Մի շարք դէպքերում նկատելի է հայերէն եւ խեթա-լուվական բառերի զուգադիպութիւն, բայց նրանց ակնյայտ բնաձայնական-նկարագրական բնոյթը կասկածելի է դարձնում որոշակի կապ հաստատելու հնարաւորութիւնը.
բ. լխլալ «թոյլ լինելով կամ խախտուելով շարժուել. շարժուել, տատանուել» - խեթ. laḫlaḫiįa- «յուզուած լինել(?)», laḫlaḫima- «շարժում, յուզմունք» (?).
բ. լպստել (եւ լպպել «անյագաբար ուտել») – խեթ. lip(p)- «լիզել, լպստել» (li-lipāi-՝ կրկնաւոր ձեւ).
քրթմնջել (քրթմնջումն, .իւն, քարթնջումն) – խեթ. kartimiįa- «բարկանալ, ոխ տածել», kartimiįanu-, kartimnu- «բարկացնել»:
Մի շարք այլ դէպքերում խեթա-լուվական եւ հայերէն բառերի իմաստային նմանութիւնն ակնյայտ է, բայց հնչիւնական զանազան պատճառներով դժուարանում է դրանց առնչութեան հարցի լուծումը.
ապա (յետոյ) (յապաղել «ուշացնել») – խեթ. appa «յետոյ» (խեթական բառի վերջին ձայնաւորի պահպանուելը անբացատրելի է. աւելի հաւանական է հայ. բառի իրանական ծագումը՝ ապ(ա)- նախածանցի հետ միասին).
արուարձան «քաղաքամերձ բնակատեղի» (արուարձանեայ «սահմանակից», արուարձային «արուարձանի բնակիչ», արուարձական «սահմանակից») – խեթ. Ĕarzana- «հիւրանոց, իջեւան (?)», arzanant- «բնակեցուած (?)» եւ լուվ. Arziia – վայրի անուն (?) (անբացատրելի է հայ. բառի արու- բաղադրիչը. կայ նաեւ հայ. բառի իրանական ծագման կարծիք).
բա(ղ)խեմ – խեթ. ųalḫ- «խփել, բախել» (ըստ Շուլտհայսի, սակայն ա) անհաւանական է ų > բ փոփոխութիւն, բ) հայերէն բառի ղ-ն ուշ, շրջանի յաւելում է. եթէ նկատի առնենք ų > գ փոփոխութիւնը, աւելի հաւանական է կապ տեսնել խեթ. բառի եւ հայ. գահել «խփել, զարկել» բառի միջեւ).
քրքիր «փխրուն, փափուկ» (քրքրեմ «քայքայել, խախտել. պարզել. պրպտել, տնտղել») – kurkurāi- «խեղել, այլանդակել. աղճատել, աղաւաղել» (հայերէն բառի ձայնաւորումը տարբեր է խեթ. բառի ձայնաւորումից՝ ի՝ խեթ. u-ի դիմաց):
Տարբեր հետազոտողների կողմից առաջարկուած հետեւեալ համեմատութիւնները կասկածելի են՝ հայերէն եւ խեթա-լուվական բառերի իմաստային ակնյայտ տարբերութեան պատճառով.
խախաց «պանրի մակարդ» (խախացեմ «մակարդել») – խեթ. ḫaḫḫima- «պնդութիւն (?)», ḫaḫḫaliįa- «պնդանալ».
խեղբ (խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ» կամ «արմատի մազմզուկ» – խեթ. ḫųelpi- «մատաղ, թարմ (կանաչ), խակ» (?).
խոլեմ «ցրել, վանել» – խեթ. ḫulliāį-, ḫulliįa- «յաղթել» (ḫulḫuliįa- «կռուել. կռւում խփել, սպանել»).
խորթ – խեթ. ḫartuųa-, հիեր. լուվ. ḫartu- «հետնորդ, սերունդ»,
խորխ «օձի շապիկ, մորթ, կաշի» – ḫaḫri- «ստոծանի».
կատաղի (կատաղիմ, կատաղենամ) – խեթ. kattaųaannali-, լուվ. kattaųatnalli- «վրէժխնդիր».
կոտոր, -ոյ (կտուր «բուրդ. խուզում», կտոր, կտիր, բ. կոտր) – խեթ. kutriš- «կարճութիւն».
մաթուզ «մորու ծառ, arbatus» – հիեր. լուվ. matusa (ma-tú-sà) «մի բոյս» (հայ. բառը հանդիպում է ուշ շրջանում, եւ նրա մէջ զ-ն՝ հիեր. լուվ. s-ի դիմաց համեմատութիւնը դարձնում է կասկածելի. Աճառեանը, ՀԱԲ, 42, էջ 637, մաթուզ-ը բխեցնում է ադամաթուզից).
շեշտ «շեշտակիօրէն, ուղղակիօրէն. շեշտ» – խեթ. šešd- (šišd-) «երկար նստել, հանգստանալ, աճել. բարգաւաճել».
ուռան «աշտանակ» կամ «վառարան, հրարան» – խեթ. ur-, ųar- «այրել».
սկիս (< զ-կիս-՝ սկսանիմ, սկիզբն) – խեթ. kiš- «դառնալ. պատահել».
փարթել «արտամղուել, արտաքամուել, ծակոտիներով դուրս գալ (հեղուկի մասին)» – խեթ. partāi- «քաշել-հանել, գզգզել».
քծնեմ (քծին) – խեթ. genzuųāi- «բարեկամաբար վարուել. խնայել. սէր տածել, ուշադիր լինել»:
Կան դէպքեր, երբ հայերէնի եւ խեթա-լուվական լեզուների բառային զուգադիպումների առկայութեան պայմաններում դժուարանում է նրանց բնոյթի մեկնաբանութեան հարցը.
1) Մի շարք դէպքերում հնարաւոր է հայերէն բառերի բնիկ հնդեւրոպական ծագումը, եւ կամ պէտք է հրաժարուել այդ բառերի աղբիւրը խեթա-լուվական լեզուներում փնտրելուց, կամ գտնել աւելի ընդունելի մեկնաբանութիւն.
աղանդ «կրօն. աղանդ. կախարդանք» (աղանդեմ «աղանդ ստեղծել. կախարդել», աղանդասար «աղանդապետ») – խեթ. alųanzaḫḫ(a?)- «կախարդանք», alųanzaḫḫ- «կախարդել», alųanzatar-, alųanzeššar- «կախարդանք», aluanzena- «կախարդանք» (սակայն հմմտ. յուն. άλη «թափառում, խռովք», լատվ. aluōt «շրջել, մոլորուել». թոխարերէն ԱԲ āl- «բաժանուել. հեռանալ» < հ.-ե. *al- «թափառել, մոլորուել». այստեղից են, թերեւս, հայերէն եւ խեթերէն բառերը).
ափ, -ոյ (ափեմ «բռնել, ձեռք քցել») – խեթ. ep(p)-, ap(p)- «բռնել, տեղ գրաւել» (սակայն հնարաւոր է հայ. բառի ծագումը հ.-ե. *ap- *ēp- «բռնել, վերցնել, հասնել» արմատի aph- տարբերակից, եթէ, մանաւանդ, ճիշտ է համեմատութիւնը յուն. άφη «շօշափում. յօդաւորում. բռնում» բառի հետ).
ափն – խեթ. ųappu- «գետափ» (քիչ հաւանական է հնչիւնապէս, մանաւանդ եթէ հայ. բառը համեմատելի է յուն. ήπειρος, դոր. άπειρος «ափ, ցամաք» եւ հ. անգլ. ōfer «ափ» բառերի հետ՝ հ.-ե. *āpero-ից. հայերէնը ենթադրւում է *ph-ով նախաձեւ եւ թերեւս *r/n-ով հիմք՝ *āp(h)er/n-).
խանդ (խանտ) (խանդաղ-), խանձեմ «այրել» – խեթ. ḫandāiš «ջերմութիւն, շոգ», (եւ ḫantiįāi- «հոգալ, խնամել». հմմտ. ant- «ջերմ» եւ hanzana- «սեւ» ?). հայ. բառերը Հ. Աճառեանը, [ՀԱԲ, 22, էջ 329-330 ], հակուած է բխեցնելու հ.-ե. *(s)kand- «լուսաւորել. վառուել» արմատից, սակայն *kh-ով տարբերակ այլ լեզուներում չի աւանդուած. հնդեւրոպական ծագման բառերի մեր աղիւսակում այս բառերը դրուած են հարցականով.
հանեմ – խեթ. ḫan- «դատարկել, պարպել, ջուրը հանել» (եթէ հայերէնը խեթ. šanna «մեկ», šannapili- «դատարկ. առանձին» šannapilieš- «դատարկել» բառերի šann-ի հետ միասին չի պատկանում հ.-ե. *sen- «առանձին, մեկուսի» արմատին. հնարաւո՞ր է արդեօք յուն. άντλος «նաւամբարի ջուր», άντλέω «ջուրը հանել» բառերի հետ միասին բխեցնել միեւնոյն հ.-ե. արմատից. քիչ հաւանական է, բայց հնարաւոր է խեթ. բառի բխեցումը հայերէնից).
հաց, -ի, -ից – խեթ. NINDAḫaz(z)it/da «մի թխուածք» (հմմտ. նաեւ NINDAḫarzazu «իւղահաց» < խուռ. ? հայ. բառն աւելի ընդհանուր իմաստ ունի եւ թերեւս գալիս է հ.-ե. *pokti- ձեւից՝ հ.-ե. *pekų- «եփել. թխել»).
հիղ(-ք) (հեղ, հուղ, հիւղ) «խրճիթ, խուղ» – խեթ. (Ě)ḫīla- «բակ. ցանկապատուած տեղ, փարախ». հմմտ. նաեւ հայաս. Laḫir-ḫila քաղաքանունը (համեմատութիւնը հնարաւոր է, եթէ հիղ-ը եւ նրա տարբերակ հուղ-ը տարբեր են խուղ-ից, որ բխեցւում է *khu-lo- նախաձեւից՝ հ.-ե. *(s)keu- «ծածկել». հմմտ. հ. իռլ. cūl «անկիւն. ապաստան, թաքստոց». հնարաւոր է ենթադրել երկու ձեւերի բաղարկութիւն).
բ. մառ, բ. մեռ «շիւղ, մարմնի մտնող փուշ» (բ. մառել «ծակելով խրուել» եւ բ. մառել «կալսել») – խեթ. marriįa- «փշրել, մանրել (?)» (երկուսն էլ հ.-ե. mer- «տրորել» արմատի՞ց).
նուաղ «թոյլ, մեղմ. թերի» – լուվ. niųalli- «անմեղ» (?) (համեմատութիւնը կասկածելի է ըստ իմաստի. հայերէն բառը հնարաւոր է բխեցնել *nē-ųal- «ոչ ուժեղ» ձեւից՝ * nē- «ան-» և *ųal- «ուժեղ լինել» ?).
շաղ, -ից «ցող, կաթիլ» (շաղախ) – խեթ. šalliįa- «հալչել, լուծուել» (?), šalųina- «շաղախ» (հայ. բառերը Պետերսոնը համեմատում է լիտվ. švelnùs «մեղմ, փափուկ» բառի հետ, որ այնքան էլ հաւանական չէ. միւս կողմից՝ հայ. եւ խեթ. բառերն իմաստով եւ ձեւերով զգալիօրէն տարբեր են).
շանթ (շանդ), -ից – լուվ. Šantaš «որոտի աստուած» (հայ. բառը Պետերսոնը բխեցնում է *k՛eu- «լուսաւորել» արմատից ածանցուած *k՛ųnt- ձեւից, որ բերւում է նաեւ մեր կողմից՝ հարցականով).
տող – խեթ. tuliįa «խորհրդաժողով, դատանստում» (հայ. տող եւ, թերեւս տաղ բառերը համեմատում են հ. անգլ. talu «պատմութիւն. շարք», հ. հիւսիսային tal «հաշիւ, թիւ, խօսք» եւ այլ բառերի հետ. եթէ այս ստուգաբանութիւնը ճիշտ է, ապա հնարաւոր է բացատրել նաեւ խեթ. բառը. Աճառեանը [ՀԱԲ, 42, էջ 418] համեմատում է վրաց. țoli «հաւասար. հասակակից», țoleba «բաղդատել» բառերի հետ եւ բխեցնում ուրարտերէնից).
տոփեմ «ծեծել, կոխոտել» – լուվ. dup(p)i-, հիեր. լուվ. *tupi- «խփել» (հայ. բառը սովորաբար բխեցնում են հ.-ե. *deph-ից, որտեղից, թերեւս, նաեւ խեթա-լուվական բառերը, եթէ նմանութիւնը չի հիմնուած բնաձայնութեան վրայ. վերջինիս ապացոյցը հայերէնում դոփել բառի առկայութիւնն է, որ հաւանաբար չի կարելի բխեցնել խեթա-լուվական աղբիւրից, եթէ նրան յատուկ է ձայնեղների խլացումը):
2) Առանձին դէպքերում խեթա-լուվական եւ հայերէն բառերի նմանութիւնը կարող է պատահական լինել, եթէ հայերէն բառերն իրօք հայկական հողի վրայ կատարուած կազմութիւններ են (ինչպէս կարծում են հայագէտները, այդ թւում՝ նաեւ Աճառեանը), եւ եթէ մենք գործ չունենք փոխառութիւնների եւ հայկական ձեւերի բաղարկութեան հետ.
սպանդ «զոհ. զոհաբերութիւն» (սպանանեմ-ի՞ց) – խեթ. šippand- «զոհաբերել, զոհել».
քորոց (քորեմ-ի՞ց) – խեթ. URUDUkuruzzi «կտրելու գործիք»:
3) Հետեւեալ դէպքերում աւելի հաւանական է հայերէն բառերի իրանական ծագումը, եւ խեթա-լուվական ու հայերէն բառերի նմանութիւնը պատահական պիտի համարել.
աշխար «ողբ, լաց, կոծ», աշխարեմ «ողբալ, կոծել» – խեթ. išḫaḫru- (ešḫaḫru-) «արտասուք, լաց», išḫaḫruųa- «լալ».
իշխան, իշխեմ (հմմտ. իրան. xši- «իշխել, տիրել» բայը եւ նրա ածանցեալները) – խեթ. išḫa-, հայց. išḫan-«տէր» լուվ., հիեր. լուվ. ųašḫa-).
հպատակ (< իրան. hu-pātak-. հմմտ. ավեստերէն hupāta- «լաւ պաշտպանուած») – խեթ. ḫapati- «հնազանդ. հպատակ. ծառայ» (?)»:
4) Հետեւեալ դէպքերում խեթա-լուվական եւ հայերէն բառերի զուգադիպութիւնը, թերեւս, պատահական չէ, բայց հայերէն բառերը հնարաւոր չէ բխեցնել խեթա-լուվականներից.
ջախեմ, ջախջախեմ – խեթ. zaḫ(ḫ)-«խփել» zaḫḫāi- «ճակատամարտ, մարտ, կռիւ». այստեղ նախ՝ խեթ. z > հայ. ջ անցումը չի բացատրւում, եթէ նկատի առնենք, որ պայթականների երկրորդ քմայնացումը տեղի է ունեցել հնագոյն շրջանում, երկրորդ՝ կան նաեւ կովկասեան զուգահեռներ՝ վրաց. ĵax- «խփել, զարկել», ճան. ĵax- «մրճահարել», ուտ. caxpesun «ծեծել, փշրել, կոխոտել» [հմմտ. Աճառեան, ՀԱԲ, 42, էջ 119].
տորր «տունկի ճիւղ, խաղողի որթի թեւ» (տորրեմ «ճիւղաւորուել, ճիւղեր արձակել», տորրանոց «այգի») – հիեր. լուվ. tuųarš- «խաղողի որթի ճիւղ»10 (= յուն. θύρσος հայ. եւ խեթա-լուվական ձեւերը ձեւով տարբեր են եւ ենթադրում են տարբեր աղբիւրներ):
Վերեւում մենք առիթ ունեցանք խօսելու այն մասին, որ եթէ խեթ. ḫan- «դատարկել, պարպել, ջուրը հանել» բառն իրօք կապ ունի հայ. հանեմ բայի հետ, եւ եթէ վերջինս բխում է հ.-ե. *sen- արմատից, ապա հնարաւոր է խեթ. բառի աղբիւրը համարել հայերէնը: Այս ենթադրութեան հնարաւորութեան դէպքում կարելի է մատնանշել խեթա-լուվական մի շարք այլ բառեր, որոնց աղբիւրը կարող էր լինել հայերէնը: Արդէն յիշուած բառերից կարելի է նշել հայ. հաց (< հ.-ե. *pokųti-) եւ խեթ. NINDAhaz(z)it/d «մի թխուածք», հայ. տող (< հ.-ե. *del-/dol-) եւ խեթ. tuliįa- «խորհրդաժողով, դատանստում»: Առաջ տանելով վերլուծութիւնը կարելի է բացատրել այս տիպի հնարաւոր եւ այլ բառեր.
ալի-ք (*poliįo-` հ.-ե. *pel-ից) – լուվ. a(a)li- «ծով (?)». առկայ է որպէս յատուկ անունների բաղադրիչ.
ասր (հ.-ե. *pok՛ur) – խեթ. SĺGešri- (SĺGeššari-) «բուրդ, ասր».
թլիփ «եզր» – խեթ. telipuri- «շրջան, գաւառ (?), երկրամաս (?)». հայ բառի ծագումն անյայտ է, բայց այն դժուար է բխեցնել խեթ. բառից, որ աւելի մասնաւոր իմաստ ունի.
լուծ (հ.-ե. *įugom)– խեթ. luzzi- «կոռ, պարտադիր աշխատանք». մի կողմից՝ հայ. բառիհնդեւրոպական ծագումն անկասկած է եւ միւս կողմից՝ խեթ. բառի իմաստը՝ նեղ, եթէ սրանք ընդհանրապէս կապուած են.
խուղ (հիւղ, հիղ, հեղ) (հ.-ե. *khu-l-) – խեթ. Éḫīla «բակ. փարախ. գոմ»
հարկանեմ (հ.-ե. *perg-) – խեթ. ḫark- «ոչնչանալ», ḫarganu- (ḫarqanu-) «ոչնչացնել». քիչ հաւանական է խեթ., հայ. եւ իռլ. ձեւերի հիման վրայ հ.-ե. մի նոր արմատ վերականգնելը, մանաւանդ որ հայ. եւ իռլ. ձեւերը կարելի է բխեցնել հ.-ե. *perg-ից.
մատաղ «մատղաշ, դեռատի, մանկահասակ. մատաղ կենդանի՝ զոհելու ենթակայ, զոհ» (հ.-ե. *mad-) – լուվ. SISKUKmantalli- «զոհատեսակ». հայերէն բառի իմաստն աւելի լայն է, եւ նրա բխեցումը լուվերէն բառից աւելի քիչ հաւանական.
տաղ «երգ. ոտանաւոր» (հ.-ե. *del. հմմտ. նաեւ տող) – խեթ. taliįa- «ձայն տալ, հայցել (աստուածներին)» (հմմտ. նաեւ talaįa talaįata օտարազգի (հայ. > խեթ ?) կապակցութիւնը ծիսական երգի մէջ),
փող «նեղ անցք. փողրակ, խողովակ», փողրակ «ջրի խողովակ» – խեթ. DUGpulla- «մի տեսակ աման», DUGpulluri(įa)- «մի տեսակ աման». հայ. բառերի ծագումը յայտնի չէ (հ.-ե. *(s)p(h)el- «ճեղքել» արմատի՞ց. հմմտ. հ.վ. գերմ. spuolo «կոճ. փող, խողովակ, փետրափող»), բայց իմաստներն աւելի լայն են:
Մի քանի խօսք խեթական թագաւորութեան բնիկների՝ խաթերի, լեզուի՝ հայերէնի վրայ թողած հնարաւոր ազդեցութեան մասին: Այդ ազդեցութիւնը կարող է արտայայտուել անմիջական ճանապարհով եւ այլ լեզուների, յատկապէս խեթերէնի, միջնորդութեամբ: Ստորեւ բերուող զուգադիպութիւնների ցանկը, որից բացառուած են մանկական եւ բնաձայն բառերը (հմմտ. հայ. մամ եւ խաթ. mamma «մայր»), հաւաստի ապացոյցներ չի տալիս նման ազդեցութեան մասին. քիչ թէ շատ հաւաստի կարող է լինել հայ ջնար—խաթ. zinar զուգահեռը, եթէ նախ՝ խաթ. z-ի դիմաց հայերէնը չունենար ջ, որ համեմատաբար ուշ ձեռքբերում է, երկրորդ՝ խաթ. բառը (նրանից փոխառուած խեթ. համարժէքը) բնիկ լինէր, կապ չունենար Առաջաւոր Ասիայում, յատկապէս սեմական լեզուներում տարածուած՝ եբր. kinnōr- (որտեղից յուն. χινύρα) ու արամ. kinnārā, ասոր. kennārā «կիթառ» (որտեղից հայ. քնար) բառերի հետ եւ երկրորդ՝ հայերէն ջնար-ի եւ քնար-ի հետ միասին չլինէին վրաց. čianuri «ջութակ» եւ knari «քնար» տարբերակները, որոնք ենթադրում են նոյնպէս տարբեր աղբիւրներ (knari-ն հայերէնի՞ց՝ նրան բնորոշ i-ի անկմամբ),
ահա—խաթ. ahā «ծիսական մի կանչ».
հագածիմ «կերուխումի ետեւից ընկնել» (հագածեալ «ագահ», հագածելի «ախորժելի, հաճելի») —խաթ. LUḫaggazuel «մատռուակ (?)».
ջնար—խաթ. zinar- «Իշտարի գործիք» եւ «երաժշտութի՞ւն (բացականչութիւն)».
փաղ-, բաղ- «համա-, -կից» —խաթ. pala (bala, ųala) «եւ, նաեւ»:
Վերջապէս նշենք, որ խեթական տեքստերում որպէս փոխառեալ երկու թեք սեպանշանով նշուած բառերի մէջ հանդիպող akkuša «որսափոսեր, ծուղակներ» ձեւը (յգն.) յիշեցնում է հայ. ակաւս բառը, որի ծագումը յայտնի չէ, հմմտ. եւ akkuša-ի համար խեթ. aggala- «ակօս», որ Բենվենիստը [Benveniste, 1962, 107] համեմատում է յուն. όγμος «ակօս» բառի հետ:
Հայերէնի խեթական փոխառութիւնների փոքրաքանակութեան պայմաններում դժուար է հայերէնում փնտրել խեթական ծագման ածանցներ: Եղած մասնակի զուգադիպումները պէտք է համարել կամ պատահական, կամ երկու լեզուներում հնդեւրոպական միեւնոյն աղբիւրից ժառանգած: Յատկապէս աչքի զարնող գործիքի անուններ կազմող –ոց-ի (հալոց (հալեմ), քորոց (քորեմ) եւ այլն) զուգադիպութիւնը խեթ. –uzzi համատիպ ածանցի հետ (išḫuzzi- «գօտի». išḫiįa- «կապել»), URUDUkuruzzi- «հատոց, կտրելու գործիք» եւ այլն). Սրանցից հայերէնը բխեցւում է հ.-ե. *-o-sko-ից, որից խեթական ածանցը չէր կարող ծագել. նրա համար ենթադրելի է *-ti-ով հնդեւրոպական ձեւ. այս դէպքում նմանութիւնը կամ պատահական է (եթէ փոխառութիւնը բացառւում է), կամ, թերեւս, հայերէնի՝ նոյն *-ti-ով ձեւից բխելու արդիւնք (հմմտ. նաեւ լիկ. atanazi — հայ. աթենացի):
Ծանօթ.
10 Ըստ Գրեպինի. Մերիջին [Meriggi, 1962. 136] տալիս է «խաղողի այգի» իմաստը:
Հայ-խեթական լեզուական ու պատմական առնչումներ
Մեջբերել