակության մեջ են լինում, ապա ապրելակերպը բխում է օրենքների այդ բույլից, ստեղծվում է առողջ ապրելակերպ, որն ապահովում է մարդու հոգեկան և ֆիզիկական ներդաշնակ զարգացումը:

Վարվելակերպը մարդու արտաքին կյանքն է, երբ նա այս կամ այն կերպ է արձագանքում իրավիճակներին, գործում է այս կամ այն ձևով: Վարվելակերպը ձևավորվում է տվյալ հանրության բարոյական պատկերացումների հիման վրա և ենթարկվում է որոշակի նորմերի ու կանոնների:

Երեխայի անհատականությունը կզարգանա իր բնական ու անխաթար ընթացքով, եթե վարվելակերպի նորմերն ու կանոնները բխեն ապրելակերպի օրենքներից: Այդ դեպքում վարվելակերպը դառնում է նրա էության արտացոլումը և նպաստում է ինչպես ոգու առաջընթացին, այնպես էլ ֆիզիկական մարմնի առողջությանը: Մինչդեռ, եթե հանրության օրենքները հեռացել են բնության օրենքներից, վարվելակերպի նորմերը` ապրելակերպի օրենքներից, ապա երեխայի (մարդու) ճանապարհի խեղումն անխուսափելի է` իր հեռագնա հետևանքներով:

Բերենք մի օրինակ. լինե՞լ, թե՞ անել, նույնն է` ապրելակե՞րպ, թե՞ վարվելակերպ երկընտրանքին հանրությունը ի°նչ լուծումներ կարող է տալ:
Ասենք երեխան իր աշխարհընկալումով և բնական շնորհով նկարիչ է ծնվել և ցանկանում է նկարիչ լինել: Ծնողները հորդորում են նրան բժիշկ դառնալ, այսինքն` անել այն, ինչ չի բխում նրա ոգու զարգացման պահանջներից: Երեխան կրթություն է ստանում և դառնում է բժիշկ (ըստ հանրության տված վկայագրի և թույլտվության), բայց նա բժիշկ չի կարող լինել և չի լինում: Այդպիսի խեղված ճակատագրեր կարող եք հանդիպել ամեն քայլափոխի:

Ահա, երբ լուծում ենք խնդիրը, թե ձեռնարկը ի՞նչ նպատակի պետք է ծառայի` ապրելակերպի, թե վարվելակերպի ուսուցմանը, ապա պարզ է պատասխանը: "Արշալույս"-ի զրույցները արտացոլում են Ոգու և ֆիզիկական մարմնի կյանքի օրենքները և ձգտում են երեխայի վարքը, վարվելակերպը բխեցնել այդ օրենքներից:

[Հեղինակ]

Շարունակում եմ "Արշալույս" ձեռնարկի Ուղեցուցի մաս առ մաս տեղադրումը: Հիշեցնեմ նաև, որ ձեռնարկը տպագրել է "Մակմիլան-Արմենիա" հրատարակչությունը 2007թ.-ին:


ԻՆՉՊԵ՞Ս ՈՒՍՈՒՑԱՆԵԼ ԱՌՈՂՋ ԱՊՐԵԼԱԿԵՐՊԸ

Արդեն նշել ենք, որ առողջ ապրելակերպ ասելով նկատի ունենք նախ և առաջ երեխայի (մարդու) ներքին կյանքը: Եվ ահա ծնողն ու ուսուցիչը իրենց ձեռքին եղած միջոցներով (այս դեպքում` ձեռնարկով) պետք է ուղիներ փնտրեն այդ ներքին կյանքին կերպ ու առողջություն տալու համար: Ուսուցման ուղիների մասին է խոսքը, որոնց միջոցով ապրելակերպի օրենքները կհասնեն երեխային: Այստեղ կա միայն մեկ ճանապարհ և մեկ ուրիշը, որը ճանապարհ չէ, այլ դարերի և տասնամյակների մեջ հարատևող, նպատակին չհասցնող մի գայթակղություն:

Դա այն մտայնությունն է, որ ճշմարտությունը (բնության օրենքը, սկզբունքը) պետք է ասել երեխային, բացատրել և նա կընդունի այն, այսուհետ կշարժվի այդ օրենքով ու սկզբունքով: Այս մտայնությունը կրող մանկավարժը և դասագիրք ստեղծողը ինչպե՞ս կստեղծեն ուսումնական նյութը: Ասենք, հեղինակը նպատակ է դրել այդ նյութում արծածել Սիրո օրենքը: Այդ տեքստում կհնչի, որ "Տիեզերքը լիքն է սիրով ու գթասրտությամբ, ամեն մարդ սիրում է իր ծնողներին ու հարազատներին: Մարդը սիրում է նաև Բնությունը, կենդանիներին ու բույսներին, իսկ ահա այնպիսի կենդանիներ, ինչպիսին են շունը, ձին կամ դելֆինը իրենց սիրով և այդ սիրո արտահայտություններով կարող են նմանվել բանական էակին` մարդուն: Առանց սիրո մարդ կարող է կործանել բուսական և կենդանական աշխարհները, ամբողջ մոլորակը": Այսպիսի մի տեքստից հետո դասագիրք ստեղծողն ու ուսուցիչը հարցեր կտան երեխային, թե նա սիրո՞ւմ է հայրիկին ու մայրիկին, իր ընկերներին և ապա` բույսերին ու կենդանիներին: Եվ քանի որ երեխան արդեն գլխի է ընկել, որ ավելի լավ սիրել, քան չսիրել` եռանդուն "այո" կպատասխանի այդ հարցերին:

Բայց ուշադիր նայեք նրա դեմքին, ամբողջ դասարանին և դուք կտեսնեք, որ նա երազում է` շուտ ավարտել դասը և վազել մի խաղի, գործի կամ շփման, որն իսկապես սիրելի է իր համար: Այսպիսով` մտածողական (մենտալ) և հիշողական համակարգերին ուղղված տեղեկությունները բնության, այս դեպքում` Սիրո օրենքի մասին, կանցնեն իրենց դասական ուղին` կմտնեն մի ականջից և դուրս կգան մյուսով և չեն հասնի երեխայի էությանը:

Արդ, ո՞րն է ճանապարհը` Սիրո օրենքը հասցնելու երեխայի էությանը և տալու այդ օրենքով լինելու և ապրելու գրգիռները: Այդ ճանապարհը գտնելու համար նախ պետք է ընդունենք այն իրողությունը, որ Սիրո օրենքը արդեն իսկ կա երեխայի էության մեջ, Սերը իր ճոխ լույսերով ապրում է նրա ներքին աշխարհում: Սերը, նրա մասին գիտելիքը չկա երեխայի ուղեղի մեջ, նա դրա մասին չի էլ մտածում: Սերը մտածողության, նրա օրգանի (ուղեղի) հետ կապ չունեցող դաշտ ու աշխարհ է: Սիրո բնակարանը ուղեղը չէ, նրա շարժիչ ուժը մտածողությունը չէ: Սերը սրտի մեջ է ապրում, ենթագիտակցության, էության խորին խորքերում:

Ուրեմն, պետք է փոխել հասցեատիրոջը. Սիրո օրենքը մտածողության և ուղեղի, բացատրությունների միջոցով հնարավոր չէ հասցնել երեխային: Այն կարելի է հասցնել միայն զգացմունքի և ապրումի միջոցով, իսկ դրանց հասցեատերը պետք է լինի երեխայի սիրտը: Այն ամենը, ինչ մտածողական ձևակերպում է, եզրահանգում , հորդոր ու խրատ` չի հասնի երեխային, նրա սիրտը չի թրթռա ու արձագանքի: Նա մի քանի օր կհիշի ձեր ասածը և ապա կմոռանա, ինչպես մոռացել է շատ ու շատ տեղեկություններ, հորդորներ և այլն:

Երեխայի սիրտը կարող է թրթռալ այն դեպքում, երբ նա լսում կամ կարդում է պատմություն կյանքի մասին` իր բնական ընթացքի մեջ: Այդ պատմությունը պետք է լինի պարզ ու հասկանալի, ինչպես կյանքը և խորունկ ու անսպառ, ինչպես կյանքը: Եթե այդ պատմությունը արվի գեղարվեստի զուսպ միջոցներով, իր մեջ կրի իրական կյանքի, ճշմարտության ջերմ ու անկորնչելի թրթիռը` նա կհասնի երեխային: Երեխան այդպիսի մի պատմություն լսելիս` չի փորձի հիշել լսածը, այլ կապրի նրա հետ և ինքն էլ կդառնա պատմության հերոսը և նրա ոգին կենսափորձ ձեռք կբերի: Իզուր չէ, որ երեխաները բոլորից շատ սիրում են Հ. Թումանյանին, նրա պատմվածքների ու հեքիաթների մեջ ոչինչ հորինված չէ, ամենուր ԿՅԱՆՔՆ է, նրա տրոփն ու ճշմարտությունը:
Եվ ահա, ձևի փնտրտուքի մեջ եկանք զրույցների այն ձևին, որով ստեղծվել է "Արշալույս"-ը: Թեկուզ ամեն տող իր մեջ կրում է բնության այս կամ այն օրենքի թաքուն կնիքը` ձգտել ենք, որ երեխայի համար զրույցը լինի մի չհորինված պատմություն, երեխային ազատի մտապահելու ու հիշելու պարտադրությունից, զգացմունքի շնչով երեխային վերցնի, տանի իր հետ և օգնի նրան լինե°լ և ապրե°լ: Եվ միայն այս ուղեցույցի մեջ, ամեն զրույց քննարկելիս, հարկ ենք համարել բացել յուրաքանչյուրի հիմքում ընկած գիտելիքը, բայց նորից այն չափով և ձևով, որ այս անգամ էլ նյութը ծանրություն չդառնա ուսուցչի համար:

ԻՍԿ Ի՞ՆՉ Է ՈՒԶՈՒՄ ԵՐԵԽԱՆ

Արդեն ասացինք, որ երեխան իր էության մեջ կրում է Սիրո օրենքը, նա այդ օրենքով է ծնվել և Սիրո պտուղն է: Բայց երեխան իր մեջ կրում է ամբողջ Տիեզերքը և նրա սկզբնական թրթիռը: Երեխայի էությունը մի Արև է, մի Աստղ է, անսահմանություն է: Երբ ասում ենք երեխա` հասկանում ենք նախ այդ փոքրիկ Արևը, Տիեզերքը և անսահմանությունը: Եվ ահա երեխան կյանք է ստացել և պետք է ապրի այս մոլորակի վրա, անցնի ոգու զարգացման և պայծառացման մի տևական ճանապարհ, որը մարդկային կյանք է կոչվում: Ի՞նչ է ուզում այդ փոքրիկ Արևը: Նա ծնողից և ուսուցչից ուզում է ստանալ իր ներքին լույսին համահունչ թրթիռներ, որի մեջ նա կճանաչի և կզգա Տիեզերքի հարազատ շունչը: Նրան պատմեք աստղերի և նրանց կյանքի մասին, ապա ցույց տվեք ամենափայլուն աստղը և ասեք` նա իր լույսը քեզ է ուղարկել և խոսում է քեզ հետ,- և այդ պահին կտեսնեք, որ երեխայի աչքերը վառվում են, քանզի նա լուր է ստացել իր ոգու հայրենիքից: Աստղերից հետո պատմեք նրան թիթեռի մասին, արեք նրա կյանքի պատմությունը, և երեխան նորից կլսի ձեզ, որովհետև ինքն էլ մի թիթեռ է և պատրաստվում է թռչել:

Նորից կրկնենք, որ երեխան ուզում է լսել պատմություններ կյանքի մասին: Եթե պատմության մեջ կա կյանքի ճշմարտությունը, այդ ճշմարտության ծնած զգացմունքը,որը անհավակնոտ պարզությամբ տրվել է թղթին ու հնչում է երեխայի համար, ապա այդպիսի պատումը երեխան կլսի:
Ինչ-որ ժամանակ մեր մամիկները իրենց շուրջն էին հավաքում մանուկներին (որոնք դեռ չէին ընկել էկրանների գերության մեջ) և պատմում էին հեռու աշխարհների, իշխանազունների, հերոսների, բարու և չարի մասին: Երեխայի երևակայությունը վառվում էր հրաշալի պատկերներով ու ապրումներով, և նրա սիրտը, թողած մանուկ կուրծքը, սավառնում էր երկինքներում:

Եթե մի պահ թողնենք կյանքի պատմությունը, սառեցնենք մեր սիրտը և երեխային փորձենք տալ միայն ձևակերպված-կաղապարված տեղեկություն-գիտելիք` այդ իսկ պահին կխամրեն նրա վառվող աչիկները, նա կդադարի լսել և կհեռանա ձեզանից, որ լինի իր էության հետ և իր մեջ սավառնի անսահմանության կենդանի ոլորտներում: Այդպես, երրորդենք և նորից ասենք, որ երեխան ուզում է լսել պատմություններ կյանքի մասին: