Պատ. Հալէպ-Սիրիա
ԳԵՂՕՆ ՀԱՅ ՄՕՐԸԿարծում եմ՝ ի բնէ մարդուն յատուկ է հերոսի պաշտամունքը: Յաղթողի, ուժեղագոյնին առջեւ խոնարհում: Նաեւ հնուց հայերը կազմակերպել են Նաւասարդեան խաղերը: Մարդիկ կազմակերպել են յատուկ մրցումներ՝ յաղթողներին որոշելու համար: Այդ մրցումները եղել են մեծ տօնախմբումներ, որոնց ներկայ են եղել արքաները... «Օ՜ տայր ինձ զծուխն ծխանի եւ զառաւօտն Նաւասարդի»... «Աւա՜ղ փառացս անցաւորի...», երեւի ծերունի արքայի հառաչանքը...
Հելլադայում մարդկային մարմնի գեղեցկութիւնը պաշտամունքի էր հասել... Ողիմպիական խաղերը, երբ մրցում էին իրենց ուժը եւ ֆիզիքական կարողութիւնը ցոյց տալու համար, եւ նոյն ժամանակ, եթէ չեմ սխալւում, բանաստեղծներն էին մրցում: Գիտենք, որ Ողիմպիական յաղթողներուն համայնքը յուշարձան էր կանգնեցնում: Նրանք իրենց հերոսներն էին:
Եւ ընդհանրապէս, ժողովուրդը, գոնէ մենք գիտենք, որ հայերս հպարտանում ենք մեր յաջողակ հայրենակիցներով, եթէ նոյնիսկ մենք մասնակցութիւն մը կամ օգնութիւն մը ցոյց չենք տուած մեր հերոսին: Քըրք Քըրքորեանը, ասում են, այսօր աշխարհի ամենահարուստներից է, եւ հպարտութեամբ ենք յիշում անունը, նաեւ սպասում ենք, որ ինքն ալ իր ժողովուրդին բաժին հանէ իր յաջողութենէն... Եւ անշուշտ, քըրք քըրքորեանները իրենց ժողովուրդին դժուարութեան ժամանակ չեն մոռանում... Անշուշտ, ժողովուրդը իր սրտին մէջ պահում է մանաւանդ իր հայրենիքին պաշտպանութեան համար կեանքը տուած կամ վտանգած անձանց. «Սուրբ անունդ պիտի յիշուի դարեդար, հայրենիքի տէր ու պաշտպան Անդրանիկ»:
Անշուշտ, որեւէ բնագաւառում, երբ հայը մրցում է օտարների հետ, մեր ժողովուրդը անտարբեր չի մնում, երբ հայկական Եռագոյնը բարձրանում է ի պատիւ յաղթողին եւ հնչում է «Մեր հայրենիքը»... Յաճախ յաղթողը պատուանդանի վրայ իր արցունքները չի կարողանում զսպել մեր պետական օրհներգը լսելիս...
Դժբախտաբար վերջին հարիւրամեակները, մանաւանդ՝ 20-րդ դարը, ճակատագրական եղան հայերուս համար. կործանման դարաշրջանը՝ մեր մտաւորականութեան. մանաւանդ մեր հայ գրողները կարծես անիծուած ըլլային. եթէ ուրիշ ժողովուրդներու մօտ պատահում են «անիծուած արուեստագէտներ», հայ լաւագոյն գրողները, մեր ժողովուրդի ընտիր զաւակները՝ «նոր ազնուականութիւնը», մահանում էին 20 տարեկանին՝ թոքախտով, կամ 40 չհասած՝ մեռնում էին աքսորի ճանապարհներուն, բանտերում, սպաննուելով... Էլ չեմ ասում ամբողջ արեւմտահայութեան սպանդը Օսմանեան կայսրութեան մէջ: Եւ այսպէս, հայ ազգը գոյատեւում է...
Կեանքն ուրախ չէ եղած հայերուս համար, եւ սակայն նկատած եմ, որ հայերը անհասկանալի զուսպ են, մանաւանդ երբ առիթ է լինում հայրենակիցը գովաբանելու... Ի բնէ ըլլալով խելացի, օժտուած՝ տեսնելով հանդերձ իր հայրենակցին յաջողութիւնը, չի սիրում ցոյց տալ ոգեւորութիւն, կարծես ասում է՝ հերիք չէ յաջողել է, հիմա էլ՝ գովասանք, քիչ մը շատ չէ՞: Կարծես թէ դա իրեն համար ըլլայ նուաստացում, կրնայ ըլլալ նաեւ նախանձ... Իսկ ես կարծում էի, որ ուրիշի արժանիքները բացայայտելը նոյն ինքը առաքինութիւնն է, իսկ փառաբանելը սկիզբն է լաւին հետ համագործակցելու: Լաւը արժեւորելը սկիզբ է դառնում լաւ գործը շարունակելու, լաւերու ընկերակցութեան, եղբայրութեան սկիզբը... Դժբախտաբար, երեւի դարերով օտարին հայոց ճորտացումը հայուն դարձրել է աւելի ինքնամփոփ, կասկածամիտ եւ չվստահող... Իսկ 70 տարուայ խորհրդային վարչակարգը քի՞չ աւերներ գործեց մարդոց հոգում... Փառք Աստուծոյ, այդ մղձաւանջային ժամանակները անցան, հիմա արդէն ժամանակն է, որ ամէն լաւ գործ գնահատենք, քաջալերենք, փայփայենք, որպէսզի այդ զարհուրելի ժամանակները ի սպառ մոռացուին:
Եւ ահաւասիկ ես ուրախութեամբ այսօրուայ եւ վաղուայ ընթերցողին կ՛ուզէի ծանօթացնել սքանչելի հայորդիի մը եւ իր ստեղծագործութեան, որուն մէկ մասին բախտը ունեցանք անցեալ տարի ծանօթանալու: Ինչպէս ասում էի քիչ առաջ, գեղեցիկ գործ մը, եթէ ունի իր գնահատողը, պատճառ կը դառնայ նոր գեղեցիկ գործերու ստեղծման: Կարեւոր է, որ նախ գոյութիւն ունենայ այդ ազնուական մարդը, որ ոչ միայն գնահատող է տաղանդաւոր գործին, այլեւ ինքն ալ ըլլայ գեղեցիկ եւ տաղանդաւոր: Եւ ահաւասիկ այդ հերոսը՝ տաղանդաւոր նկարիչ Հրազդան Թոքմաջեան, որ մի քանի ամիս առաջ՝ 2010 թուականին հայրենիք բերաւ նուիրաբերելու երկու սքանչելիք՝ գիրք-ալպոմ մը եւ ցուցահանդէս մը, որ, կարծում եմ, հայրենիքում 2010 թուականի ամենանշանակալից, անմոռանալի եւ պատմական պահերից եղան: Երկուքն ալ կոթողային գործեր՝ Հրազդանի հեղինակած «Մարաշի ասեղնագործութիւն» հոյակապ աշխատասիրութիւնը եւ «Մարաշի ասեղնագործութիւն» ցուցահանդէսը:
Ցուցահանդէսը բացուեց Երեւան քաղաքի պատմութեան թանգարանում, 2010 թ. նոյեմբերի 3-ին, իսկ գրքի շնորհանդէսը՝ մի օր շուտ, Հայաստանի գիտութիւնների ակադեմիայում: Ցուցադրւում էին բարձրագոյն մակարդակի գործեր, որոնք պատիւ պիտի բերէին աշխարհի լաւագոյն թանգարաններուն: Դրանք բարձրագոյն մակարդակի նկարչական գործեր են՝ հեղինակութեամբ հայ տանտիկիններու: Նկարագրելով չի լինի, պէտք է տեսնել: Կերպասի վրայ ասեղով եւ գունաւոր թելերով, բամպակեայ եւ ոսկեթելով կատարեալ գծագրութիւն, կատարեալ համադրութիւն, սքանչելի գունանկարչութիւն: Եթէ կերպարուեստի գործի մը արժանիքներէն մէկն ալ այն է, որ դիտողը որքան ալ որ նայի ցուցադրուած ստեղծագործութիւնը, չձանձրանայ, այլ ուրախութեամբ լեցուի, հայ կանայք ստեղծել են անզուգական արուեստի գործեր, ամէն ստեղծագործող իրաւամբ ինքնատիպ է եւ եզակի... Եւ ցուցահանդէսը միասնական է եւ կատարելապէս այլազան: Ամէն հեղինակ որոշակի տարբերւում է միւսէն:
Գալով Մարաշի ասեղնագործութեանը նուիրուած աշխատասիրութեան՝ գիրքը կոթողական գործ մըն է, բառին բուն իմաստով՝ խելացի, զարգացած, նրբանկատ, գիտուն, ինքնավստահ, մէկ խօսքով՝ տաղանդաւոր հայրենակցի մը, որը միայն պատիւ կրնայ բերել իր ազգին եւ մարդկութեան:
Ցուցահանդէսի նմուշները, արուեստի գործերը հաւաքուած են Սուրիայի Հալէպ քաղաքում եւ տպագրուած՝ նոյնպէս Հալեպ քաղաքում, հրատարակութեամբ Մարաշի հայրենակցական միութեան Գերմանիկ-Վասպուրական մշակութային միութեան: Սոյն հատորը կը նուիրուի Ցեղասպանութեան ու տարագրութեան տառապալից օրերը իրենց ուսերուն վրայ տարած հայ կանանց պայծառ յիշատակին:
Լաւ կ՚ըլլայ, որ նշեմ, թէ 1915 թուականի թրքական կոտորածներից մազապուրծ Արեւմտահայաստանի եւ Կիլիկիոյ քաղաքներու՝ Մարաշ, Հաճըն, Զեյթուն, Այնթապ, Քիլիս, բնակիչները մեծ մասամբ նախ հաւաքուեցին Սուրիայում եւ մանաւանդ Հալէպ քաղաքում, սուրիական գթասիրտ եւ մարդասէր ժողովուրդի պանծալի եւ հնագոյն քաղաքում: Արեւմտահայաստանից, Կիլիկիայից, Դէր Զօրից ճողոպրած արեւմտահայութեան մնացորդացը մնաց Սուրիայում, հիմնականը Հալէպ քաղաքում՝ իբրեւ հիւր արաբ բարեգութ ժողովուրդին:
Հալէպը դարձաւ տեսակ մը փոքր Արեւմտահայաստան... Հայերը իրենց դարաւոր մշակոյթով եւ սովորութիւններով, հայկական ընտանիքը, եկեղեցին, որոշ ժամանակ կարծէք չէին զգում հարուածի ուժգնութիւնը, բայց օտարութեան սառը օդը կամաց-կամաց զգալի պիտի դարձնէր մահացու հարուածի ուժը... Հայը արմատախիլ եղած էր իր բնօրրանէն, դատապարտուած էր մոռանալու իր լեզուն, իր ինքնութիւնը, դառնալու նոր մարդու տեսակ, հայու նոր տեսակ... 95 տարի է անցել Եղեռնից, եւ արդէն մի քանի սերունդ ապրում է «նոր հայրենիքի» մէջ: Պէտք է նշեմ, որ ամբողջ սփիւռքի տարածքում սփռուած հայ համայնքներուն մէջ Սուրիան եւ մանաւանդ Հալեպ քաղաքը ունին իրենց ինքնուրոյն տեղը՝ իբրեւ պահեստը մնացորդացի... վերջնականապէս տակաւին չխաթարուած արեւմտահայութեան. «Տեսի դաշտերը Սուրիոյ, Լեառն Լիբանան եւ իւր մայրեր... Կըղզի նման չիք մեր Կիպրիա, Եւ ոչ մէկ վայր է, արդարեւ, Գեղեցիկ քան զիմ Կիլիկիա, Աշխարհ, որ ինձ ետուր արեւ...»: «Քու յիշատակդ այս գիշեր, զիս լալու չափ կը յուզէ», Հայաստա՜ն, Հայաստա՜ն, Հայաստա՜ն...
Այո, անշուշտ Հրազդանը չենք մոռցած: Ո՞վ է Հրազդանը, անշուշտ պիտի հարցնէք: Այո, Հրազդանը այսօր արդէն մօտ քսան տարի է Հալեպ քաղաքում ապրող հայաստանցի նկարիչ մըն է շատ տաղանդաւոր: Հրազդանը ի՞նչ կապ ունի Հալեպի հետ... Մի քիչ պատմութիւն. մօտաւորապէս 60 տարի առաջ Հալէպ քաղաքի մի քանի արուեստասէր հայեր՝ ակնաբոյժ տոքթ. Ճեպեճեանը, ճարտարապետ Գաբլանը կ՚որոշեն նկարչական դասարան մը բանալ նկարչութիւն սիրող եւ ընդունակ հայ պատանիներուն՝ քաջալերելու նկարչութեամբ զբաղուել: Եւ մի սենեակ կը ճարուի, ուր մի փոքր վճարումով հայ տղաք եւ աղջիկներ պիտի կարողանային նկարչութեամբ զբաղուել եւ սորվել նաեւ: Չեմ գիտեր հիմնադրման օրից ովքեր եղած են նկարչութեան ուսուցիչները, բայց կարծեմ ոչ մի վկայուած մանկավարժ, բարձրագոյն կրթութեամբ ուսուցիչ չի եղել: Բայց հետագային ՀԲԸ Միութեան «Սարեան ակադեմիա» կոչուած այդ դասարանը բախտը ունեցաւ ունենալու իրական տաղանդաւոր դասատու մը, որ նաեւ մանկավարժ էր կրթութեամբ՝ աւարտած Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի նկարչական բաժինը: Ուրեմն սուրիահայ գաղութի բախտաւոր ղեկավարները մի օր էլ գաղափարը կ՚ունենան իրենց դպրոցին համար արդէն անկախ Հայաստանէն ուսուցիչ հրաւիրել, եւ առանց մանրամասնութիւններուն մէջ մտնելու՝ այդ ուսուցիչը ընտրուեցաւ մեր բարեկամ Հրազդան Թոքմաջեանը: Ասեմ, որ նա սիրելի ընկերս է, տաղանդաւոր նկարիչ, բարեկիրթ, խելացի, ազնուագոյն անձնաւորութիւն, որ սերում է Կարինի նշանաւոր Թոքմաջեան ընտանիքից: Թոքմաջեան կը նշանակէ ձուլող: Ինչպէս ամէն հայ ընտանիքի մի անդամ տիրապետում էր արհեստի եւ այդ հայ արհեստաւորը ապահովում էր ընտանիքի ապրուստը, այնպէս ալ Հրազդանի ծնողները եղել են հնագոյն արհեստի տիրապետողներ՝ ձուլողներ:
Հրազդանը շնորհիւ իր խելացիութեան եւ ազնուաբարոյ նկարագրին՝ կարողացաւ մի քանի տարում Հալեպի հայ համայնքին մէջ իրեն ապահովել շատ պատուաւոր մի դիրք եւ դարձաւ հարազատ, շատ սիրուած ու յարգուած հալէպահայերից: Անշուշտ նաեւ իբրեւ մեր նորանկախ պետութեան քաղաքացի՝ շատ յարգուած է սուրիական կառավարութեան կողմից: Հրազդանը լաւագոյն օրինակն է այն հնարաւորութեան, թէ որքան մեծ կրնար ըլլալ օգուտը հայութեան՝ ըլլայ սփիւռքում, ըլլայ հայրենիքում... Ասում են 15,000 հայ տղամարդիկ եւ կանայք Լոս Անջելեսի բանտերում են ապրում իբրեւ յանցագործներ... Մէկ է, յանցագործն ալ, պատուաւորն ալ Միացեալ Նահանգներում ի սկզբանէ դատապարտուած են հայութեան համար կորստեան: Ափսոս, հազար ափսոս...
Եւ ահաւասիկ, ապրելով օտարութեան մէջ, բայց իր հայրենակիցների ծոցում, Հրազդանի աչքերը սկսում են աւելի պայծառ տեսնել օտարութեան մշուշին մէջ, սկսում է նկատել, թէ որքան սփռուած արժէքներ կան ի պահ սփիւռքահայերուն մօտ, որքան հոգեւոր արժէքներ, որոնք կորչելու են եւ կորչում են: Դրանք հայ ժողովուրդի ստեղծած արժէքներն են, որոնք պատկանում են հայ ազգին: Պէտք է փրկել այդ հարստութիւնները: Եւ Հրազդանը յայտնաբերում է արեւմտահայ տանտիկիններու սքանչելի ասեղնագործութիւնները, որոնք տակաւին պահւում են հայերու տուներուն մէջ: Հրազդանը կայծակի հարուածի ազդեցութեան տակ է. սիրահարուած է հայ տանտիկիններու ասեղնագործութիւններուն... Ուրախութեան չափ չկայ: Ահաւասիկ ինչ է նշանակում ուրիշի ստեղծածովը ուրախանալ, գնահատել, ոգեւորուել: Հրազդանը սիրահարուած է Մարաշի ասեղնագործութեան, եւ գործի է լծւում: Իր ժամանակը թանկագին եւ իր սուղ միջոցները չխնայելով՝ Հրազդանը որոշում է փնտռել, գտնել, արձանագրել եւ հաւաքել Մարաշի հայ տանտիկիններու ասեղնագործութիւնները: Եւ ահաւասիկ մի քանի տարիներու տքնաջան աշխատանքներու արդիւնքով Հրազդանը հաւաքում է ցուցահանդէս մը եւ գրում է աշխատասիրութիւն մը, որը կրնար գրել միայն օժտուած բանասէր մը եւ պատմաբան մը, կարող էր ոգեւորել իր հայրենակիցները, մանաւանդ մարաշցիները:
Հրազդանը անշուշտ հերոս մըն է, որ իր կեանքը նուիրել է իր ժողովրդի հոգեւոր արժէքները պաշտպանելուն, եւ ինքնաբերաբար մտածում ես, թէ որքան կարեւոր է, որ մեր երկիրը զօրանար, մեր պետութիւնը հասնէր պահելու եւ հսկելու իր ժողովուրդին ֆիզիքական եւ հոգեւոր կարիքները: Ախր, ինչպէ՞ս կարելի է ասել, որ ես ազատ եմ՝ ուր ուզեմ կ՚ապրիմ, ինչ ուզեմ՝ կ՚անեմ եւ իմ կեանքիս պատասխանատուն եմ: Լա՛ւ, բայց քու ազգիդ պատի՞ւը, անո՞ւնը... Ախր, այս տեսակ բան չէր լսուած, որ այսքան հայեր կամաւոր լքեն իրենց հայրենիքը եւ օտարութիւնը ընտրեն... Այսքան հայեր՝ կին, տղամարդ, օտար բանտերում ըլլան... Յամենայն դէպս, խեղճ հայեր... Յամենայն դէպս, մեր խեղճ եղբայրներ...
ԳԵՂՕՆ ՀԱՅ ԿՆՈՋ
Եւ այսպէս, խօսքս ուզում եմ շարունակել՝ Հրազդանին շնորհակալութիւն յայտնելով, որ իր կազմակերպած ցուցահանդէսին առիթով՝ նուիրուած Մարաշի հայ կանանց ասեղնագործութեան, ինծի համար պարզուեց, որ հայ կանայք դարերու ընթացքին ստեղծած են կերպարուեստի գլուխ-գործոցներ՝ իրենց տուներուն մէջ աշխատելով եւ իրենց գիտելիքները փոխանցելով իրենց դուստրերուն: Եւ այսպէս, դարերով հազարաւոր սքանչելիքներ կորած են, մաշուած եւ փչացած, բայց բարեբախտաբար Հալեպում, շատ մը տուներում, այդ հայ կանանց ասեղնագործութիւնները պահւում էին, եւ Հրազդանը սկսեց հաւաքել եւ նաեւ ոգեւորել ու սովորեցնել, որ պէտք է ամենամեծ հոգածութեամբ պահել այդ արուեստի գործերը, հայ մայրերու ասեղնագործութիւնները, առայժմ՝ Մարաշի, բայց կան նաեւ արեւմտահայութեան միւս նշանաւոր քաղաքներու հայ կանանց ասեղնագործութիւնները՝ Զեյթուն, Այնթապ, Ուրֆա, Բալու, Վան, Էրզրում եւ ուրիշ քաղաքներու հայ կանանց ձեռագործերը: Այսօր արհեստագիտութեան զարգացման պատճառով ձեռքի աշխատանքները չեն կարողանում մրցել իրենց իսկ ստեղծած իրական գործերու կեղծերուն հետ: Կեղծն ու էժանը շարքից դուրս են անում իրականը. սա էլ՝ մարդկութեան «զարգացման» օգուտների շարքին... Այսօր դժուար թէ հայ աղջիկներ տանը նստած՝ համբերութեամբ ասեղնագործութեամբ զբաղուեն...
Բայց այն, ինչի մասին ուզում եմ մանաւանդ խօսել, որ ես իմացայ՝ դիտելով Հրազդանի կազմակերպած ցուցահանդէսը, եւ իր կազմած գիրքը՝ նուիրուած Մարաշի հայ կանանց ասեղնագործութիւններուն, առաջին անգամ անդրադարձայ, թէ որքան ես եւ ուրիշ հայեր, մանաւանդ արուեստաբաններ չեն նկատել, չեն անդրադարձել հայ կնոջ դերին՝ մեր գեղագիտական դաստիարակութեան գործում: Չենք անդրադարձել, որ հայ տնից է սկսել հայ մարդու գեղարուեստական դաստիարակութիւնը, հայ կինը, հայ մայրը, տանտիրուհին որքան մեծ, մեծագոյն դերը ունեցած են հայ մարդու կեանքին մէջ: Հիմա նոր հասկանում եմ, որ հայ տունը եղել է նաեւ հայ մարդու գեղագիտական կրթութեան օջախը: Անդրադառնո՞ւմ էք, որ երբ հայ կինը ստեղծում էր իր ասեղնագործութիւնները, հիւսում էր իր գորգերը, ստեղծում էր արուեստի գործեր, որոնք ստեղծւում էին ընտանիքի անդամներու ներկայութեամբ: Այդ գեղեցկութիւնները ստեղծւում էին եւ անմիջապէս մաս էին կազմում տան բնակիչներուն առօրեայ կեանքին, չէ՞ որ այդ սքանչելի արուեստի գործերը ստեղծւում էին տան մէջ, նոր սերունդի աչքի առաջ եւ դառնում էին երեխայի առաջին գեղագիտական դասագիրքերը, առաջին հոգեւոր սնունդը՝ աճող սերունդին... Հայ մայրը իր տունը վերածում էր թանգարանի...
Ճաշակ մը տալու համար Հրազդանի աշխատութիւնից՝ ահաւասիկ հատուածներ իր գիրք-ալպոմից՝ իմ միջամտութիւններով:
* * *Հայ արուեստին մէջ, մասնաւորաբար ասեղնագործութիւնը, թէ՛ կիրառական իմաստով (եկեղեցական եւ աշխարհական գործածութեամբ), թէ՛ զուտ գեղարուեստական նկատառումով, մեզի կը փոխանցէ հայ իգական սեռին նրբաճաշակ յօրինումները, որոնք մեր ժողովուրդին փառքի լուսապսակը կը հանդիսանան: (Շահան եպս. Սարգիսեան, առաջնորդ հայոց Բերիոյ թեմի)։
* * *Աշխատանքի արժանիքներից է այն, որ ներկայացուած են արխիւային ուշագրաւ լուսանկարներ: Մեծ արուեստով են արուած գծանկարները եւ գունեղ ու ներկայանալի՝ հեղինակների լուսանկարները եւ յատկապէս ասեղնագործութեան հնամենի եւ ժամանակակից նմուշները: Առանձնապէս յիշարժան են եկեղեցական հանդերձանքի տարրերը՝ կատարուած Մարաշի անկրկնելի տեխնիկայով: ... Հեղինակը հմտօրէն բնութագրել է ասեղնագործման գործընթացը, տեխնիկական հնարքները եւ հմտութիւնները (Սվետլանա Հայկի Պօղոսեան, ազգագրագէտ, պատմական գիտութիւնների թեկնածու):
* * *Աշխատանքային խումբի մեր վարչական ընկերներու տեւական փնտռտուքի շնորհիւ հաւաքուեցան, լուսանկարուեցան ու հրատարակութեան պատրաստուեցան հարիւրաւոր ասեղնագործութիւններ: (Մարաշի հայրենակցական միութեան Գերմանիկ-Վասպուրական մշակութային միութիւն):
* * *... Կրնաս տեսնել նաեւ Մարաշի հիւսուածեղէններ, որ կը գործուին, եւ աղջիկներ իրենց տարօրինակ ասեղնագործութիւնը կը հիւսեն անոր վրայ, տեսակ մը ասեղնագործութիւն, որ քաղաքին անունովը կը կոչուի: Որովհետեւ Մարաշի հայեր տնայնագործութեամբ ապրող ժողովուրդ են (W.J. Childs, 1912):
* * *Հայ ժողովուրդի մեծամասնութիւնը նստակեաց (քաղաքակիրթ) եւ տնայնագործ էին մինչեւ 1915 թուականի եղեռնը եւ խորհրդային վարչակարգը:
1925-ին Հալէպում կայան գտած 50,000 հայերից
8000 գորգագործ եւ ասեղնագործ
50 ոսկերիչ
300 դերձակ
450 կօշկակար
450 ատաղձագործ
300 երկաթագործ
150 թիթեղագործ
1500 որմնադիր
850 ոստայնանկ
12,250:
Հայը չի եղել մինչեւ խորհրդային իշխանութիւնը բանուոր պրոլետար: Այստեղ մի անգամ էլ ուզում եմ ձեր ուշադրութեան յանձնել այն փաստը, որ ամէն ընտանիքի գոնէ մի անդամը տիրապետել է արհեստի մը, որ եղել է այդ ընտանիքի անդամներու ապրուստի հիմքը:
Յ. Յ.* * *Զարդարուեստին վերաբերող մի կարեւոր հարց կայ, որին անդրադարձել են բազմաթիւ գիտնականներ: Օգտագործուած զարդերի, գաղափարանշանների իմաստը, նրանց նշանակութիւնը իմացե՞լ են մեր միջնադարեան վարպետները, թէ՞ ոչ: Այս հարցը կարեւոր է ոչ միայն ասեղնագործութեան համար, այլեւ, ընդհանրապէս, ուր որ հանդիպում ենք նրանց կիրառութեանը, լինի դա քանդակ կամ գորգ, խեցեղէն, ոսկերչութիւն, պղնձագործութիւն, տարազ եւ այլն: Հարցը հասկանալու համար, մեր կարծիքով, պէտք է նկատի ունենալ այն ժամանակը, երբ ձեւաւորուել են զարդանախշերի հնագոյն ձեւերը: Այսինքն՝ այն ժամանակը, երբ նախամարդը սկսեց նշանների, գաղափարագրերի միջոցով ձեւ տալ որոշ հասկացութիւնների: Մեզ համար ելակէտային է այն դրոյթը, որ նախամարդու համար գիտական, կրօնական եւ գեղագիտական ըմբռնումները մէկ ամբողջութիւն են կազմել: Այլ խօսքով՝ նրա ստեղծած առարկաների մէջ դրսեւորուել են գիտական, կրօնական եւ գեղագիտական իմացութիւնները՝ միաժամանակ: Ուստի եւ հնադարեան առարկաներին, նրանցում օգտագործուած գոյներին պէտք չէ մօտենալ ժամանակակից գեղագիտութեան տեսակէտից: Անցեալում զարդը ունեցել է աւելի մեծ իմաստ, քան մեր պատկերացմամբ նախշն է: Նախշելու, սոսկ գեղեցկացնելու նշանակութիւնը զարդին մենք ենք վերագրել, քանի որ նրանից մեր սպասելիքը սոսկ գեղագիտական բաւարարուածութիւնն է, իսկ գեղագիտական ընկալումներից ձեւի առաջացումը անհամեմատ նոր, արդի մտածողութեան արդիւնք է:
* * *Մէկ այլ վկայութեամբ, ձեւաստեղծումը միշտ էլ սահմանափակ թուով մարդկանց մենաշնորհն է եղել: Համայնքի բոլոր անդամների համար կենսական հարցերի համակարգուած գիտելիքները փոքրաթիւ կամ եզակի մարդկանց՝ քուրմերին, առաջնորդներին է վերապահուած եղել:
... Հազարամեակներ շարունակ կրօնական գաղափարներն են եղել ձեւաստեղծման առանցքում:
... Պալատների, դղեակների ու վանքերի շուրջ են գործել լաւագոյն վարպետներն ու արուեստագէտները:
Ազգային մշակոյթի մէջ ժողովուրդի, նրա լայն խաւերի դերը ո՛չ պէտք է չափազանցել, ո՛չ էլ թերագնահատել: Մեր կարծիքով, ժողովուրդի հիմնական դերն ու արժանիքը աւանդապահութիւնն է: Ժողովրդական վարպետները աշխատել են՝ նախօրինակներին հետեւելով:
Ասեղնագործութիւնը եւ գորգագործութիւնը որպէս մայրական գծով շարունակուող արհեստ փոխանցուել է ծնողից դուստր:
Աղջիկ զաւակ ծնուելուն պէս մայր, մեծ մայր, հօրաքոյրներ կը լծուէին օժիտի պատրաստութեան, որը կը տեւէր 12-15 տարի: Օժիտի համար անհրաժեշտ վեց կտորները պէտք է աշխատէր հարսնացուն: Դրանք են՝ անկողինի (վերմակ) երես, մահճակալի ծածկոց, քառակուսի բարձ, մահճակալի կարպետ, ծրար, մանուկի գօտի:
* * *Մեր նախնիներից մնացած ժառանգութիւնը ուսումնասիրութեան կարիք ունի: Այն հետաքրքիր է ոչ միայն հայագիտութեան իմաստով, այլեւ ընդհանրապէս՝ հին մշակոյթի ուսումնասիրութեան տեսակէտից... Նշենք միայն այն, որ մեզ՝ հայերիս համար մեր նախնիների աշխատանքը աւելին է, քան՝ ասեղնագործութիւնը կամ կիրառական արուեստը: Ոչնչացման եզրին հասած ու յարութիւն առած մեր ժողովրդի համար, մեր ծնողներից մնացած ամէն մի առարկայ յիշատակ է ու մասունք, այն մեր նկարագրի մի մասն է ու տեսակի արտայայտութիւնը, որն էլ մեզ իրաւունք է տալիս միւս ժողովուրդների կողքին ապրելու այս բազմաչարչար մոլորակի վրայ:
* * *Մայրը հայոց լեզուի ամենագեղեցիկ բառն է: Ինքը չէ՞, որ մեզ ծնել է, մեզ սնել է, ամէն փորձանքի եւ հիւանդութեան ժամանակ մեր կողքին է եղել, հապա՞ բաղնիքում մեր կռնակը շփելը. կա՞յ աւելի մեծ հաճոյք, երբ մայրդ քեզ լողացնում է... հապա՞ տան մաքրութեան հոտը, որ մօր բուրմունքն է... Ի՞նչ է նշանակում ընտանեկան սրբութիւնը, որ տունը սրբավայր է... Իսկ այդ սրբավայրին մէջ ո՞ւմ էք ուզում, որ պաշտենք, եթէ ոչ մեր մօրը:
Մեջբերել