Այսպիսի գործածութիւն գտնում ենք նաեւ ուրիշ լեզուներում. հմմտ. լիթ. buk, ֆրանս. ժողովրդական լեզուով que j'dis, qu'i dit եւն (տես Meillet, Rev. crit., թրգմ. Բազմ. 1898, 119բ), ռուս. mol'', de, dyjat', որոնք ծագում են molvit', dejat', dskazat' «ասել, խօսիլ» բայերից եւ իբրեւ մասնիկ կամ շաղկապ են գործածւում (տես Boyer BSL 13, 28): - ԲԱ արմատի միւս ածանցներն են՝ 1. բայ, ի հլ. «խօսք, մարդկային բան», «պարապ՝ սուտ խօսք», «բառ» «բայ, գործողութիւն ցոյց տուող բառ, verbum», որից բայածական, մակբայ եւ երկբայ, աներկբայ, խաբեբայ «խաբէական բաներ ասող» բայբան «հակաճառութիւն, վէճ», թերաբայութիւն «պակաս ասել, թերի համարելը», նոր բառեր են՝ բայարմատ, բայանուն, բայական, բայաձեւ, բայակերտ, մակբայակերտ, դերբայ, դերբայական եւն: 2. բան, ի հլ. «խօսք», «բառ», «պատգամ, հրաման. պատուէր», «կարծիք, բանականութիւն, խորհուրդ», «Աստուծոյ խօսքի մարմնացումը, Որդին Աստուած» «նիւթ, իր, առարկայ» (հմմտ.՝ «առնել զբանդ զայդ» = անգլ. do this thing). այս նշանակութիւնը, որ ծագած է առաջինից, հիմայ միակ ընդունուածն է. երկու նշանակութեանց անձուկ յարաբերութեան համար հմմտ. «Ոչ գոյր նմա մեղ դնել բանբերին եւ ոչ պատիժ եւ ոչ բանք», «Ազատեալ լինէր Յուսիկն ի բաներոյն»5. «Առանց բանի պոռնկութեան»: Նոյն առումը գտնում ենք նաեւ զրոյց բառի վրայ. ինչ. «Չեմք մեք կարող առնել զրոյցդ զայդ (այդ բանը)», «Նոյնպէս եւ այս ջերմս՝ երբ սկիզբն անհոգ կենայ իւր տէրն եւ պէտ չայնէ, աւիրի իւր զրոյցն (բանը կվատանայ)»: Նոյն երեւոյթը նկատւում է նաեւ ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. յն. λόγοσ «խօսք», բայց նաեւ «խօսքի նիւթ, առարկայ», ῤητόσ «ասուած կամ ասելիք խօսք», յետոյ «որեւէ բան, իր», ῤῆμα «բառ, խօսք», յետոյ «խօսակցութեան նիւթ» եւ վերջապէս՝ առհասարակ «առարկայ, իր, նիւթ, գործ» (համարւում է եբրայական ոճ. տես Bailly, Dict. Gr. -Fr. 1910, էջ 1717բ). եբր. dabar «խօսք, իր», կանիս. memiyas, memiyan «խօսք, իր». BSL, 33, No. 99, էջ 140. լեհ. rzecz «խօսք, բան, իր» (Meillet, BSL 12, 99): Այս բառից են ծագում բանբեր «լրաբեր», բանագէտ «հանճարեղ», բանագնաց «պատգամաւոր» (բանագտակ) բանագտակ լինել «սուտ պատճառներ յառաջ բերել», անբան «անխօս» «անասուն, առանց բանականութեան», «անգործ, դատարկ»զբանգտանք «հնարովի, սուտ բան» բանադրել «նզովել», բանախօսութիւն, բանաստեղծ, բանաւոր, բանաքաղ, բանիբուն բանկայ «խօսքը անցուկ», քաջաբանիկ «լեզուանի», միաբան, տասնաբանեայ, Բանս յգ. հայց. ձեւից են կազմուած բանսարկուբանսելու առնելով «խօսքը որսալ», բանսերթուկ «դիւրահաւան» Ռամկաձեւ յոգնակի է բանեար «վէճ, կռիւ, հակառակութիւն» «ամբաստանութիւն, մեղադրանք, յանդիմանութիւն» որից բաներող «կռուասէր» բանիցխնդիր «կռուարար», բայբանեար «վէճ, կռիւ»բան բառի բայական ձեւն է բանել «ասել, խօսիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է, բայց առատ են սրա բարդ ձեւերը, ինչ. այլաբանել, փառաբանել, ապաբանել, մեծաբանել, դիմաբանել, ընդդիմաբանել եւն: Նոր գրականում ստեղծուած են բազմաթիւ նոր բառեր. ինչ. թուաբան, թուաբանութիւն, բուսաբան, լեզուաբան, երկրաբանութիւն, տարրաբանական, բանահիւսութիւն, բանասիրական, բանաստեղծօրէն եւն եւն: 3. բառ, ի հլ. «բառ» «լեզու, բարբառ», «երգի եղանակ» որից բառգիրք, բառակցութիւն, կիսաբառ, բառակապ, բառացի «փառաւոր, հռչակաւոր, անուանի»: Նոր բառեր են՝ բառարան, բառացանկ, բառացուցակ, բառախաղ, բառացի, բառակազմութիւն, բառական, բառակրկիտ, բառաքնին, բառաքննութիւն եւն: 4. բարբառ «հնչիւն, ձայն, խօսք, լեզու», կազմուած է կրկնութեամբ բառ բառից, որից՝ բարբառել կամ բարբառիլ «ձայն հանել, գոչել, խօսիլ», անբարբառ, բարձրաբարբառ, երկբարբառ, հայաբարբառ, մեծաբարբառագոյն բարբառագէտ, բարբառագիտութիւն, բարբառագիտական, բարբառային (նոր բառեր) եւն: Ոմանք յաճախ գրում են բառս բառբառ ձեւով, որ սխալ է: 5. բամբաս «չարախօսութիւն» (կազմուած է բամ եւ բաս «ասում եմ, ասում ես» բայաձեւերից, ինչպէս կայ բայբաներ «կռիւ, վէճ» . 219 եւ ինչպէս այսօր էլ բարբառների մէջ ունինք ասէ-կոսէ, կասէ-կուսէ, ասուաս, ըսի-ըսաւ եւն) (գրուած նաեւ բանբաս). որից անբամբաս (ունինք նաեւ անբանբաւս, եթէ տպագրական սխալ չէ). բամբասանք, բամբասել, բամբասական, ԻԲ. 14. սղմամբ՝ բաբասած «բամբասուած»: (origin
հնխ.
Բամբասանք, ըսի-ըսաւ, ասէկոսէ, հին էջեր
Մեջբերել
) կարողանում եմ կարծիք կազմել մի այնպիսի միջավայրի, այնպիսի մշակույթի մասին, որին առնչվելու հնարավորություն չեմ ունեցել։ Ու դրան զուգահեռ՝ նաև սեփական մշակույթին ու միջավայրիս եմ նայում մի փոքր այլ տեսանկյունից։ Շնորհակալություն
Tigris-ի խոսքերից
։
