Եգիպտոս

[Tigris]

Մէջբերում հայ մամուլից
13 դեկտեմբերին Կահիրէի համալսարանի բանասիրական բաժինին մէջ պաշտօնապէս կատարուեցաւ բացումը Հայագիտական ուսումնասիրութիւններու կեդրոնին, որ հիմնադրուեցաւ երկրին կառավարութեան յատուկ որոշումով: Կեդրոնը սկսաւ գործել Յունուարին: Հայոց լեզուի ուսուցման զուգահեռ, կեդրոնը պիտի ունենայ գիտական գործունէութեան յատուկ ծրագիր:
Բացման հանդիսութեան ելոյթ ունեցաւ պրոֆ. Նիկոլայ Յովհաննիսեան «Հայ-արաբական պատմամշակութային յարաբերութիւնները» թեմայով, ուր ան անդրադարձաւ երկու ժողովուրդներուն յարաբերութեանց, տարբեր ժամանակներուն մէջ տեղի ունեցած զարգացումներուն, ինչպէս նաեւ արաբական աշխարհի տնտեսական, քաղաքական, կրթամշակութային ասպարէզներուն մէջ հայերուն ունեցած դերակատարութեան, Ցեղասպանութիւնէն փրկուած հայ գաղթականներուն հանդէպ արաբ ժողովուրդին խնամատար եւ բարեգութ վերաբերմունքին:
Ելոյթի աւարտին Նիկոլա Յովհաննիսեանի յանձուեցաւ յուշանուէր մը:
Նշենք, որ Եգիպտոսի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Հայագիտական ուսումնասիրութիւններու կեդրոնի համագործակցութեամբ տեղի ունեցած յիշեալ ձեռնարկը առաջին քայլն էր այս գործակցութեան:

Վերջ մէջբերման

Եգիպտոսի նորագոյն պատմութեան եւ պետական կազմաւորման ասպարէզներում հայեր բացառիկ դեր են ունեցել: Ուրախանալի է հայագիտական ամբիոնի հիմնումը՝ բարեկամ պետութեան հովանաւորութեամբ եւ միջոցով: Սա անկասկած տարբեր է, հալաջողլուի ստեղծած «հայկական ուսումնասիրութեանց» թրքական կեդրոնից: Վերջինս միտի հակահայկական թեզեր գտանել, հակահայ քարոզչութիւն կատարել հայ մատենագրութիւնից օգտւող «հայագէտ» թուրքերի միջոցով:

[Tigris]

ԵԳԻՊՏԱՀԱՅ ՀԱՅԵԱՑՔՆԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՇՈՒՐՋ

Ի ձեռի ունիմ արաբերէն գիրք մը՝ «Եգիպտահայ հայեացքներ պատմութեան, քաղաքականութեան եւ մշակութային ժառանգութեան շուրջ» թարգմանեալ վերնագրով, ներկայանալի, մաքուր եւ կոկիկ տպագրութեամբ, շուրջ 310 էջ հաշուող:
Հեղինակը՝ Պերճ Թերզեան, մէկտեղած է եգիպտահայ «Արեւ» օրաթերթի արաբերէն յաւելուածին մէջ փետրուար 1998-փետրուար 2008 շրջանին լոյս ընծայած իր խմբագրականները՝ թիւով 40 հատ:
Թերզեան շուրջ յիսնամեայ համայնքային, միութենական, մշակութային եւ լրագրական բեղուն եւ առողջ գործունէութեամբ յատկանշուող եգիպտահայ հասարակական գործիչ մըն է, ծանօթ անուն մը՝ եգիպտահայ իրականութեան մէջ:
Տարբեր ծաւալի, բայց ընդհանրապէս միջակ երկարութեամբ, հմտօրէն սերտուած իր այս խմբագրականները ունին ճանաչողական արժէք: Անոնք հայկական տեսակէտը կը ներկայացնեն-կը ծանօթացնեն արաբ ընթերցողին: Անոնք ոչ միայն լուսաբանական առաքելութիւն մը ի կատար կ՚ածեն, այլ յաճախ ալ անտեղեակ ընթերցողին կը հրամցնեն մեր՝ հայու խնդիրները: Անշուշտ հայու այդ խնդիրները միայն Հայաստանն ու Արցախը չեն, այլ նաեւ՝ Սփիւռքն ու նաեւ սփիւռքահայու բնակավայրերը՝ աշխարհագրական այն պարունակը, ուր սփիւռքահայը կը բնակի, եւ՝ այդ պարունակին վերաբերող քաղաքական, ընկերային, տնտեսական թէ մշակութային այլեւայլ հարցերը:
Յօդուածներուն նշանակութիւնը կը մեծնայ, երբ նկատի առնենք, որ անոնք գրուած են իբրեւ անմիջական արձագանգը օրուան գլխաւոր լուրերուն, քաղաքական ընթացիկ դէպքերուն, երբ խնդիրը դեռ թարմ է աշխարհի անցուդարձով ու իրադարձութիւններով հետաքրքրուած մարդուն մտապաստառին վրայ: Երբ տակաւին ան պատրաստ է երկու վայրկեան տրամադրելու՝ հասկնալու համար, թէ ի՛նչ է ծալքը տուեալ իրավիճակին: Ահա՛ այդ տաք պահուն է, որ Թերզեան «ծեծած» է երկաթը:
Տեղեկատուական այս խմբագրականները սակայն, հեռու են միայն հայկական Ղարաբաղ ու Հայոց ցեղասպանութիւն թէ զուտ հայկական հարցեր շօշափելէ:
Այս յօդուածները կը ներկայացնեն եգիպտահայ քաղաքացիին մտայնութիւնը, մտասեւեռումները, անոր միտքն ու հետաքրքրութիւններուն ծիրը գունաւորող հարցերը:
... Եգիպտահայ գաղութ, որուն նորագոյն պատմութիւնը ունի աւելի քան երկու հարիւր տարուան երթ. կը սկսի Մոհամետ Ալիի Եգիպտոս ժամանումով եւ Եգիպտոսի նոր շրջանի պատմութեան վարագոյրի բարձրացումով:
Գաղութ, որ 1915-ին արդէն կազմաւորուած էր, ատակ, ունակ եւ զօրաւոր էր այնքան, որ կրցաւ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութենէն անմիջապէս ետք զօրաւոր խարիսխ-յենակէտ մը ըլլալ ու դառնալ աջակից՝ Միջին Արեւելքի արաբական երկիրները ափ առած հայ մնացորդացին: Արդարեւ, եգիպտահայ գաղութն է, որ 1920-40-ականներուն ստանձնեց առաջնորդողի դերը՝ Միջին Արեւելքի հայագաղութներուն, լուսաւոր ուղղութիւն տուաւ մութի մէջ խարխափող տասանորդուած այդ հայ գաղթականութեան:
Եւ՝ ոչ միայն այդքան: Եգիպտահայ գաղութը չզլացաւ նիւթական իր մեծ նպաստը լիբանանահայութեան՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի մայրավանքի հողաշերտի գնումէն մինչեւ դպրոցաշինութիւն, ակումբներու շինութիւն ու միութիւններու կազմութիւն՝ նախաեղեռնեան ՀԲԸՄ-էն մինչեւ յետեղեռնեան ՀՄԸՄ:
Այս առումով հետաքրքրական է, որ արաբական աշխարհին մէջ նորանկախ Հայաստանի առաջին դեսպանատունը բացուեցաւ Եգիպտոսի մէջ, եւ վերջինս հանդիսացաւ Երեւանի մէջ արաբ դեսպանատուն բացող առաջին պետութիւնը:
Ուստի զարմանալի չի թուիր, որ ան՝ երկհարիւրամեայ այս գաղութը այս եւ նման գործերով շարունակէ իր նպաստը բերել Միջին Արեւելքի հայագաղութներու զօրացման ու յարատեւման:
Ահա, կարելի է նաեւ այս դիտանկիւնէն հայիլ այս հատորին եւ ընդհանրացնել զայն, շեշտելու, որ հոն տեղ գտած յօդուածներով արաբ ընթերցողը կը ծանօթանայ հայուն, կը տեղեկանայ անոր անցեալին ու ներկային եւ կը ճանչնայ զայն ու անոր ինքնութիւնը:
Գիրքին յօդուածները, իրենց բնոյթին բերմամբ, հեռու են խորունկ վերլուծութիւններէ: Անոնք, սակայն, երբեք ալ մակերեսային չեն, կը ներկայացնեն հայկական երեսակը, ըմբռնումը, բացատրութիւն-մեկնաբանութիւնը հայկական եւ ոչ հայկական հարցերու եւ կը գծեն հայուն, մանաւանդ Միջին Արեւելքի եգիպտահայուն դիմանկարը՝ իբրեւ խաղաղասէրի, շինարարի եւ հայրենասէրի: Այնտեղ, Եգիպտոսի հողին ու ջուրին, անոր առօրեայով, երէկով ու գալիքով վերիվայրող քաղաքացի հայուն հոգեխռով արձագանգը կը տեսնենք, ամէն անգամ որ արաբական աշխարհը կամ Եգիպտոսը տագնապ կը դիմագրաւէ:
Այս յօդուածները չեն գովերգեր Հայաստանը, ոչ ալ կը ձգտին լուսաւոր պատկեր մը տալու նորանկախ Հայաստանին: Պարզապէս կը մատնանշեն իրավիճակը, կը ներկայացնեն զայն առարկայականօրէն:
Թերզեան գիտէ սակայն իր ընթերցողը: Ահա թէ ինչո՛ւ ան կ՚անդրադառնայ եգիպտահայու ինքնութեան խնդրին եւս: Կը խօսի մեծ երգիծանկարիչ Ալեքսանդր Սարուխանի երկակի պատկանելիութեան մասին: Ու կը հաւաստէ, որ այս երկակիութեան երեւոյթը նորութիւն չէ հայուն համար: Ան պարզապէս մէկ երեսակն է թէ՛ նշանաւոր սփիւռքահայերու, ինչպէս՝ Սարոյեան, Ազնաւուր, եւ թէ՛ պարզ ու սովորական սփիւռքահայերու պատմութեան:
Եւ այսպէս, մէկ առ մէկ կ՚անցնին խմբագրականները՝ նուիրուած Թուրքիոյ քրդական ըմբոստութեան, Սերո Խանզադեանի՝ Նագիբ Մահֆուզի եւ Թաուֆիք Հաքիմի հետ հանդիպումին, Բաքու-Ջեյհան քարիւղի խողովակին, Երուսաղէմի հայոց պատմական թաղամասին եւ անոր քաղաքական տիրութեան համար պայքարող հրէական, քրիստոնէական եւ պաղեստինեան իշխանութիւններուն, Հայ եկեղեցւոյ եւ անոր դիմագրաւած մարտահրաւէրներուն, Մ. Նահանգներու Ներկայացուցչական տան մէջ հայոց եւ պաղեստինցիներուն առնչուող օրինագիծի մը առաջարկումին, պատերազմի ոճրագործներու դատավարութեան քաղաքական եւ արդարութեան երեսակներուն, Հայաստանի տասնամեայ անկախութեան, հայ-թրքական հաշտութեան մարմինին, հայ-իրանական յարաբերութեանց, հայ-իսրայէլեան յարաբերութեանց վատթարացման՝ Իսրայէլի բռնած դիրքին պատճառով, պաղեստինեւիսրայէլեան պայքարին՝ թրքական դիտանկիւնէն, Հայաստան-Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ յարաբերութիւններուն, Իսրայէլի բացայայտ բռնաբարումին՝ Բեթղեհէմի հայկական իրաւունքներուն, Հրանդ Դինքի սպանութեան, Սումգայիթի ջարդի քսանամեակին, ...ու շարքը կ՚երկարի:
Էական կրկնութիւն է ըսել, թէ նման յօդուած-գիրքեր կը յառաջացնեն կամ կը վերախմբագրեն հանրային կարծիքը այն մարդոց, որոնց լեզուով գրուած են անոնք: Եւ եթէ այսօր դժուար թէ մտմտայինք վիետնամերէն գիրք հրատարակել հայութեան մասին, ապա աւելի քան էական է, որ հետեւողական ծրագիրի վերածենք արաբերէն պարբերական հրատարակութիւններ, ուր դրսեւորուին հայկական տեսակէտները՝ զուտ հայկական թէ այլ խնդիրներու առնչութեամբ: Որովհետեւ մեր միջավայրը՝ Միջին Արեւելքի շրջանակը, որեւէ տեղէ աւելի արաբական է, եւ մենք պարտինք զմեզ եւ մեր խնդիրները ծանօթացնել մեզի հետ բնակող արաբներուն, որպէսզի անոնց գիտելիքը մեր մասին չմնայ լոկ առօրէական, մակերեսային, ճաշի ու կարծրատիպային այլապէս ալ Միջին Արեւելքի հայուն համար քիչ օգտակար սահմաններուն մէջ, այլ զգենու խորքային թափ:
Վարձքը կատար տիար Պերճ Թերզեանին եւ բոլոր անոնց, որոնք մտահոգ նման առաջադրանքներով՝ լծուած են-պիտի լծուին նման աշխատանքներու:
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԱԳԷՍԵԱՆ

http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19260

[Tigris]

«ՀԱՅ ԳԻՐՔԸ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՄԷՋ, 1888-2011ԹԹ.»

Կազմեց դոկտ. Սուրէն Պայրամեան

Սփիւռքի, յատկապէս վերջին շրջանում քաղաքական վերիվայրումների արդիւնքում Մերձաւոր Արեւելքի հայկական համայնքների օր-օրի նօսրացող թւաքանակի պայմանները հրամայական են դարձնում այդ երկրներում մեր տասնամեակներ շարունակ ունեցած մշակութային արժէքների հաշուարկումը, ցուցակագրումն ու կորստից փրկումը:
Եթե փրկումը պահանջում է համահայկական ճիգեր, նիւթական միջոցներ ու նաեւ քաղաքական համապատասխան հանդուրժողական մթնոլորտ, ապա հաշուառումն ու ցուցակագրումը պահանջում են անհատական նախաձեռնութիւն եւ անսակարգ նուիրուածութիւն:
Նման նախաձեռնութիւն եւ նուիրուածությունը ցուցաբերող անձնաւորութիւնների տիպար օրինակ է Կահիրէում (Եգիպտոս) ապրող, մասնագիտութեամբ ատամնաբոյժ-վիրաբոյժ դոկտ. Սուրէն Նարբեյի Պայրամեանը , որն իր երկար տարիների պրպտումների եւ տքնաջան աշխատանքի արդիւնքը հանդիսացող երկրորդ գիրքն է կազմել, հրատարակել եւ ուղարկել խմբագրութեան հասցէով:
«Հայ գիրքը Եգիպտոսի մէջ: 1888-2011, մատենագիտական ցուցակ» խորագրով հատորը (Կահիրէ, Նուբար տպագրատուն, 2012 թ.) նուիրուած է Հայ տպագրութեան 500-ամյակի (1512-2012 թթ.) փառապանծ յոբելեանին եւ ձօնուած է հեղինակի բարեյիշատակ ծնողներինՙ Նարբեյ եւ Սիրանուշ Պայրամեաններին, որոնց «անձնազոհ եւ հայավայել դաստիարակութիւնը» ներշնչման աղբիւր է ծառայել «հայ մշակոյթին, գիրին եւ գրականութեան հանդէպ ունեցած» հեղինակի պաշտամունքին:

Սեւ գոյնի կոշտ կազմով, 290 էջ պարունակող հատորը բացւում է հեղինակի շնորհակալական խօսքով ուղղուած բոլոր այն հաստատութիւններին, որոնց բարեյօժար օժանդակութեան շնորհիւ է, որ հնարաւոր է եղել իրականացնել գրքի հրատարակումը: Դրանց թւում են ՀՀ Ազգային գրադարանը, Գիտութիւնների ակադեմիայի գրադարանը, Մաշտոցի անուան մատենադարանը, Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի գրադարանը, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան մատենադարանը, Կոստանդնուպոլսի Հայոց պատրիարքարանի մատենադարանը, Համազգայինի Մելանքթոն Արսլանեան ճեմարանի գրադարանը (Բեյրութ), Հայկազեան համալսարանի հայագիտական գրադարանը (Բեյրութ), Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարանը (Վիեննա), Թորգոմեան մատենադարանը (Կահիրէ), Փալանճեան մատենադարանը (Կահիրէ), ՀԲԸ Միութեան մատենադարանը (Կահիրէ), Գալուստեան եւ Նուբարեան ազգային վարժարանների գրադարանները (Կահիրէ), Սոֆիա Յակոբեան ազգային վարժարանի գրադարանը (Բեյրութ) եւ Ֆրանցիսկեն հայրերի վարժարանի մատենադարանը (Կահիրէ):
Այնուհետեւ իրար յաջորդում են դոկտ. Պետրոս Պետիրեանի (Երեւան) գնահատանքի խօսքն ու դոկտ. Սուրեն Ն. Պայրամեանի (Կահիրէ) առաջաբանը, որտեղից տեղեկանում ենք, որ Եգիպտոսում առաջին տպագիր գրքի հրատարակութիւնը եղել է «Դատապարտեալն Շուշան» ազգային վէպըՙ 1888 թւին, հեղինակութեամբ Մկրտիչ Թիւթիւնջյանի (Թիւթիւնճեան) եւ նախաձեռնութեամբ Ղեւոնդ քահանայ Փափազեանի: Տեղեկանում ենք նաեւ, որ հեղինակին յաջողուել է ցուցակագրել Եգիպտոսում գործող անցեալի եւ ներկայի հայ եւ օտար 60 տպարանների լոյս ընծայած 1932 միաւոր գիրք, ծրագիր, տեղեկագիր եւ տարեցոյց:

Անմիջապէս յետոյ տրուած են որդեգրուած աշխատաոճի ներկայացումը, համառօտագրութիւնների պարզաբանումը եւ օգտագործուած աղբիւրների ցանկը: Այնուհետեւ ըստ ժամանակագրութեան (1888-2011 թթ.) ներկայացուած են հրատարակուած գրքերըՙ հետեւեալ մանրամասնութիւններովՙ հեղինակի անուն, գրքի վերնագիր, հրատարակութեան վայր եւ թւական, էջերի քանակ, տպարանի անուանում, եւ թարգմանութեան պարագայում նաեւ թարգմանչի անուն:
Մինչեւ 2011 թւականը հրատարակուած 1862 միաւոր գրքերից բացի հետեւեալ եօթ էջերում ներկայացուած են նաեւ անթւակիր հրատարակութիւնների եւ հայ հրատարակչական «Արգոս» ընկերութեան լոյս ընծայած գրքերի ցուցակը:
Հատորի երկրորդ մասում բերուած են անձնանունների, վերնագրերի, թարգմանիչների, մատենաշարերի, հրատարակիչների, տպարանների, ծրագիր-կանոնագիր-յայտագրերի, Տեղեկագիր-զեկուցում-Հաշուեցոյցների, Տարեցոյց-Տարեգիրք-օրացոյցների առանձին ցանկերը, գրքում դրանց գտնելու համապատասխան համարներով:
Հատորի վերջում, անշուշտ, տեղ են գտել բովանդակութեան ցանկն ու հեղինակի կենսագրութեան սեղմ տողերը, որտեղից տեղեկանում ենք, որ դոկտ. Սուրեն Ն. Պայրամեանը ծնվել է Կահիրեում 1943-ին, աշակերտել է նախ Գալուստեան ազգային (1948-1955 թթ.) եւ ապա Մարոնիթների երկրորդական (1955-1960 թթ.) վարժարանները:
1965-ին աւարտել է Կահիրէի համալսարանը ատամնաբոյժ-վիրաբոյժ մասնագիտութեամբ: Եգիպտահայ համայնքում ծաւալել ազգային, հասարակական լայն գործունէութիւն ինչպէս մշակութային, այնպէս էլ մարզական կրթական եւ բարեսիրական ոլորտներում: Եղել է Կահիրէի պատկառելի թեմական ժողովի անդամ (1975-ից) եւ Հ.Յ.Դ. պաշտօնական օրգան «Յուսաբեր» օրաթերթի խմբագիր (1980-87 թթ.): Իր անձնուէր գործունէութեան համար պարգեւատրուել է Սուրբ Էջմիածնի Սահակ-Մեսրոպ (1999 թ.) եւ Հայ Մարմնակրթական ընդհանուր միութեան (1999 թ.) շքանշաններով:
Աւելացնենք, որ դոկտ. Սուրէն Պայրամեանը 2005 թւին կազմել եւ հրատարակել էր «Հայ մամուլը Եգիպտոսի մեջ» մատենագիտական ցուցակը, որի մասին ժամանակին անդրադարձել ենք:
Տարուած աշխատանքը կոթողային է իր բոլոր առումներով: Նախ, որ ոչ թէ խմբային համագործակցութեան արդիւնք է, այլ միանձնեայ անսակարգ նուիրուածութեան եւ երկրորդ, որ իր համապարփակ տեղեկութիւններով լիովին բաւարարում է ակադեմիական հրատարակութեան բոլոր յատկանիշները:
Շնորհակալ աշխատանք է կատարել Սուրէն Պայրամեանը, որի համար շնորհաւորում ենք մաղթելով նոր ոգեշնչումներ եւ նորանոր հրատարակութիւններ:

ՅԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿԵԱՆ
14.04.12
«ԱԶԳ»