Ո՞վ կարող է ղեկավարել

[Քանդակագործ]

Աշխարհը պատառ-պատառ է լինում շահերի ընդհարումներից , որովհետև ղեկավարվում է փոքրոգի , սեփական շահ ունեցող մարդկանցից բաղկացած մարդկության կողմից :Գտեք մեկին , որ պաշտպանում է ոչ իր, այլ Արարչի շահերը և աշխարհը կդառնա երջանիկ: Սա ինձ թվում է պարզ ճշմարտություն, ինչպե՞ս եք կարծում:

[Tigris]

Ցաւ ի սիրտ ասեմ, որ նման բան չի լինելու, քանզի միշտ սրիկաներն են, իրենց անկրթութեան շնորհիւ, հասնում իշխանութեան: Աշխատենք լինել կիրթ. անկիրթների մէջ: Ազնիւ մարդը երբէք, երբէք չի հասնում իշխանութեան բարձունքին:

[Քանդակագործ]

Սակայն սա մի ճակատագիր է , որով արժե ապրել ու մեռնել` անվերջ պայքարելով: Եվ եթե գտնվի նման սխրանքի ունակ մարդը , ապա կարելի է ասել , որ ժամանակներ կարող են արժանանալ այդպիսի պարգևի:

[Tigris]

Սիրելի Քանդակագործ, ազնիւ եղբայր,
Դու կարող ես խոժոռատես ժայռին տալ. հիասքանչ հրեշտակի տեսք, քանզի քարը կենթարկուի սղոցիդ ու տաշոցիդ, մինչ մարդկանց ուղղել՝ դէպի բարին ու իդէալականը...հազիւ թէ: Դրան են փորձել հասնել, ու հասցնել մարդկային պատմութեան մեծագոյն մարգարէները, վարդապետները, գաղափարախօսները. սկսած յոյն իմաստասէրներից, Կոնփուկիոսից, մինչեւ՝ Մարկս ու Ենգելս:
Մարդս իր եսապաշտութիւնն ու իշխանատենչութիւնը կարողանում է ծարիրել, ու շպարել, մարդկային կամ ազգային, վեհ գաղափարներով. հասնելու համար տիրակալութեան: Գուցէ նա, ինքն էլ է խաբւում, իր արդարամտութեանը եւ իր պայքարի ու գործի ճշմարտացիութեանը: Երբ սուտը տեւական է լինում. մարդիկ սկսում են հաւատալ այլ եւս:
Դու կարող ես քարի կտորին տալ որոշակի ձեւ, սակայն կարո՞ղ ես (?) երկիր մոլորակի 7 միլիառ բնակիչների հոգիներին տալ. խիղճ չծախելու եւ չծախուելու արարչապահուածք:
Մարդիկ որոշ չափով ազատ են. ազատ չլինելու, կաշառքով քուէ վաճառելու իրենց ընտրանքի մէջ, նաեւ ազատ են. յիմար լինելու եւ իրենց յիմարութիւնը արդար եւ անարդար պատճառաբանումներով չքմեղելու մէջ:
Իշխանութեան հասնում են քաղաքականութիւն խաղալով, իսկ քաղաքականութեան խաղը պահանջում է. ստել, խաբել, երկերես ու անխիղճ լինել: Ո՞ր ազնիւ անձը կարող է այդ խաղը խաղալ, եւ չապականուել:
Իշխանութիւնն ու հարստութիւնը մի տեղ հանդիպում են անտարակոյս:
Ես կը հաւատամ, ա'յն իշխանաւորի հաւանական ազնուամտութեան, երբ նա պատահմամբ հասնի իշխանութեան գագաթին:
Խրտչել եմ մի շարք երեւանցիներից, քանզի չեն վարանում, սուրբ զոհերի, Մեծ Եղեռնի անմեղ զոհերի յիշատակը շահագործելուց, իրենց արդար կամ անարդար իշխանատենչական ջրաղացին ջուր լցնելու համար: Ինչպէս նաեւ տեսնում ենք, ոմանց՝ պարտեալների, մէկ օրից միւսը. Արցախի ճանաչում պահանջելու հապճէպ եւ քաղաքականապէս այժմ չարդարացուած խնդրի բարձրացումը, շահելու համար այս անգամ. ազգայնական ընտրողների համակրանքը:
Ուրեմն, քաղաքական գործիչներն, ըստ ընտրազանգուածի քաղաքական տրամադրութեան, կարողանում են գոյն փոխել, նման այն գորտին, որ փոխում է իր գոյնը, ըստ նստած գետնին:
Դու խօսում ես պայքարի մասին, իսկ ի՞նչ ասել այն միլիոնաւորների հակապատերազմ երթի մասին, Նիւ Յորկից մինչ Դելհի եւ այլուր, որ դոյզն իսկ խիղճը չցնցեց, դեմոկրատիայի առաքեալի շապիկ հագած այդ խենթերին, չէ՞ որ նրանք կարողանում եմ արդարացնել իրենց ոճիրները, այնպէս որ երիտ թուրքերը սկզբից խմբագրեցին եւ ի լուր աշխարհին «արդարացրին». Հայ ժողովուրդի Ցեղասպանումը:
Դու խօսում ես մարդկութեան մասին, բայց չէ՞ որ աշխարհի գեր տէրութեանց, կայսերական ազգերի սուլթանների ու ցարերի համար, թոյլ ազգերի արիւնը կարմիր չէ եւ ոսկորը՝ կապոյտ:
Խաբում են մեզ մանկապարտէզներում ու նախակրթարաններում, խաբում են նաեւ մեզ իսկապէս սիրող ծնողները, եւ տաճարում ճարտասանող թէ ճամարտակող կղերականները. հաւատացնելով բարու արդարի յաղթանակին, եւ խրատելով լինել բարի ու արդար:
Գայլերի միջեւ պիտի լինել գիշատիչ գայլ, այլապէս՝ լացող ու ճչացող երեխայիդ կաթ չես կարող ապահովել:

[Քանդակագործ]

Ինքս էլ դատում եմ միայն սեփական փորձով և կարող եմ ասել, որ երբ իմ հոգին կործանման մեջ էր ` Մեկը փրկեց ինձ ու ես հասկացա , որ իսկապես վերջում հաղթում է բարին, երբ լույսի ոչ մի շող այլևս չի մնում: Եվ սեփական փորձի վրա էլ կարող եմ ասել, որ եթե փրկվել է մեկը ` կփրկվի ամբողջ աշխարհը: Իսկ քեզ սիրելի եղբայր կհիշեցնեի. Երանի նրան, ով առանց տեսնելու կհավատա: Այս միտքը քեզ զերծ կպահի ավելորդ մտահոգություններից և տառապանքներիդ սպեղանի կլինի:

[Tigris]

Ինքս էլ դատում եմ միայն սեփական փորձով և կարող եմ ասել, որ երբ իմ հոգին կործանման մեջ էր ` Մեկը փրկեց ինձ ու ես հասկացա , որ իսկապես վերջում հաղթում է բարին, երբ լույսի ոչ մի շող այլևս չի մնում: Եվ սեփական փորձի վրա էլ կարող եմ ասել, որ եթե փրկվել է մեկը ` կփրկվի ամբողջ աշխարհը: Իսկ քեզ սիրելի եղբայր կհիշեցնեի. Երանի նրան, ով առանց տեսնելու կհավատա: Այս միտքը քեզ զերծ կպահի ավելորդ մտահոգություններից և տառապանքներիդ սպեղանի կլինի:

Յուսով եմ միշտ փրկուած կը մնաս, ու կը հաւատաս, ու չես հիասթափուի՝ բարու յաղթանակից:
«Երանի նրան, ով առանց տեսնելու կհավատա»
Սա, արդէն աւազախրում է, որպէսզի մեր երեւակայութեամբ տեսնենք եւ ոչ տեսողական գործիքներով: Գոհ եմ որ աղանդաւոր չեմ, չեմ եւ կեղծ բարեպաշտ ու ինքնախաբէութեամբ զբաղւող աւելորդ պայծառատես:
Եթէ մահը բարու յաղթանակն է, ապա ճիշտ ես, ի վերջոյ մահը պիտի յաղթի, քանզի ինչպէս մենք ենք ծերանում, ծերանում է եւ մեր մոլորակը, ու սպառւում նրա կենսանիւթը:
Յարգելիս, դու մի թեմա բացեցիր, եւ առաջարկեցիր գտնել մէկին, որ կը փրկի աշխարհը, իսկ ես փորձեցի քեզ համոզել, որ ի զուր պէտք չէ հաւատալ առասպելներին, քանզի աշխարհը ինչպէս որ եկած է. այնպէս էլ կը գնայ, իսկ եթէ կարծում էք, որ մենք՝ տիեզերքի հիւլէներս, կարող ենք շրջել հովի ընթացքը, Արեգակի շրջանը, ծովի ալիքն ու ջրի շոգիացնումը, ապա մի' հաւատա, որ կարող են փոխել մարդկանց չար հոգին: Մարդիկ չար են եղել, նոյնիսկ «աստուածային» կրօնների ծաղկման շրջանում:

[Քանդակագործ]

Հնարավորինս պարզ լինելու համար ասեմ, որ ինչպես դու հավատում ես , որ մարդկային էությունը միմիայն չար է , նույնպես հիմնավոր կարող եմ ասել , որ երբ այդ չար էությունը մահանում է լրիվ, այսինք կորցնում իր բնական սնման աղբյուրը , այն ուրիշ ոչինչ չի ունենում անելու քան վերածնվել բարի ու անմեղ վիճակում: Սրանում ես լիարժեքորեն համոզված եմ, այն պարզ է ինչպես մաթեմատիկայում մեկին գումարած մեկը: Ուղղակի դրա համար ապացույցներ են պետք , ինչ էլ քեզ ցանկանում եմ ապագայում հայտնաբերել: Եվ մեկ էլ ավելացնեմ , որ բոլոր համաշխարհային կրոնները ոչ թե պարգևել են այս երանելի վիճակը, այլ ուղակի պատմել են դրա հնարավորության մասին, իսկ իրականացմանը մենք ականատես ենք լինելու բոլորս`առանց բացառության, ամեն մեկին իրեն հասանելի ձևով: Ես այդպես եմ մտածում;

[Tigris]

Աշխարհը պատառ-պատառ է լինում շահերի ընդհարումներից , որովհետև ղեկավարվում է փոքրոգի , սեփական շահ ունեցող մարդկանցից բաղկացած մարդկության կողմից :Գտեք մեկին , որ պաշտպանում է ոչ իր, այլ Արարչի շահերը և աշխարհը կդառնա երջանիկ: Սա ինձ թվում է պարզ ճշմարտություն, ինչպե՞ս եք կարծում:

Ողջո՜յն բարեկամ,
«Արարչի շահը» բառակապակցումը լաւ չէ, քանզի հնուց. կրօնապետեր, աստծու անունից զրուցող սրիկաներ, մեծագոյն ոճիրներն են գործել. Յանուն արարչի: Հիմա՞յ էլ թող գան այդ տզրուկները եւ հասկացնեն մեզ, թէ ի՞նչ է «Արարչի շահը»: Չէ պէտք չէ այդպէս առաձգական բառակապակցումներ, որպէսզի ոչ մի հինայած մոլար (թէ՞ մոլլա), բորջիա պապ (թէ՞ պոպո), կամ պատրիարք (թէ՞ պատրանք), գալով մեր կեանքը չուտի:

Հնարավորինս պարզ լինելու համար ասեմ, որ ինչպես դու հավատում ես , որ մարդկային էությունը միմիայն չար է , նույնպես հիմնավոր կարող եմ ասել , որ երբ այդ չար էությունը մահանում է լրիվ, այսինք կորցնում իր բնական սնման աղբյուրը , այն ուրիշ ոչինչ չի ունենում անելու քան վերածնվել բարի ու անմեղ վիճակում:

Քեզ թիւրիմաց արեցի: Ես չեմ ասում մարդիկ միայն չար են, այլ՝ իշխանութեան հասնում են չարութեամբ, քանզի. բարի, ազնիւ, պարկեշտ մարդը չի կարողանում, այլեւ չի ուզում քաղաքական ասպարէզում գործել, եւ եթէ գործի, կամ՝ կապականի, կամ էլ կը վտարուի: Հնարաւոր չէ, քաղաքական գործիչ լինել, ու նոյն պահին մաքուր: Իսկ թէ կարծում ես, որ քաղաքական գործիչն ազատ է իր որոշումներում, ապա կը ներես, սխալւում ես:

Սրանում ես լիարժեքորեն համոզված եմ, այն պարզ է ինչպես մաթեմատիկայում մեկին գումարած մեկը: Ուղղակի դրա համար ապացույցներ են պետք , ինչ էլ քեզ ցանկանում եմ ապագայում հայտնաբերել: Եվ մեկ էլ ավելացնեմ , որ բոլոր համաշխարհային կրոնները ոչ թե պարգևել են այս երանելի վիճակը, այլ ուղակի պատմել են դրա հնարավորության մասին, իսկ իրականացմանը մենք ականատես ենք լինելու բոլորս`առանց բացառության, ամեն մեկին իրեն հասանելի ձևով:

Չարը չար է ծնում, երբ քո դէմ չարիք է գործւում. եւ եթէ դու փորձում ես բարութեամբ պատասխանել, բայց ապարդիւն. ժամանակի ընթացքին, եսիդ դիմադրողականութիւնը քո մէջ, անկախ քո կամքից, սրսկուած եւ ապա սնուած չարիքով կը պատասխանի չարին: Եւ դժբախտաբար միշտ կան չարեր, նախանձ անձինք:

Ես այդպես եմ մտածում;

Հիանում եմ պայծառատեսութեանդ, բայց ցաւօք, չեմ բաժնեկցում:

[Քանդակագործ]

Այո , այդպես եմ մտածում , ու համոզմած եմ նաև , որ խոսքով ու գործով կարելի է նույնիսկ քաղաքականությունը բարիքի վերածել: Եվ ասեմ ,որ ,եթե ոմանք իրենց քաղաքականությունից հեռու են պահում ու կարծում են, թե բարի են , ապա այստեղ դա ուղակի բարիք չէ , այլ անուժ չարիք: Այսպիսի մարդիկ ընդհանրապես վերածվում են ակամայից չարիք քարոզողների: Այսպիսին են համարյա բոլորը, ոչ մեկը չի ընդունում , որ նաև իրենից է չարիք ճառագում:Այս մարդիկ դեռևս տեղ ունեն դիտարկելու սեփական աստղի խավարումը: Եվ այս ամենը բոլորովին պարզ կդառնան առաջին հերթին այն ժամանակ , երբ անձը ինքը ուզի ճանաչել Բարին,իսկ եթե նրան հետքրքրում է չարը բոլոր իր արտահայտություններով , ապա նա դա կգտնի ամենուրեք, որտեղ միայն իրեն թույլ է տալիս սեփական կարողությունը: Ուստի ամենայն բարիք և հաջողություն եմ ցանկանում քեզ և բոլորին:

[Tigris]

Այո , այդպես եմ մտածում , ու համոզմած եմ նաև , որ խոսքով ու գործով կարելի է նույնիսկ քաղաքականությունը բարիքի վերածել: Եվ ասեմ ,որ ,եթե ոմանք իրենց քաղաքականությունից հեռու են պահում ու կարծում են, թե բարի են , ապա այստեղ դա ուղակի բարիք չէ , այլ անուժ չարիք:

Դու եւ քաղաքական պայքարի ընկերդ հասաք իշխանութեան 2 բարձրագոյն պաշտօններին: Դու՝ Վարչապետ, ընկերդ՝ Նախագահ: Ժամանակի ընթացքին նկատում ես, որ Նախագահը չարաշահում է իր պաշտօնը եւ համաձայնութիւններ ստորագրեցնում իր եւ շրջապատի ֆիրմաների համար:
Դու կամ պիտի լռես, յետեւաբար չարիքի մասնակից լինես, կամ էլ պիտի հրաժարուես քո պաշտօնից, ինչ որ վերի մէջբերումով համարում ես՝ «անուժ չարիք», կամ էլ պիտի դաւաճանես ընկերութեանը եւ պայքարի ելնես գուցէ քո՝ հովանաւորի, ընկերոջ, կուսակիցի կամ խնամու դէմ: Եւ այդ պայքարը կը բերի քեզ եթէ ոչ մարմնական, գոնէ քաղաքական ու տնտեսական կործանումիդ:
Քաղաքական դաշտում, բարու յաղթանակի համար, իշխանութեան բարի մարդկանց հասցնելու համար. պէտք են բարի մարդիկ, բարեաց խմբակների: Իսկ այդքան բարի ու անշահախնդիր մարդիկ կա՞ն: Դու գիտես այդ հին ասացուածքը. «մի ձեռը ծափ չի տալիս», «մի ծաղիկով գարուն չի գալիս»:
Ողորմածիկ Քենեդուն յիշում ենք բոլորս, նա չէր ուզում Սովետների հետ առճակատման հասնել, փորձում էր բանակցութեամբ, բարի կամեցողութեամբ խնդիր լուծել: Առճակատումից շահ ունեցող զէնքի ու զինական կազմածների առեւտրով զբաղողներ, ու ԱՐարիչը գիտի՝ էլ ի՞նչ ուժեր, չէին հաւանում նրա խաղաղասէր պահուածքը: Կերան գլուխը, ու իր գլուխը ուտողին գլուխը կերան, եւ այսպէս շարունակ, այնպէս որ՝ ո'չ ոք կարենայ յայտնել ոճիրի ծալքը:
Ու Քենեդին իշխանութեան գագաթում գտնւողն էր, դա էլ չազատեց նրան, ուժի իսկական տէրերից պրծնելու:
Եւ համեստօրէն ասեմ քեզ. տողերիս հեղինակը քաղաքական ու հասարակական կեանքում գործօն է եղել տարիներ, ու զրուցում է իր սեփական փորձով, ինչ վերաբերի մարդկանց շրջապատում ազնիւ գործունէութիւն ծաւալելուն: Ու այն էլ աւելացնեմ. այդ աստղը ես եմ մարել, այսինքն՝ սեփական դիրքորոշումներիս տէրն եմ եղել սկզբից մինչեւ վերջ: Սա, եթէ խօսքդ վերաբերում է ինձ:
Փառք եւ պատի՞ւ ես փնտռում, եղի'ր քծնող ու ծափահարող, ո'չ թէ մի աստղ, այլ՝ ջահեր ու աստեծահոյլեր քեզ կը լուսաւորեն բարեկամ: Բայց թէ այդ աստղերը վառուեն այրի կնոջ ներդրած լումայով, մի' մտածիր: