Երկու գերություն մեկ քաղաքում

[Փայլ]

Երկու գերություն մեկ քաղաքում
Մաս 1

Անուշ ը, ում մասին որոշակիորեն գաղափար կազմելու ճիշտ ժամանակն է, արտաքին նուրբ կազմվածքի և խորապես կանխամտածված թուլության տակ քաղաքավարի, ուշիմ, կենսուրախ աղջիկ էր՝ շոյող հայացքով և բարեհամբյուր ժպիտով: Նրա հայացքը բխում էր կամքից, իսկ ժպիտը՝ խառնվածքից:
Քայլում էին շուկայում Անուշն ու իր հայրը: Այդ շուկան, որ կարող էր համարվել աշխարհի ամենաճաքճքված ու ճեղքված շինություններից մեկը, քաղաքի ամենաթույլ կետն էր: Դրա պատերն այն աստիճան էին անձրևներից ու ձյունից կերվել, որ ստիպված էին շուկայի առաստաղը փայտով երեսպատել: Չնայած այդ հնությանը՝ կար մի այլ սխալ՝ մաքրության և մարդկային որակակայնության տեսնակյունից նորից թույլ հաստատություն էր: Ամեն մեկ իր ուզածի պես՝ հյուսիսային ծայրից մտնում էր՝ հարավայինից դուրս գալիս:
- Պետռուշկի հատը ինչքա՞՜՜նա:
- Դոլա՜ր առնեմ, վաուչեռ ծախեմ:
- Ասպիրին, անալգին: Մաքուր բամբակից նասկինե՜ր:
- Աղաչո՜ւմ եմ մի ճար արեք, բուժեք ես ի՜մ ցավե՜րը…
է՜հ,- հառաչում էր աղջկա հայրը ու աղջկա թաթիկից բռնած՝ գլուխը կախ գնում էր առաջ: Մեկ էլ մի մարդ կամացուկ.
- Դոլար առնեմ, վիզա ծախեմ:
- Պա՛պ, պա՛պ, մենք դոլար ունենք, վիզա առ,- ուրախությունից ցատկոտելով ասում էր հանկարծակի դրախտ ընկած աղջիկը:
- Ինչների՞ս է պետք:
- Այլևս չտեսնել վաուչեռ ծախողներին, պա՛պ:
- Բայց զավակս, դու գի՞տես, որ այս վիզաները անօրինական են:
- Հա՛յր, իսկ ի՞նչ ասել է «անօրինական»:
- Գիտես ի՞նչ բան է աղբակույտը դարպասի անկյունաքարի մոտ:
- Պա՛պ, չեմ հասկանում ինչ ես ասում, վիզա եմ ուզում:
- Է՜հ,- կրկին հառաչեց հայրը, ու անծանոթից գնեց վիզաները: Երբ հայրը գումարը տալիս էր անծանոթին՝ անծանոթը դոլարների առատությունից մի պահ այլայլված՝ այս խոսքերն ասած.
- Դուք կարո՞ղ եք կորցնել այս հարստությունը և դեռ ինձ էլ ծիծաղելի համարե՞լ: Դա կլինի ձեր տգիտության կոթողը: Թե՛աղջիկը, և թե՛ հայրը ոչինչ չհասկացան,- խենթ է,- ասացին:

Փաստորեն դեռատի աղջկա առաջին փորձերը կյանքի արվեստի մեջ ուղղված էին դեպի փախուստը: Բայց և այնպես, պատեհ է հետևյալ որոշակիությունն ավելացնելու մի ուրիշ գլխի մեջ արդեն արված որոշակիություններին. Կան արտաքին շերտից ընկալված փախուստներ, որոնք գործնական փորձի բացակայության պատճառով՝ խորապես գիտակցված չեն:
Երազանք թվացող փախուստն արդեն իրականություն է: Փախուստի ծրագիրն իրականացնելու համար պահն ավելի նպաստավոր դարձնող հանգամանքն այն էր, որ հենց այդ ժամանակ տանիքագործները խախտում և իրար էին կցում շենքերի կտուրների լինոլումները: Երկիրը խառն էր:
Ահա և աղջկա աչքերի առջև դանդաղորեն բակն անջատվում է՝ իր տեղը զիջելով դեպի ազատություն տանող բարձր կամուրջներին ու սանդուղքներին: Եվ այսպես մի քանի ժամ. երկինքը, աղջիկը, բարձր կամուրջներն ու սանդուղքները միասին սավառնում էին, բայց յուրաքանչյուր սավառման վերջը՝ վայրէջքն է:
Ընդամենը վեց ոտք լայնությամբ և ութսուն ոտք խորությամբ տարածք էր բաժանում աղջկան կրկին գետնին հայտնվելու հաճույքից: Այդ գետնի վրա նա տեսնում էր, թե ինչպես է փայլում իր բախտը: Եթե որևէ անցորդ կանգ առներ նրա կողքին՝ կտեսներ ծաղիկներով և փայտե թաղարների մեջ դրված թփերով լեցուն բակ, որի խորքում փռվում էր կողք-կողքի, ճակատ-ճակատի կանգնած լուսավորված խանութներով և խցիկներով ճերմակ տաղավար: Դա շրջագայության ճանապարհի պատն էր:
Բայց որքան էլ բարձր լիներ այդ պատը, այնուամենայնիվ դրան գերազացում էր էլ ավելի սև մի տանիք, որը նկատվեց ավելի ուշ՝ ներսում:
- Ձեր անձնագրերը:
- Չունենք: Փախստական ենք:
- Կանգնեք ձախ անկյունում:
Րոպեներ անց ընտանիքը ոստիկանական մեքենայով ուղևորվում էր: Ուր՝ հայտնի չէ: Եթե Փիլիսոփան կարողանա ֆիքսել մի պահ՝ զննելու համար այդ պահին ընտանիքին պարուրած հուզմունքը, վախը, սեփական անձի անկարողությունը, որն անընդհատ գոլոշիանում էր, իր տեղը զիջելով նոր ինչ-որ մի բանի, կընկնի ցավալի և օգտակար խորհրդածությունների մեջ: Ոչ մի ուսումնասիրություն դրանից ավելի արդյունավետ և բեղմնավոր չի կարող լինել ուսանելիության իմաստով: Իսկ աղջիկը… Աղջիկը ամբողջ ուղևորության ընթացքում մի բան էր մտածում. «Սկսել ես՝ շարունակի՛ր»:
Ժամեր անց, ընտանիք անդամներից յուրաքանչյուրը ոստիկանատան բաժանմունքում հարցազրույց էր տալիս.
-Անուն, ազգանուն:
-Անուշ Ղափլանյան:
- Խափլանյա՞ն:
- Ո՛չ, Ղափլանյան:
- Լավ չեմ հասկանում, թող վերջում:
- Ազգությո՞ւնը:
- Հայ:
- Քաղաքացիությո՞ւնը:
- Armenian.
- Երկրից դուրս գալու պատճա՞ռը:
- Քաղաքական: Սուտ:
- Փաստաթղթե՞ր:
- Չկան:
- Առայժմ այսքանը: Ազգանունդ ինչպե՞ս էր, Խափլանյա՞ն:
- Այո…
«Ղ» տառի աղավաղումը ոստիկանի մոտ միամիտ էր ստացել: Միամիտ էր ստացվել, բայց լա՜վ էր ստացվել: Քննությունն ավարտելուց հետո Անուշին ու ընտանիքի մյուս անդամներին ուղեկցեցին մի ընդարձակ սենյակ, ուր հավաքված էին 100-ից ավելի սևամորթ, արաբ, պարսիկ և այլ ազգերի փախստականներ: Առաջին հայացքից այս մարդկանց իրար կապող ոչինչ չկար, սակայն նրանք բոլորն էլ ճակատագրերով ամուսնացած էին, բոլորն էլ՝ նույն հոդվածով դատված: Փախստականնե՜ր:
Փախստականններին մեղադրում են: Յուրաքանչյուր փախստական թվում է սուտ նյութող արտաբեմյան դերասան: Նրանց տեսությունները համարում են հանցավոր, կասկածելի են նկատում նրանց նպատակը, վախենում են նրանց հետին մտքից, մերկացնում են նրանց խիղճը, կշտամբում են որ իշխող կառավարության կամ կրոնի դեմ գունավորված բողոք են բարձրացնում, սև ժապավեններով իրար կապելով վշտի, անարդարության, տրտունջի, հուսահատության կեղծված փաստաթղթեր: Մի խոսքով, խոստովանեք, որ «փախստական» բառը կարդալիս, հրեշ եք պատկերացնում, մինչդեռ նրանց հիմնական մասը անտեղյակության զոհեր են, և հենց այդ զոհի դերում, կարող էիք լինել և դուք: Ինչևէ… Ինչ էլ, որ լինի, նույնիսկ ընկած, մանավանդ ընկած վիճակում վեհ են այն մարդիկ, ովքեր աննկուն տրամաբանությամբ, իրենց կյանքն են տալիս առաջադիմության համար:
Ընդարձակ սենյակում ոստիկանության գործակալները ամեն մեկն իր գործով էր զբաղված, իսկ մարդիկ… «Ամբոխները խելագարված»,- տեղին է ասված: Ընտանիքը ապշած դիտում էր իր շուրջը կատարվելիքը, կարծես շախմատի խաղաքարեր լինեին, հեռվից լռելյայն խաղում էին, փնտրում: Թվում էր, թե ոչ մեկ չէր շտապում արագորեն առաջ գնալ, կարծես ամեն մեկը վախենում էր, որ շտապելով՝ վերջնականապես կկորցնեն օտարականների մեջ իրենցինին գտնելու աննշան հույսը: Մանր քայլերով հասան մինչև սենյակի վերջը, այդպես էլ չգտան… Վերջապես աղջկա հայրը խախտեց լռությունը.
- Ի՞նչ եք քարացել, հագուստը հագել հագել ենք, վերջացած խնդիր է: Հիմա ամբողջ հարցը հագուստի գույնի մեջ է: Կապույտ հագնել նշանակում է պատվավոր լինել, իսկ կարմիր հագուստով մի տեսակ անախորժ է: Տակը ինչ-որ կրակ կա:
- Հագուստն հագնողը, հագուստի գույնից չի վախենում: Ինչ գույն պահանջվի, այն էլ կհագնենք: Թեքությամբ բարձրացել ենք՝ թեքությամբ էլ կիջնենք: Հիմա դա կարևոր չի, ավելի կարևոր խնդիր կա՝ սոված եմ:
- Ժամը քանիսի՞ն է կերակուրի ժամը,- հարցրեց աղջիկը ոստիկաններից մեկին:
- 18.00-ին:
Եկավ սպասված 18.00-ն: Բոլորը սինիները ձեռքներին՝ շարքով շարժվում ու մոտենում էին կերկուր բաժանողին՝ կերակուր ստանալու: Որ ասում եմ շարքով շարժվում էին, դուք այդքան հանդարտ մի պատկերացրեք: Դա գրեթե նույն բանն է, ինչ ասեմ Հանիբալը իր զորքով շարժվում էր դեպի Հռոմ: Կյանքում սոված մարդուց սարսափելի բան չկա: Երբևէ տեսե՞լ եք: Չտեսնեք ավելի լավ է:
Ավելի ուշ՝ երբ բոլորն արդեն կուշտ էին, մեկ այլ տեսարան էր ընտանիքի առջև բացվել, որը ընդհանուր հաշվով կարելի է համեմատել Սպարտակի ապստամբության հետ: Երեխաները վազում էին այս ու այն կողմ, մարդիկ միասնական լեզվից զրկված լինելու պատճառով՝ միմյանց ձեռք ու ոտքով էին ինչ-որ բան հասկացնում, հերթապահ ոստիկանները շրջվում էին սենյակում: Իսկը ապստամբություն: Այս ամենը շարունակվեց մինչև ուշ երեկո: Դրանից հետո բոլորը գլորվեցին փայտի չորություն ունեցող մատրասների վրա: Իսկ ընտանիքը… Ընտանիքի անդամները ծայրաստիճան հուսահատ վիճակում էին, չէին խոսում միմյանց հետ, ամեն մեկն իրենն էր մտածում… Բայց եթե մեկը զններ նրանց աչքերը, նրանց մեջ ամպայման կտեսներ փախուստի չարագուշակ թշնամանքը և վախի պարունակած ամբողջ սպառնալիքը:
Չնայած հոգնածությանը աղջիկն ամբողջ գիշեր չքնեց: Ինչպես Եզոպոսը կասեր. «Աղմուկը չի արթնացնի հարբածին, բայց լռությունը կարթնացնի»: Իրոք որ: Ի՞նչ էր կատարվում այդ երիտասարդ հոգու մեջ: Ի՞նչ էր պատրաստվում կատարվել: Երբեմն պառկելու փոխարեն աղջիկը գլուխը ձեռքերի մեջ՝ մնում էր նստած ու անըդհատ ինքն իրեն հարցնում. «Ի՞նչ է կատարվում իմ մտքում»: Մտածում… Մտածում էր այն բաների մասին, որոնց մասին կարող էր մտածել: Ինչպիսի՜ ցավալի հայացքներ էր նա դարձնում դեպի անցյալը: Ինչպիսի՜ հուսահատ զմայլանքով էր հիշում իրենց տունը, առաջին ուսուցչուհուն, մոռացված ընկերներին, դպրոցական տետրերը, հարազատ գրքերը և ամենակարևորը՝ հարազատ լեզվով մարդկանց հետ շփումը: Ինչպե՜ս էր նա ափսոսում արդեն փակված դռները, որտեղից նա դուրս էր եկել կամովին: Որքա՜ն էր խղճում անցյալի աշխարհ ներխուժած թշվառականին՝ իրեն՝ զոհողության խեղճ հերոսին: Ինչպե՜ս էր նա կրկնում.- Այս ի՜նչ արեցի ես: Ինչպե՜ս իրեն հարցնում. «Սկսեցի՛ր՝ շարունակե՞ս»: Սիրտ էր պետք, որ դիմանար, աչք էր պետք, որ չարտասվեր…
Բայց և այնպես, հակառակ այս ամենին և հենց այս ամենի պատճառով, անսովոր տարօրինակ իրադարձությունները իրավմամբ իրենց շարունակությունն էին ուզում:
Այսպես երեք օր անցավ՝ սոված, հիասթափված, կորսված… Երեք օր անց կրկին լսվեց ոստիկանի ձայնը.
- Խափլանյանների ընտանիք:
- Աղջիկն անմիջապես շրջվեց, հարազատություն զգաց ազգանվան մեջ: Այն արդեն իրենն էր:
- Դրսում մեքնենան ձեզ է սպասում: Դուք փոխադրված եք փախստականների ճամբար: Ազա՛տ եք:
Ընտանիքի անդամները արցունքները սրբելով քայլում էին, ավելի ճիշտ՝ վազում էին ուղեկցող ոստիկանի ետևից: Ազատությո՜ւն: Չէին հավատում: Ահա, ահա… Բնական լույս: Լո՜ւյս… Ամեն ինչ սկսվում է լույսից և վերադառնում է լույսին:
Օրը բացվել էր լույսով և արցունքով: Լուսավորները լալիս էին՝ թեկուզ և խավարների վրա…
Սա աղջկա կյանքի առաջին գերությունն էր, գերություն սակայն որը հազարավոր կիլոմետրեր հեռավորությունից գեղեցիկ դեկորացիա ունեցող ազատություն է թվում:

[Հեղինակ]

Հայ մարդու կյանքի տրագիզմը նորից ցնցում է...Կսպասեմ հաջորդ մասին: Կարծում եմ, անհրաժեշտ կլինի զուտ գեղագիտական մի անդրադարձ անել, որպեսզի հնարավորինս օգնել սիրելի Փայլ-ի գրչին` վավերագրական արձակի դժվարին ժանրում:

[Philosopher]

Միշտ սպասել եմ մերօրյա իրականության ամենաէական կողմերի, այդ թվում` երկրից գնալու, նոր կյանք ու նոր գոյություն ստեղծելու հայ մարդու կամքի, նրա ապրածի, զգացածի անատոմիան ներկայացնող գործերի: Սա այդպիսի մի գործ ստեղծելու հրաշալի սկիզբ է: Շարունակությանը սպասելու ցանկությանս մասին հայտարարելու կարիք, կարծում եմ, չկա: Իսկապես, սպասում եմ...

Ազատությո՜ւն: Չէին հավատում: Ահա, ահա… Բնական լույս: Լո՜ւյս… Ամեն ինչ սկսվում է լույսից և վերադառնում է լույսին:
Օրը բացվել էր լույսով և արցունքով: Լուսավորները լալիս էին՝ թեկուզ և խավարների վրա…
Սա աղջկա կյանքի առաջին գերությունն էր, գերություն սակայն որը հազարավոր կիլոմետրեր հեռավորությունից գեղեցիկ դեկորացիա ունեցող ազատություն է թվում:

Զգացումի փայլուն խտացում է: Այո, ամեն ինչ սկսվում է լույսից ու վերադառնում լույսին: Լույսին վերադարձ ենք սպասում այս պատմությունից, թեև դա կորոշի, իհարկե, հեղինակը: Սպասում ենք

[Ervand]

Սպասում եմ, հուզիչ ա ու հետաքրքիր:

[Փայլ]

Մաս 2

Աղջկա մտածմունքները, որոնք նույնիսկ մենախոսություն չէին՝ այնքան, որ գործողությունը թուլանում էր դրանց մեջ, չէին խանգարում դրսի զգացողությունների ներս թափանցմանը: Իսկ դրսում հարուստ բնություն էր ու շիտակ փողոցներ, որոնք էլ խուլ կերպով ազդարարում էին նոր երկրի ներկայությունը: Այնպիսի տպավորություն էր, կարծես մի կողմից մի նոր բան էր կառուցվում, մյուս կողմից՝ ինչ-որ մի բան փլչում էր…
Այսպես անցավ մեկ ժամ, ապա երկրորդը, երրորդը… Շուտով տեղ էին հասնելու: Ամեն ինչ նորից թաղված էր անհայտության մեջ, ուր նա ոչ մի կերպ չկարողանալով ոտքի կանգնել՝ չորեքթաթ թափառում էր: Այլևս ոչինչ չէր տեսնում իր առջև, փոխարենը շուտով նորից խիստ մոտիկից պետք է հանդիպեր դեպի հասունության տանող մանկահասակ, երբեմն նույնիսկ բարձրահասակ վայրկյաններին:
Վեջացնեննք այս շարադրանքը:
Ավտոմեքենայից իջնելուն պես փախստականների ճամբարի հերթապահ աշխատակիցները ընդհանուր ստուգում անցակացրեցին, որից հետո լրացրեցի նրանց անձնական տվյալները, քարտեր տվեցին, և աշխատակիցներից մեկը ընտանիքին ուղեկցեց դեպի ժամանակավոր կացարան:
Փախստականների ճամբարը մի ընդարձակ դաշտ ունեցող տարածք էր, որտեղ կողք-կողքի շարված էին առանձնատներ:
- Համար 41, սա ձերն է:
Նոր բնակարանն ուներ չորս ննջարան, խոհանոց ու ճաշասենյակ, վերջին երկուսը մեկ ընդհանուր սենյակում: Չմոռանամ նաև նշել, որ հյուրասենյակը զարդարված էր երկու սևամորթ կանանցով և մեկ երեխայով:
- Իսկ իրենք ո՞վքեր են, - հարցրեց աղջիկը աշխատակցին:
- Ձեզ նման մարդիկ:
- Իսկ ի՞նչ են անում այստեղ:
- Իրենք ձեզ հետ են ապրելու:
- Ինչպե՞ս թե:
- Բնակարանը բաղկացած է 4 սենյակից, յուրաքանչյուր սենյակում 2 անկողին, ընդհանուր լինում է 8, դուք 5 հոգի եք, հետևաբար դեռ 3 հոգու տեղ կա: Այդ երեքն էլ իրենք են:
Ընտանիքը քարացավ: Միայն աղջկա եղբայրն էր, որ կարողացավ իրեն տիրապետել ու մի բան էլ կատակել.

Երեսները սևուլիկ,
Բազուկները թմբուլիկ,
Սրունքները կլորիկ,
Բայց մեր կյանքն այսպես,
Կորչում է, ա՜խ:

- Այսքանը մնացած պայմաններին առավել մանրամասն ծանոթանալու համար, վաղը ժամը 11.00-ին մոտեցեք տեղեկացման գործերով զբաղվող աշխատակիցներին:
- Դուք որտեղի՞ց եք,- հարցրեց աղջիկը կանանց:
- Սուդան,- պատասխանեց կինը փոքր ինչ սրտնեղած:
Նրանք էլ իրենց հերթին չէին ուզում սենյակում ուրիշ մարդկանց տեսնել: Մեղադրելու չէ:
Ո՞ւր էին այն հրաշքները, որոնց աղջիկը տեսնում էր հեռվից և այդքան սպասում: Մինչ այդ պահը՝ չկաին, մի՞թե չէին էլ լինելու: Մինչ աղջիկը մտածում էր այս հարցի շուրջ, հայրն ու եղբայրը դուրս էին եկել իրենցիններին փնտրելու: Զարմանալի կլիներ, որ չգտնեին:
- 4 ընտանիք հայ կա, գնանք իրենց սենյակ:
Ամեն ինչ վերստին երևաց: Անասելի ուրախություն զգաց աղջիկը: Հա՜յ: Վերջապե՜ս: Թեկուզ և վաուչեռ ծախող՝ կարևորը՝ հա՜յ: Երբեք չէր կարող պատկերացնել, որ ընդամնեը մի քանի օրում այդքան կկարոտեր հայ մարդուն՝ նրա բոլոր թերություններով ու առավելություններով հանդերձ: Կորցնելուց հետո են գնահատում ունեցածի իրական արժեքը: Եվ իսկապես:
- Բարև ձեզ:
- Բարև,- գրեթե միառժամանակ պատասխանեցին դեռևս անծանոթ ընտանիքի անդամները:
- Վզգո:
- Արմեն,- մեկնված ձեռքը սեղմելով պատասխանեց աղջկա հայրը:
- Առաջացեք, նստեք: Նոր եք եկել, հա՞:
- Այո:
- Բա ձեզ ո՞վ ասեց, որ մենք ստեղ ենք:
- …
- …
- Փող ունե՞ք:
- Քիչ:
- Դե էսօր հանգստացեք, վաղը դուրս կգանք որսի,- իրենից սաստիկ գոհ վրա բերեց տան տերը:
- Ի՞նչ որս:
- Որսը ստեղ խանութ մաքրելն է, մտնում ենք խանութ հավաքում ենք դուրս գալիս, երկի՜ր եմ ասել:
- Ոնց թե հավաքո՞ւմ եք, առանց վճարելո՞ւ, գողանո՞ւմ եք:
- Հա ախպերս, բայց էդ գողություն չի, եթե ապրանքը առանց հսկողության դրած է, դու էլ դրա կարիքն ունես ու վերցնում ես, էդ գողություն չի:
- Բա ի՞նչ է:
- Ճարպկություն:
…
Ահա թե հիմնականում որտեղից են Հայաստան գալիս 5-10 կգ.-անոց ծանրոցները, փաստորեն մարդիկ միայն փոստի ծախսն են վճարում, եթե հնարավոր լիներ դա էլ չէին վճարի...
Հաջորդ օրն առավոտյան, նշված ժամին աղջիկն ու իր մայրը մոտեցան տաղեկացման գործով զբաղվող բաժնի աշխատակաիցներին և խնդրեցին, որ փոքր ինչ տեղակացնեին իրենց գտնվելու վայրի, իրավունքների, պարտականությունների… և այլնի մասին:

Փախստականների ճամբարը դա մի տեղ է, որտեղ հավաքված են աշխարհի տարբեր երկներից գաղթած փախստականներ: Ինչո՞ւ են համարվում փախստական: Որովհետև յուրաքանչյուր մարդ, (բացառությամբ ուսանելու և ամուսնության նպատակով դուրս եկածների), ով դուրս է գալիս իր երկրից եվրոպական (և ոչ միայն) երկրներից որևիցե մեկում հաստատվելու, նա պետք է արդարադատության նախարարությանը պատմի այն պատճառը, որի համար ինքը լքել է երկիրը, այսինքն մի պատճառ, որով կկարողանա դիմացինին ապացուցել, որ հենց այդ պատճառի պատճառով, իր գոյությունը իր իսկ երկրում այլևս անհնար է: Հենց դրա համար էլ փախստական՝ ավելի պարզ՝ երկրից փախած:
Նշեմ նաև, որ այն խնդիրը, որը ներկայացնում է փախստականը, պետք է կրի կա՛մ քաղաքական, կա՛մ կրոնական բնույթ, անձնական խնդիրները չեն ընդունվում:
Խնդիրը լսվում է քննիչների կողմից, որոնք էլ ամիսների ընթացքում կայացնում են նախնական որոշում: Որոշումը լինում է դրական և բացասական:
Եթե դրական է, նշանակում է, որ այն խնդիրը, որը դու ներկայացրել էիր որպես երկրից դուրս գալու պատճառ, արդարադատության նախարարությանը ևս համարել է պատճառ, որի համար դու իսկապես քո երկրում չէիր կարող ապրել, ինչն էլ ենթադրում է, որ այդ պահից սկսած, դու այդ երկրի կես քաղաքացի ես, 5 տարի անց՝ լիարժեք քաղաքացի:
Եթե բացասական է, նշանակում է քո ներկայացրած խնդիրը նրանք չեն համարել երկրից «փախնելու» պատճառ, ինչն էլ ենթադրում է, որ դու կամովին՝ քո երկրի դեսպանատան միջոցով, պետք է ետ վերադառնաս: Եթե կամովին չգնաս՝ հարկադրված կգնաս: Հարկադրված գնալ նշանակում է ընկնել դեփորթի տակ, ինչը իրենից ներկայացնում է 6 ամիս բանտ, որից հետո ուղիղ օդանավի մոտ ու բարի ճանապարհ:
Իհարկե առաջին բացասական պատասխանը դեռ վերջ չէ: Բացասական որոշումը հնարավոր է դատարանում բողոքարկել: Յուրաքանչյուր փախստական ունի իր փաստաբանը, ում միջոցով էլ կատարվում է այս գործարքները:
Փախստականին առաջին պատասխանը անկախ նրանից դրական, թե բացասական, գալիս է քնություննից վեց ամիս հետո՝ կոնկրետ օր չկա: Ու քանի որ այդ ամբողջ ընթացքում փախստականները դրսում չեն կարող ապրել, նրանց հատկացնվում է ժամանակավոր կացարան, որտեղ էլ դուք հիմա գտնվում եք: Սա փախստականներին տեղավորող կացարաններից մեկն է: Միայն Նիդեռլանդներում մոտավոր հաշվարկներով գոյություն ունեն 600 այսպիսի կացարաններ, որտեղ բնակվում են շուրջ 2 մլն. փախստականներ:
Փոքր ինչ խառը ստացվեց, հանցանքս չէ, խնդիրն ինքնին խառն է:
- Իսկ ի՞նչ իրավունքներ ունեն երկրի քաղաքացիները, որոնք չունեն փախստականները:
1. Փախստականներին երկիրից դուրս գալը արգելված է:
2. Աշխատելը արգելված է:
Կարևորները սրանք են, մնացածը մանր խնդիրներ են, որոնց ընթացքում դուք կծանոթանաք:
- Ի՞նչպես թե աշխատելը արգելված է, իսկ ինչո՞վ պետք է ապրենք:
- Կառավարությունը ձեզ ամեն շաբաթ գումար է վճարելու, յուրաքանչյուր անձին 40 euro: Ահա ձեր բանկի քարտերը, այսօրվանից սկսած կարող եք օգտվել դրանցից:
Բանկի քարտ, սա արդեն նորույթ էր, չէին տեսել: Աղջիկը զգուշությամբ քարտը տեղավորեց դրմապանակի մեջ, ապա միայն մտածեց. «Մենք 5 հոգի ենք, շաբաթը 200, ամիսը 800, 300-ի չափ ուտելիքին թող գնա, մյուս 300-ը ընթացիկ այլ ծախսեր, ավելորդ մնում է 200: Ինքնածախսածածկ երկիր, թեթև շահույթով: Վատ չի»:
- Իսկ եթե հիվանդանա՞նք:
- Ճամբարում գոյություն ունի բուժկետ, որտեղ կարող եք դիմել ցանկացած խնդրով, անհրաժեշտության դեպքում ձեզ հիվանդանոց կուղարկեն: Հիվանդանոցային ծախսերը ամբողջությամբ կառավարությունն է վճարում:
-Դուք նաև լեզու չգիտեք, ճամբարում առավոտյան 9.00-ից լեզվի դասերն են սկսվում մինչև կեսօր:
Ճամբարում գոյություն ունի նաև համակարգչային դասերի հաճախող խումբ, ցանկության դեպքում կարող եք այնտեղ էլ հաճախել:
Երեկոյան բացվում են նաև գրադարանը և մարզադահլիճը: Այնտեղից էլ կարող եք օգտվել:
- Այլ հարցեր ունե՞ք:
- Ոչ:

[Փայլ]

Սկսվեց նոր կյանքի հետ մտերմանալու շրջանը: Աղջկա վիշտը, որ օրեր առաջ դեռ այնքան կսկծալի ու սուր էր, առանց իր գիտության մտել էր ապաքինման շրջանը: Բնությունը, նոր շրջապատը, անծանոթ իրերին ծանոթանալու ձգտումը, թորում էին այդ մատղաշ հոգու մեջ մի բան, որ նման էր մոռացության: Կրակը բոլորովին մարո՞ւմ էր, թե՞ միայն մոխրի շերտեր էին կազմվում այնտեղ: Դժվար է ասել: Փաստն այն է, որ նա այլևս ցավագին ու այրող վիճակ չէր զգում: Փախստակա՞ն են,- ի՞նչ կա որ: Սևամորթների հետ են ապրո՞ւմ,- հետո ի՞նչ… Այսպես անցավ 1 տարի 2 ամիս:
- Խափլանայանների ընտանի՞ք:
- Այո:
- Արդարադատության նախարարությունից նամակ ունեք, ներկայացեք ստանալու:
Այդքա՜ն սպասված նամակը: Դեպի նամակ տանող ամեն մի քայլ համակվում էր տագնապով: Անհայտության մեջ արած իր յուրաքանչյուր քայլը կարող էր լինել վերջինը: Քարե բջիջներ ունեցող այդ նամակը թույլ կտա՞ր իր կյանքի շարունակումն այդ երկրում:
- Մնեք նմակ ունենք,- տեղ հասնելով շնչկատուր ասաց աղջիկը:
- Վերցրեք:
Ամեն ոք, կարծում եմ՝ պատկերացնում է, թե ծրարը վերցնելուց ճնշվածության և սրտի ինչպիսի բաբախումներ կունենա մի մարդ, ով պարզ պատկերացնում է, որ հենց այդ ծրարի միջից ելած թուղթն է, որ որոշելու է իրենց ապագան: Ինչպե՜ս էին դողում ձեռքերը, ոտքերը…
Աղջիկն այնքան էր տարվել նամակով, որ մի պահ նույնիսկ մոռացել էր, որ անգամ նամակը բացելուց հետո ոչինչ չէր հասկանալու, չէ՞ որ ինքը լեզվին չէր տիրապետում, դա առօրյա խոսակցական բառապաշարով գրված նամակ չէր, այդպիսի նամակներն այնքա՜ն գրագետ են գրված…
- Տեսնես կգա՞ մի օր, որ կսկսեմ այս լեզուն հասկանալ,- սրտնեղեց աղջիկն ու շտապեց թարգմանչի մոտ.
- Նմակ կա, նկամ, շուտ շտ պտեք է թրգմնվի:
- Տուր տեսնեմ:
- Օ՜, շնորհավորանքնե՜րս, դուք դրական պատասխան եք ստացել:
- Իսկապե՞ս, իրո՞ք, աստվա՜ծ իմ, չեմ հավատո՜ւմ, չեմ հավատո՜ւմ:
Լալիս էր աղջիկը, լալիս, վերջին մեկ տարվա ընթացքում առաջին անգամ լալիս էր ուրախությունից…

Փախստականների ճամբարում դրական պատասախան ստանալը յուրաքանչյուր ընտանիքի համար իրադարձություն է՝ մեծ իրադարձություն: Ինչպես նշել եմ վերևում, այդտեղ հավաքված մարդկանց հետագան երկուսն է՝ կամ հետ գնալ երկիր, կամ քաղաքացիություն ստանալ՝ մնալ ու շարունակել այդ երկրում ապրել: Թյուրիմացություններից խուսափելու համար ասեմ, որ ոչ մի ընտանիք չի ցանկանում հետ գնալ իր երկիր: Այո՛, մինչև ոսկորների խորքը տառապում են, բայց հետ գնալու մասին չեն մտածում: Զարմանալի երևույթ…
Ընտանիքի դրական պատասխան ստանալու լուրը ճամբարում տարածվեց նույնքան արագությամբ, որքան արագությամբ դուք հիմա իմ գրածները կարդում եք: Ամեն կողմից շնորհավորանքներ, շնորհավորանքներ ու էլի շնորհավորանքներ, որոշները անկեղծ, որոշներն էլ՝ կեղծ… Ձեզ եմ ուզում ներկայացնել հայերի արձագանքներից փոքրիկ կտորներ.
- Վա՜յ էս ինչ լսեցինք, շնորհավո՜ր, ձեռքներդ գլուխներիս դրեք, հաջորդը մենք լինենք:
- Այ ախպե՜ր, էս ի՞նչ էիք պատմել, որ սենց շուտ գորձերներդ եղավ, եր՞բ ենք խմում, մաղարի՜չ:
- Բարլուսախառ էս ի՜նչ լավ բան լսեցինք, քուրսսսսս, շնորհավո՜ր, հոլանդացի եք լինելու, լավա չէ՞:
- Օյ ինչ լավա ազատվեցիք ստեղից, լավ կյանքա ձեր համար սկսվում, չէ՞ Անուշ ջան:
Եթե այս նույն հարցը տային մի տարի առաջվա Անուշին, ոգևորված կպատասխաներ.
- Այ՛ո, այ՛ո:
Մեկ տարի անց՝ արցունք տեսած աղջիկը պատասխանեց.
- Տեսնենք:

Ընթերցողն անկասկած հասկացավ, որ այս առիթով խնջույէ պետք է կազմակերպվեր: Ավանդակաան հայկական խնջույքները ներկայացնելու հարկ չկա, դուք ինձանից լավ գիտեք՝ առատ սեղան, կենացներ, երգ ու պար: Ու չնայած նրան, որ կողքից նայող սովորական մարդուն կթվար, որ այդտեղ հավաքված մարդիկ շատ ուրախ են, բայց հավատացնում եմ ձեզ նրանցից յուրաքանչյուրը ուրախ էին ինչպես բոլորը, դժբախտ՝ յուրովի: Մեկը՝ իր զավակներին էր կարոտել, մյուսը՝ ծնողներին, մյուսը՝ իր երկիրը, մյուսը՝ ընկերներին, մի ուրիշն էլ պարզապես իրեն չէր գտնում… Բայց փորձեիր ու նրանցից մեկին ասեիր՝ հետ գնա: Անմիջապես կպատճառաբանեին՝ երեխեքիս մենք ենք ստեղից փող, շոր ուղարկում, մեր հույսով են ապրում, մենք էլ լավից-վատից ապրում ենք, հետ գնանք ինչո՞վ ապրենք, մյուսը թե՝ վիզայի փողի համար տունս եմ ծախել, գնամ ո՞ւր ապրեմ, ես կարա՞մ վարձով ապրեմ, մյուսը՝ մի քանի տարի մնամ մաշնա բան գողնամ, մի քիչ ինձ դզեմ գնալու եմ, բա ինչ եմ անելու, էսի երկիրա, որ մարդ ապրի, մյուսը՝ գնամ ընկերներիս դիմաց ի՞նչ ասեմ՝ եկա՞, բա չեն ասի ինչի գնացիր, որ ինչի էլ եկար, մյուսը՝ եկել եկել ենք, տեսնենք մեր թղթերի խնդիրը ինչ է լինելու, եթե չլինի կգնանք, բա հո չե՞մ թողնելու կնիկս, երեխեքս բանտ նստեն:
Հարկ եմ համարում նշել, որ յուրաքանչյուր խոսացող վերջում գավաթն էր դատարկում ու ասում. «Սենց չի մնա, լավա լինելու»: Չեմ համարի անտեղի, եթե այս պահին Ձախ Հարութը ընդմիջի խնջույքը. «Տարիներ, տարիներ կսահեն, կմեռնեն երազները բոլոր…»:
Սեղանակիցները տարբեր խնդիրներ ունենալու հետ մեկտեղ մեկ ընդհանուր խնդիր այնուամնեայնիվ ունեին: Բոլորն էլ, որևէ գործ անելուց ամպայման հիշում էին, թե այդ նույն գործը Հայաստանում ինչպես էին անում, ապրանք գնելուց համեմատում էին, թե այն Հայաստանում ինչպիսին էր… Մարդիկ կարծես կես եղած լինեին: Ճիշտ կլինի, եթե այս պահին էլ բեմահարթակը տրամադրենք Շուշան Պետրոսյանին. «Կարոտի հայելիները կիսամութ են, կիսակույս… կեսերի, կեսերի…»:
- Անուշ, Անո՜ւշ, մի բան էլ դու ասա, ի՞նչ ես սուս ու փուս նստել:
- Չոր երջանկությունը նման է չորացած հացի: Ուտում ես բայց չես ճաշում: Բոլորդ էլ կհամաձայնեք, որ չնայած սեղանի առատությանը մենք այսօր ճաշեցինք, բայց չկշտացանք:Խմենք բոլորիս չոր երջանկությանը կենացը, ու վեր կացեք պարելու, բավ է ինչքան նստած մնացիք: Էլվինա Մակարյանն արդեն երգում է. «Արեգակ նորից դու պիտի փայլես, վաղը քո երջանիկ ժամը պիտի գա…»:
Սա փախստականների ճամբարում ընտանիքի անցկացրած վերջին օրն էր:

Նոր տարածքում և շրջապատում կյաքն արդեն ուրիշ էր: Եթե ճամբարում կային բաներ, որոնք աննկատ էին, ապա նոր շրջապատում դրանք չնկատելն անհնար էր: Ճամբարում մարդիկ հավասար էին՝ փախստական էին բոլորը, լեզվին կաղ էին տիրապետում բոլորը, ֆինանսապես հավասար էին բոլորը… Իսկ այստեղ… Այստեղ ամեն ինչ այլ էր՝ տեղացի-օտար, մենք-դուք, լեզու իմացող-չիմացող, սպիտակամորթ-թխամորթ, բարձր-ցածր… Տարբերություններ, որոնցից յուրաքաչյուրը առանձին վերցրած թեթև է, միասին՝ ծանր, շա՜տ ծանր: Ձեզանից քչերն են միայն պատկերացնում, թե ինչքան հոգական լարում է պետք ապրելու ու աշխատելու մի միջավայրում, որտեղ ոչինչ հոգեհարազատ չէ, սկսած լեզվից՝ վերջացրած մարդկանցով: Աստվա՜ծ իմ, որքան պետք է մարդ ինքնահասունանա, այս ամենը հասկանալու համար:

Առաջին ուսանողական օր: Օր, որից հետո աղջիկն ամենօրյա շփան մեջ պետք է լիներ տեղացիների հետ, ինչը և շատ էր ուզում: Ինչպե՜ս էր պատրաստվում այդ օրվան, ինչպե՜ս էր անընդհատ նայում ժամին… Վե՛րջ, ժամանակն է:
Անուշը մի վերջին անգամ հայացք գցեց հայելուն.
- Պա՜հ, համարյա թե գեղեցիկ եմ, ուշքս ո՞ւր էր, ինչպե՞ս չէի նկատել:
Լսարանում հավաքված էին մոտ 13 ուսանող, բոլորն էլ երիտասարդ: Լսարան մտնելուն պես Անուշը զատեց մարդկանց երկու խումբ՝ յազամաներով աղջիկներն մի կողմ, առանց յազմաների աղջիկներն մյուս կողմ: Ակնհայտ էր՝ քրիստոնյաների և մուսուլմաների բաժանում էր կատարվել:
Անուշն ընդհանուր բարև տալուց հետո միացավ քրիստոնյաների խմբին: Նրանք բոլորն էլ տեղացի էին, միայն մեկ աղջիկ կար Իռալանդիայից:
- Ո՞րտեղից ես,- եղավ առաջին հարցը:
- Armenia.
- Romania?
- Ոչ, Armenia.
- Նման երկիր կա՞:
- Այ՛ո, կա:
- …
Ավելի ուշ դասախոսը եկավ փոքր-ինչ ծանոթացրեց ներքին կարգ ու կանոնին, հաջորդ օրվա դասացուցակը բաժանեց ու վերջ, դասն ավարտված էր: Ուսանողներն էլ ուրախացած դասի շուտ ավարտից, որոշեցին այդ օրվա հանդիպումը շարունակել դրսում, նախ՝ ավելի մոտիկից կծանոթանային միմյանց հետ, հետո՝ հաճելի ժամանակ կանցկացնեին: Աղջիկն անշուշտ նրանց միանալու գաղափարից չհրաժարվեց: Քիչ անց բոլորը մեկ սեղանի շուրջ նստած զրուցում էին տարբեր թեմաների շուրջ: Ամեն ինչ կարծես լավ էր ընթնաում, մինչ այն պահը, երբ սեղանին հայտնվեին սպիտակ և քիչ ավելի մուգ գույնի փոշիներ:
- Ի՞նչ են սրանք,- փոքր ինչ զարմացած աղջիկը:
- Ափիոն, հերոին: Չե՞ս օգտագործում:
- Ոչ: Սա դուք եք օգտագործո՞ւմ:
- Այո, ինչու ինչ կա:
- Ոչինչ, պարզապես հարցրեցի:
Սեղանակաիցներից մեկ էլ Իռալանդացի աղջիկն էր, որ զարմացել էր, մնացածը հեչ՝ կարծես դա ամենասովորական բանն էր, որ կարող էր լիներ: Եթե ծխողները տղաներ լինեին, ինչ-որ մի տեղ հասկանալի էր, բայց աղջիկները… Երևույթն օտար էր: Խիստ օտար:
- Դուք չգիտեք զվարճանալ, 19-րդ դարում եք ապրում, իսկ մենք 20-ում: Տարբեր ենք շատ տարբեր,- փոշին լցնելով թեյի գդալի մեջ,- ասաց աղջիկներից մեկը, ըստ երևույթին ամենաճարպիկը: Դրանից հետո կրակայրիչով մի փոքր գդալը տաքացրեց, ինչ արդյունքում փոշին սկսեց «խարկվել», ինչն էլ նպաստեց տհաճ հոտի տարածմանը: Քիչ անց գործը սկսվեց: Գդալը հերթով մեկը մյուսին էին փոխանցում ու այնպես էին զվարճանում, կարծես, լեռան վրա ոսկու երակ էր բացվել, իրենք էլ անակնակալ հարստացել էին: Անականկալ հարստությունը կարճ ժամանակ անց տվեց իր պտուղները.
- Այս անձեռոցիկն ի՞նչ գույնի է:
- Սպիտակ:
- Ես կապույտ եմ տեսնում:
- Հա, հա, հա:
– Գետի ափին նստած ձուկ էին որսում երկու չինացի, նրանց է մոտենում մի այլ չինացի,- բարև ես էլ եմ ցիցանցի:
- Հա, հա, հա:
«Ա՜յ քեզ բան»,- սա է առաջին միտքը, որ կարող է անցնել այսօրինակ իրավիճակի մեջ հայտնված ունկնդրի մտքով: Մարտնչող մտքերը աղջկա ուղեղում մարդկային տեսք էին ստացել, ի՞նչ էր սա, մի՞թե սրանք էին այն մարդիկ, որոնց հետ ամեն օր նույն լսարանում պետք է նստեր: Այս էր մտածում աղջիկը, երբ մի քառածալ թուղթ ընկավ նրա ծնկներին: Վերցրեց թուղթը, բաց արեց և կարդաց մատիտով, խոշոր տառերով գրված այս բառերը. «Ո՞ւր ես ընկել»: Աղջիկը վերջին բառի վերջին տառը դեռ չկարդացած անմիջապես ետ ծալեց թուղթը ու դրեց պայուսակի մեջ: Կարծես վախենում էր, հանկարծ ու մեկը չկարդար ու ի պատասխան հարցին ասեր. «Շատ էլ լավ տեղ ես ընկել»:
Թողնելով իր համար տարօրինակ միջավայրը, աղջիկը բռնեց տան ճանապարհը: Այնքան էր անակնկալի եկել իր տեսածից, որ միտքն այլևս սկսել էր չգործել: Նույնիսկ հեծանիվ հազիվ էր քշում, մարմնի հավասարակշռությունը չկարողանալով պահել անընդհատ այս ու այն կողմ էր ճոճվում:
Առաջին ուսանողական օրն էր… Հայաստանից զանգեր էին գալիս.
- Հա՜ բալես, ո՞նց անցավ:
- Չտեսնված:
- Հա բա չէ, մեր երեխեքի նման, յանի թե դասի են գնում: Երկիր չի այ մարդ էսի, երկիր չի՛:
- …

Այսպես օրերը նստում են օրերի վրա, դառնում տարի, տարին նստում է տարու վրա, դառնում մի քանի տարի: Իսկ աղջիկը օր օրի գիրանում էր ու գիրանում.
- Մա՜մ ես շատ եմ գիրացել, այսպես չի լինի, ինձ դիետա է պետք:
- Բայց աղջիկս դու գեր չես, ի՞նչ դիետա:
- Չէ՛ մամ, ես ինձ ծանր եմ զգում, վաղը բժշկի կգնամ:
- Բժիշկ ես գիրացել եմ, շատ եմ գիրեցել, իմ գերությունը ինձ նեղություն է պատճառում, չի թողնում հանգիստ ապրեմ:
- Բայց դու գեր չես:
- Գե՛ր եմ բժիշկ, գե՛ր եմ,- հեկեկալով պնդեց աղջիկը:
- Բժիշկը մոտեցավ աղջկան և միայն մեկ բառ ասաց նրան. «Օրիո՞րդ» սակայն արտասանելու ձևի մեջ մի լրիվ հարցում կար:
Աղջիկը հարցումին պատասխանեց արտահայտիչ մի հայացքով:
- Փախստակա՞ն ես:
- Նորի՜ց նույն հարցը, նորի՜ց նույնը, այո՛, այո՛, կարգավիճակով փախստական եմ, հոգեվիճակով մարդ եմ, մա՜րդ՝ զգացող մարդ:
- Բոլոր փախստականներն էլ գեր են, մի մտահոգվի:
- Բժի՜շկ գիրանալը դատարկ բան է, դատարկ բան, սարսափելին չապրելն է, չա՜պրելը:
- Ոչնչով չեմ կարող օգնել, դուք առողջարան պետք է գնաք, որքան հնարավոր է շուտ:

Բժշկի աշխատասենյաիկից դուրս գալով աղջիկը քայլեց դեպի տուն, սակայն յուրաքանչյուր քայլ նետելիս զգում էր, որ ուժերն այևս չեն բավարարում, ծանրությունից շունչը փչում է: Վե՛րջ, ծնկի իջավ: Անզորությունից լալիս էր ու լալիս: Հանկարծ հետևից մի մատղաշ ձեռք թփթփացրեց աղջկա ուսին.
- Ի՞նչ է փոքրիկ,- արտասվախառը աչքերով նայելով երեխային հարցրեց նա:
- Ձեր բանկի քարտը պայուսակից ընկել է, վերցրեք:
Աղջիկը զմայլելի շարժումով հետ տարավ նրա մազերը և համբուրեց ճակատը: Վայրկյան առ վայրկյան ավելի էր կրկնապատում իր փաղքշանքները՝ կարծես ամեն մի փաղաքշանքը մեկ մեղքի թողություն էր…
- Խաղա բալես, խաղա, քանի դրա իմաստը չես հասկանում, դա խաղալիք է…
Երխան նստել էր աղջկա կողքին ու նուրբ շարժումներով կոտրտում էր քարտը, իսկ աղջիկն իր արցունքներն էր թափում ու յուրաքանչյուր արցունքի հատիկ ընկնելիս համբուրում էր ասֆալտի այն հատվածը, որտեղ արցունքն էր ընկել: Համբուրում էր ու ամեն մի համբյուր դրոշմելիս հասկանում, որ ֆիզիկապես ինքն այդ ասֆալտի գերին էր դարձել:
Ոչ մի բան այնքան զմայլելի չէ, ինչպես անձրևից լվացված և արևից սրբված կանաչությունը: Քիչ անց փոքր ինչ թեթևություն զգալով աղջիկը ոտքի կանգնեց: Զարմանալի բան. Նախկին գերությունից ոչինչ չէր մնացել: Ի՜նչ թեթև էր:
- Ամա՜ն, սիրտս, սիրտս չկա,- խելագարի նման վազելով գոռում էր աղջիկը:
Իսկ ո՞ւր էր սիրտը… Սիրտը պոկվել էր տեղից և չճանաչելով զառիվայր ու տարածություն գլորվում էր ու գլորվում: Վազելով հասնելն այլևս անհնար էր:
- Սի՜րտս, սի՜րտս,- գոռում էր աղջիկը:
Ոչ մեկ ուշադրություն չէր դարձնում, ոչ մեկ…
- Ցնորվա՛ծ ուշքի արի, ո՞վ է սրտիդ ետ բերողը: Ուշքի արի՛, տուն գնա:
Քիչ անց աղջիկը գրեթե ուժասպառ՝ դրամապանակը ձեռքին ընկել էր իր ննջասենյակի հատակին:
- 10, 30, 50, 100, 250: 250 կա, 300 էլ ավելանա, օդանավի տոմս կգնեմ ու կգնամ սրտիս ետևից,- կարծես թե ինքն իր հետ համաձայնության գալով, շշնջաց աղջիկն ու բազմակետ դրեց օրվա… վերջակետ տողի վերջում:

Լավ կացեք.

[Փայլ]

Ընթերցողի հետաքրքրքասիրությունը բավարարելու համար, ուզում եմ ասել, որ այս պատմությունը առաջին բառի առաջին տառից սկսած մինչև վերջին բառի վերջին տառը իրական էր, հորինված ոչինչ չկար: Նաև ուզում եմ ասել, որ սա իմ կյանքը չէր, անշուշտ կան նաև իմ կյանքից վերցված հատվածներ, բայց ամբողջովին ես չեմ: Նաև նախապես կանխատեսելով որոշակի դիտողություններ, ուզում եմ ակնարկել, որ ես գրող չեմ և չեմ դառնալու:

[Philosopher]

Ճանաչողական էր, դառը, հուզիչ

[Առողջագետ]

Գուցե գրող չես և չես դառնալու, սակայն քեզ հաջողվել է փայլուն ձևով պատմել մեզ այն, ինչից, կարծում եմ, յուրաքանչյուրս, մի կերպ ենք խուսափել: Այստեղ էլ, իհարկե, հեշտ չէր, և այնուամենայնիվ, ապրումներդ ցնցեցին: Կարծում եմ, շատերի համար կլինի հետաքրքիր և օգտակար: Եթե կարճ գրեի, պիտի կրկնեի Philosopher-ի կարծիքը:
Շնորհակալ եմ հոգուդ կատարած աշխատանքի համար: