Հայ-խոռ (հուրրի) լեզուական առնչումներ

[Tigris]

Ղափանցեան.

Այժմ տեսնենք թէ որքան հասարակ եւ յատուկ անուններ ունեն հայերը, ժառանգած այդ շուբար-խուռիներից:

1. ašt «կին» (женщина-җена), ամենագործածական բառարմատ է զանազան բներով եւ ածանցեալ ձեւերով բոլոր խուռիական աղբիւրներում (բարբառներում), ինչպէս ašta, որից իգական անուններ՝ Aštahuta, Aštaqanza, Aštakina եւ այլն Նուզիում, aštu- կամ ašdu ածանցաւոր aštuh(h)i||ašduh(h)I «կանացի», իգական բառի մէջ, aštuzzi-հագուստի տեսակ է, կանանց յատուկ անունների մէջ, ինչպէս եւ կանանց անձնանունների մէջ-Ašte, Ašten, Ašdallia եւ այլն: Համեմատել հայոց աստ-ել «ամուսնութեան համար նշանած ընտրել, աղջիկ ուզել» (մէկ անգամ գործածուած Տիմոթէոս Կուզի «կնիք հաւատոց», էջ 168), որից աստող «աղջիկ ուզող, նշանած, փեսացու» (մէկ անգամ, անդ էջ 283), ինչպէս ռուսերէն ունենք җена բառից җениться (=աստել) եւ җених (աստող): Տիմոթէոս Կուզի հայ թարգմանիչը անշուշտ Հայաստանի հարաւից է եղել, որտեղ եւ պահպանուել է այդ թանկագին խուռիական ծագումով բառը: Այ բառը բերում է Հ. Աճառեանը (Արմ., բ., I, 566-567), որը սխալ կերպով տալիս է Առձ. Բառարանը «հաստիլ-նշանուիլ աղջկան»):
2. pap- կամ pab- «լեռ, սար», որից ածանցաւոր papni եւ papahhe «լեռնային» նաեւ «արեւելեան», որը եւ աշխարհագրական անուն է դարձել Papanhe (Babanhe), որպէս երկրանուն: Կան եւ արական անձնանուններ –Parante (Babante), Ar-baba «նուէր լեռան», Ari(p)-parni, Tatip-papni, Zilip-papni…, իգական անձնանուն Papaia: Յոհաննէս Ֆրիդրիխը այդ խուռիական pap «լեռ, սար» բառի հետ համեմատում է նրան ազգակից ուրարտական babani «լեռնային», որը ածանցական է պարզ bab(a) արմատից եւ որը տալիս է ի միջի այլոց Երեմիա Մեղրեցու բառարանը՝ բաբա «բլուր», խուռիական pap-ին ես կը կցէի նաեւ ափափա «դժուարամատչելի լեռնային ժայրեր», որը, ինչպէս տեսնում ենք իր վերջին «ա»-ով սիրիական տեսք ունի: Նմանապէս մենք ունենք Բիթլիսի կիրճի լանջի վրայ Փապշէն գիւղանունը, որը շեշտում է Փապ կամ փափ բառի նաեւ «զառիվայր» իմաստատարբերակը: Նոյն այդ արմատին են պատկանում Փամփ լեռնանունը (որից Փամբակի ձոր) եւ Փապակ անձնանունը: Թերեւս կապ ունենայ նաեւ փապ կամ փապար «ճեղք ժայռերի մէջ»: Տե'ս վերը մեգրելական p‘ap‘ala զառիվայր, обрыв բառի մասին:ս

3. Sarri կամ šarri «ծառայ», որը գրւում է երկու նշաններով՝ šar (sar) եւ ri, թէպետ կայ եւ պարզ sar (šar) ինչպէս եւ sar-ra (šar-ra) եւ sar-ru (šar-ru): Արտաքուստ հնչիւններով համընկնում է ակկադական šar-ru «թագաւոր» բառին, որի հետ եւ շփոթուել է: Ըստ իս խուռիական այդ sarri (||sarra) բառի «ծառայ» նշանակութիւնը արդարանում է ոչ միայն սումերա-խուռիական nam.gar. ra=sar-ri համեմատութեամբ, որ բերւում է Ռաս-Շամրայի վերոյիշեալ բառարանում (III, 31), եւ նշուել է նաեւ ուրիշների կողմից (A. Götze, Die Annalen des Muršiliš, Leipzig, 1933, էջ 228), այլեւ այդ բառի առկայութեամբ հայերի եւ վրացիների մօտ, թողած դեռ այլ հանգամաններ, մասնաւորապէս կրօնա-գաղափարական հին մտայնութիւնը: Նախ, իմաստի տեսակէտից պէտք է ասել, որ սում. nam.gar.ra բառը այլուր փոխարինուած է nam.ri կամ nam.ra ձեւով եւ համապատասխանում է ակկադ. šallatum «նուաճուած քաղաքներից տարուող բնակչութիւնը», թէպետ nam.ra թարգմանում են ոմանք նաեւ «գերի, ստրուկ, կոլոն» (տես Götze-ի մօտ նոյն տեղում): Յետոյ, ի զուր են ոմանք ցանկանում այդ խուռ. šar-ri (šarra) բառը համարել փոխառութիւն ակկ. šarru «թագաւոր» բառից: Յաճախ է բեւեռագիր արձանագրութիւններում պատահում այսպէս ասած «ռեբուսաձեւ» արտայայտութիւն, երբ օտար բառով այդ նոյն հնչումը արտայայտող գաղափարագրով են գրում տուեալ վանկը կամ բառը: Սխալւում են նաեւ խուռիտական այդ բառը փոխառութիւն չհամարողները (Վայդներ, Գուստավա), որոնք ուզում են կապակցել խուռ. šar-«պահանջել, խնդրել» բայի հետ: Տարօրինակ կը լինէր վերջապէս, որ ստրկատիրական այդ հին աշխարհում գոյութիւն չունենար «ստրուկ» բառը, երբ, օրինակ, այդ սովորական բառ էր ասսուրաբաբելացիների կամ կասսիտների մօտ: Համեմատել ակկ. Ward-u (>urd-u) «ստրուկ», wardutu «ստրկութիւն» եւ անձնանունները-Waradtašmetu, Waradteia (Waradtešup անուան կրճատումն է), Waradkenunni, Waradkubi, Waradduri («պատի ծառայ»), Urdidiglat («ծառայ Տիգրիսի») եւ այլն, որոնք գործ են ածել եւ Նուզիի խուռիները, կասսիտների մօտ նոյնպէս կար mele «ստրուկ» բառը, որ նոյնպէս մտնում է անձնանուններ կազմող բառերի մէջ, ինչպէս-Melešipak=Melemarduk, Melešibarru, Melesah, Melešugab եւ այլն, որտեղ šipak=marduk, šibarru աստուածանուններ են, նման արաբական Աբդուլլահ, Աբդուլմելիք, Աբդուլմեսիհ եւ նման կազմութիւններին abd-u «ստրուկ» բառով: Այդպէս պէտք է հասկանալ եւ խուռիական անձնանունները-Šartešup կամ Tešupšar «ստրուկ Տեշուպի», Šartilla կամ Tillašar «Տիլլա աստծոյ ծառան», Duršar=ուրարտ. Šardur «ծառայ (աստծոյ) պատի» (-տաճարի, ինչպէս ունենք ակկադ. այրանուն Dur-ili-šu «նրա աստծոյ պատը» wall of his god), Paišar «Պայ դեմոնի ծառան», Enšar «աստծոյ ծառայ», Ewrišarri «թագաւորի ծառայ», Ahlipšar «իմ (-ip) տան ծառան»1 եւ այլն: Բողազքոյի խուռիական բեւեռագրերում (KUB, XXVII, ii) յիշւում են «հայրական աստուածներ» (DINGIR meš-našuš [=ennašuš] attanibinašuš) այսինքն՝ այն աստուածները, որ մեր հայրերն են պաշտել (տող 9), բայց նաեւ «ծառայական (=ծառաների) եւ թագաւորական (=թագաւորների) Տեշուպ աստուածը» (տողեր 14-15-dU-aš šarraššihinibiniš ebriššihinibiniš), ինչպէս եւ ընդհանրապէս (տող 18) ծառաների եւ թագաւորների (=տէրերի) կողմից պաշտւող աստուածներ:

Տուշրատտաի նամակի zarra բառը (I կոլոննա, տող 89) պիտի հասկանալ կամ «ծառայ» կամ «ծառայի (zar-) հետ (-ra)»:2

Չաղար-Բազարում (Մարդինից հարաւ) պեղուած ակկադական արձանագրութիւնների խուռիական անունների մէջ եւս šarri բառի š (s) տառի փոխարէն գրուած է նոյնպէս z, ինչպէս Ուգարիտում գրուած ،Ewrzr=սովորական Ewrišarri, Zmg-n-d=սովորական Šimigi-nid «Շիմիգի աստծոյ համար»: Այսպիսով տեսնում ենք, որ բացի Նուզիից (Քերքուքից 15 մղոն հարաւ արեւմուտք, Յորղան-Թափա գիւղի մօտ) եւ Բողազքոյից, ուր գրուած է šarri (sarri), šarra (sarra) եւ šar (sar) այլ տեղերում, ինչպէս Չաղար-Բազարում, Միտաննիում եւ Ռաս-Շամրայում, այսինքն՝ Հայաստանից հարաւ ընկած խուռիական վայրերում գրուած է zarri, zarra եւ zar, որոնք հնչիւնաբանօրէն պիտի վերարտադրուէին հայոց ծառա բառով, թէպետ սպասելի է նաեւ *ճառա ձեւը, որը պահպանուել է մեգրելերէնում çori> çkori «ստրուկ» ձեւով, անցած է կամ հայերից (Փոքր Հայքի վրայով) եւ կամ այդտեղ եկած խաղտիների միջոցով: Համեմատել հայոց զաւակ եւ ճաւակեթ «աղջիկ զաւակ». Խարզիթ տեղանունը եւ հայոց խրճիթ, խեթերէն zavall-«հրէշ, դեւ» եւ հայոց ճիւաղ եւ այլն:

Հայոց «ծառա» (գաբարի ծառայ գրութեան վերջին յ տառը իրեն չի արդարացնում) գրութիւնն ու հնչումը կարող է բեւեռագիր ոչ միայն zarra, այլեւ şarra, ի նկատի ունենալով ուրարտ. şue=ծով, ուրարտ. şari (zari)=ծառ եւ այլն:

Ծանօթութիւն Ղափանցեանից.-

1- Կան եւ առանձին խուռ. ahli կամ ehli հասարակ բառ (տես KUB XXVII 46 I 19', 25', 26' ehliannaš, իսկ KUB VII 56 i 28' ehlita ուղեւորական հոլովաձեւով): Ըստ իս այդ բառը հաւանօրէն նշանակել է «տուն, վրան», յետոյ թերեւս նաեւ «տոհմ, ազգ», կամ «աղխ челядь եւ ազգակից պիտի լինի մեր աղխ ałx (որից աղախին), սվաներէն mo-axle «աղախին», վրաց. s-axli, մեգր. d-oxori «պալատ», հրէակ. ahl «վրան», արաբ. Ahl «ազգականները», родна բառերի մէջ:

2- Տուշրատտայի նամակի այդ տեղում ասւում է. «եւ քո եղբայր Նիմմուրիան, եգիպտական թագաւորը, արձան apli (?) շինեց եւ Իխիպենի քաղաքը, Շիմիդի աստծոյ քաղաքը, եկաւ եւ Շիմիդիի համար, իր աստծոյ, իր հօր համար, նա հասցրեց: Իսկ հայրական նուէրներից բոլոր այդ արձանիկները (taše), շատ եւ շատ գեղեցիկ, ծառան (կամ՝ ծառայի հետ) քո եղբօր իր երկիրը...այդ արձանիկը ուղարկեց...» (տողեր 84-90):

[Tigris]

Ղափանցեան.-
Այժմ տեսնենք թէ որքան հասարակ եւ յատուկ անուններ ունեն հայերը, ժառանգած այդ շուբար-խուռիներից:

1. ašt «կին» (женщина-җена), ամենագործածական բառարմատ է զանազան բներով եւ ածանցեալ ձեւերով բոլոր խուռիական աղբիւրներում (բարբառներում), ինչպէս ašta, որից իգական անուններ՝ Aštahuta, Aštaqanza, Aštakina եւ այլն Նուզիում, aštu- կամ ašdu ածանցաւոր aštuh(h)i||ašduh(h)I «կանացի», իգական բառի մէջ, aštuzzi-հագուստի տեսակ է, կանանց յատուկ անունների մէջ, ինչպէս եւ կանանց անձնանունների մէջ-Ašte, Ašten, Ašdallia եւ այլն: Համեմատել հայոց աստ-ել «ամուսնութեան համար նշանած ընտրել, աղջիկ ուզել» (մէկ անգամ գործածուած Տիմոթէոս Կուզի «կնիք հաւատոց», էջ 168), որից աստող «աղջիկ ուզող, նշանած, փեսացու» (մէկ անգամ, անդ էջ 283), ինչպէս ռուսերէն ունենք җена բառից җениться (=աստել) եւ җених (աստող): Տիմոթէոս Կուզի հայ թարգմանիչը անշուշտ Հայաստանի հարաւից է եղել, որտեղ եւ պահպանուել է այդ թանկագին խուռիական ծագումով բառը: Այ բառը բերում է Հ. Աճառեանը (Արմ., բ., I, 566-567), որը սխալ կերպով տալիս է Առձ. Բառարանը «հաստիլ-նշանուիլ աղջկան»):
2. pap- կամ pab- «լեռ, սար», որից ածանցաւոր papni եւ papahhe «լեռնային» նաեւ «արեւելեան», որը եւ աշխարհագրական անուն է դարձել Papanhe (Babanhe), որպէս երկրանուն: Կան եւ արական անձնանուններ –Parante (Babante), Ar-baba «նուէր լեռան», Ari(p)-parni, Tatip-papni, Zilip-papni…, իգական անձնանուն Papaia: Յոհաննէս Ֆրիդրիխը այդ խուռիական pap «լեռ, սար» բառի հետ համեմատում է նրան ազգակից ուրարտական babani «լեռնային», որը ածանցական է պարզ bab(a) արմատից եւ որը տալիս է ի միջի այլոց Երեմիա Մեղրեցու բառարանը՝ բաբա «բլուր», խուռիական pap-ին ես կը կցէի նաեւ ափափա «դժուարամատչելի լեռնային ժայրեր», որը, ինչպէս տեսնում ենք իր վերջին «ա»-ով սիրիական տեսք ունի: Նմանապէս մենք ունենք Բիթլիսի կիրճի լանջի վրայ Փապշէն գիւղանունը, որը շեշտում է Փապ կամ փափ բառի նաեւ «զառիվայր» իմաստատարբերակը: Նոյն այդ արմատին են պատկանում Փամփ լեռնանունը (որից Փամբակի ձոր) եւ Փապակ անձնանունը: Թերեւս կապ ունենայ նաեւ փապ կամ փապար «ճեղք ժայռերի մէջ»: Տե'ս վերը մեգրելական p‘ap‘ala զառիվայր, обрыв բառի մասին:ս
3. Sarri կամ šarri «ծառայ», որը գրւում է երկու նշաններով՝ šar (sar) եւ ri, թէպետ կայ եւ պարզ sar (šar) ինչպէս եւ sar-ra (šar-ra) եւ sar-ru (šar-ru): Արտաքուստ հնչիւններով համընկնում է ակկադական šar-ru «թագաւոր» բառին, որի հետ եւ շփոթուել է: Ըստ իս խուռիական այդ sarri (||sarra) բառի «ծառայ» նշանակութիւնը արդարանում է ոչ միայն սումերա-խուռիական nam.gar. ra=sar-ri համեմատութեամբ, որ բերւում է Ռաս-Շամրայի վերոյիշեալ բառարանում (III, 31), եւ նշուել է նաեւ ուրիշների կողմից (A. Götze, Die Annalen des Muršiliš, Leipzig, 1933, էջ 228), այլեւ այդ բառի առկայութեամբ հայերի եւ վրացիների մօտ, թողած դեռ այլ հանգամաններ, մասնաւորապէս կրօնա-գաղափարական հին մտայնութիւնը: Նախ, իմաստի տեսակէտից պէտք է ասել, որ սում. nam.gar.ra բառը այլուր փոխարինուած է nam.ri կամ nam.ra ձեւով եւ համապատասխանում է ակկադ. šallatum «նուաճուած քաղաքներից տարուող բնակչութիւնը», թէպետ nam.ra թարգմանում են ոմանք նաեւ «գերի, ստրուկ, կոլոն» (տես Götze-ի մօտ նոյն տեղում): Յետոյ, ի զուր են ոմանք ցանկանում այդ խուռ. šar-ri (šarra) բառը համարել փոխառութիւն ակկ. šarru «թագաւոր» բառից: Յաճախ է բեւեռագիր արձանագրութիւններում պատահում այսպէս ասած «ռեբուսաձեւ» արտայայտութիւն, երբ օտար բառով այդ նոյն հնչումը արտայայտող գաղափարագրով են գրում տուեալ վանկը կամ բառը: Սխալւում են նաեւ խուռիտական այդ բառը փոխառութիւն չհամարողները (Վայդներ, Գուստավա), որոնք ուզում են կապակցել խուռ. šar-«պահանջել, խնդրել» բայի հետ: Տարօրինակ կը լինէր վերջապէս, որ ստրկատիրական այդ հին աշխարհում գոյութիւն չունենար «ստրուկ» բառը, երբ, օրինակ, այդ սովորական բառ էր ասսուրաբաբելացիների կամ կասսիտների մօտ: Համեմատել ակկ. Ward-u (>urd-u) «ստրուկ», wardutu «ստրկութիւն» եւ անձնանունները-Waradtašmetu, Waradteia (Waradtešup անուան կրճատումն է), Waradkenunni, Waradkubi, Waradduri («պատի ծառայ»), Urdidiglat («ծառայ Տիգրիսի») եւ այլն, որոնք գործ են ածել եւ Նուզիի խուռիները, կասսիտների մօտ նոյնպէս կար mele «ստրուկ» բառը, որ նոյնպէս մտնում է անձնանուններ կազմող բառերի մէջ, ինչպէս-Melešipak=Melemarduk, Melešibarru, Melesah, Melešugab եւ այլն, որտեղ šipak=marduk, šibarru աստուածանուններ են, նման արաբական Աբդուլլահ, Աբդուլմելիք, Աբդուլմեսիհ եւ նման կազմութիւններին abd-u «ստրուկ» բառով: Այդպէս պէտք է հասկանալ եւ խուռիական անձնանունները-Šartešup կամ Tešupšar «ստրուկ Տեշուպի», Šartilla կամ Tillašar «Տիլլա աստծոյ ծառան», Duršar=ուրարտ. Šardur «ծառայ (աստծոյ) պատի» (-տաճարի, ինչպէս ունենք ակկադ. այրանուն Dur-ili-šu «նրա աստծոյ պատը» wall of his god), Paišar «Պայ դեմոնի ծառան», Enšar «աստծոյ ծառայ», Ewrišarri «թագաւորի ծառայ», Ahlipšar «իմ (-ip) տան ծառան»1 եւ այլն: Բողազքոյի խուռիական բեւեռագրերում (KUB, XXVII, ii) յիշւում են «հայրական աստուածներ» (DINGIR meš-našuš [=ennašuš] attanibinašuš) այսինքն՝ այն աստուածները, որ մեր հայրերն են պաշտել (տող 9), բայց նաեւ «ծառայական (=ծառաների) եւ թագաւորական (=թագաւորների) Տեշուպ աստուածը» (տողեր 14-15-dU-aš šarraššihinibiniš ebriššihinibiniš), ինչպէս եւ ընդհանրապէս (տող 18) ծառաների եւ թագաւորների (=տէրերի) կողմից պաշտւող աստուածներ:
Տուշրատտաի նամակի zarra բառը (I կոլոննա, տող 89) պիտի հասկանալ կամ «ծառայ» կամ «ծառայի (zar-) հետ (-ra)»:2
Չաղար-Բազարում (Մարդինից հարաւ) պեղուած ակկադական արձանագրութիւնների խուռիական անունների մէջ եւս šarri բառի š (s) տառի փոխարէն գրուած է նոյնպէս z, ինչպէս Ուգարիտում գրուած ،Ewrzr=սովորական Ewrišarri, Zmg-n-d=սովորական Šimigi-nid «Շիմիգի աստծոյ համար»: Այսպիսով տեսնում ենք, որ բացի Նուզիից (Քերքուքից 15 մղոն հարաւ արեւմուտք, Յորղան-Թափա գիւղի մօտ) եւ Բողազքոյից, ուր գրուած է šarri (sarri), šarra (sarra) եւ šar (sar) այլ տեղերում, ինչպէս Չաղար-Բազարում, Միտաննիում եւ Ռաս-Շամրայում, այսինքն՝ Հայաստանից հարաւ ընկած խուռիական վայրերում գրուած է zarri, zarra եւ zar, որոնք հնչիւնաբանօրէն պիտի վերարտադրուէին հայոց ծառա բառով, թէպետ սպասելի է նաեւ *ճառա ձեւը, որը պահպանուել է մեգրելերէնում çori> çkori «ստրուկ» ձեւով, անցած է կամ հայերից (Փոքր Հայքի վրայով) եւ կամ այդտեղ եկած խաղտիների միջոցով: Համեմատել հայոց զաւակ եւ ճաւակեթ «աղջիկ զաւակ». Խարզիթ տեղանունը եւ հայոց խրճիթ, խեթերէն zavall-«հրէշ, դեւ» եւ հայոց ճիւաղ եւ այլն:
Հայոց «ծառա» (գաբարի ծառայ գրութեան վերջին յ տառը իրեն չի արդարացնում) գրութիւնն ու հնչումը կարող է բեւեռագիր ոչ միայն zarra, այլեւ şarra, ի նկատի ունենալով ուրարտ. şue=ծով, ուրարտ. şari (zari)=ծառ եւ այլն:
4. nera «տայգեր կինը, жена деверя»: Տուշրատտայի նամակի չորրորդ սիւնակում (IV, 62) կարդացւում է ne-e-ri-iw-wu-u-la-an (=nēri-iwwu-la-an) նախադիր «կին» (SAL) որոշիչով:
Այդ չի նշանակում, որ nēri- պիտի լինի կնոջ յատուկ անուն, ինչպէս որ տուել է J. Friedrich-ը ("Kleinasiatische Sprachdenkmäler", ուր գրուած է sal Ni-e-ri-iu-uu-u-la-an):
Նրա հասարակ անուն լինելը մատնանշել է սկզբում Կնուդզոնը, իսկ յետոյ նաեւ Յենզենը, Մեսսերշմիդտը, Բորկը եւ ուրիշներ: Յենզենը այդ nēri-ն թարգմանում էր «հօրաքոյր» կամ «մօրաքոյր» (Tante), իսկ Բորկը հարցականով՝ «ընկերակցուհի, ստրկուհի» (Begleiterin, Sklavin). Տես նրա ”Mitanni breif’’, էջ 96, թէպետ 81-րդ էջի վրայ չի թարգմանում, այլ նկարագրում է ’’für meinenēra-Franen‘‘. Տուշրատտայի նամակի այդ պարբերութեան մէջ (IV, 58'-68') ասւում է, որ նա իր աղջկանը տուէլ է կնութեան եգիպտական թագաւորին, ինչպէս որոշուած է եղել (58'-59'), բայց շարունակութիւնը լաւ չի հասկացւում, թէպետ եւ բնագիրը շատ լաւ պահպանուել է:
Քիչ բան կարելի է հասկանալ մէջտեղից եւ վերջից: Միջում խօսւում է երկու neri կանանց մասին (62') եւ վերջում (65'-68'), ուր յիշւում են այդ կանանց անունները՝ Տադուխեպա եւ Վեդուկիտա, որոնց ուղարկւում է զարդարանք (ըստ Բորկի՝ azalta zukan «կզարդարէ մանեակով» ?): Առաջինը (Տադուխեպան) Տուշրատտայի աղջիկն է եւ Փարաւոնի կինը, իսկ Վեդուկիտան երեւի Տուշրատտայի կինն է: Մեզ հետաքրքրող բառի սկիզբը պիտի լինի nēra, որի ‘‘a’’ ձայնաւորը –iwwu «իմ» էնկլիտիկայից կամ դերանուանական վերջածանցից առաջ կորչում է, ինչպէս šēna «եղբայր» բառը šeniwwu-š «եղբայրս»: Ոչ մի կասկած, որ nēra- նշանակում է երկու եղբայրների կանայք միմիանց հանդէպ, տայգեր կինը, ինչպէս ցոյց է տալիս նոյնահունչ եւ նոյնանիշ հայոց նէր կամ ներ բառը, որը ունի սակայն եւ մի այլ նշանակութիւն «ամուսնու մի կինը միւս կնոջ հանդէպ»:
Այս իմ ստուգաբանութեամբ միանգամայն ջուրն է ընկնում հայոց այդ բառի բռնի կապակցութիւնը սանս. Yätar, յունարէն enáter, լատ. janitrix, լիտւական jentere եւ այլնի հետ, թէպետ Ա. Մեյէն հայոց բառը դնում է փակագծի մէջ, երբ համեմատում էր այդ հնդեւրոպական բառերի հետ, երեւի ինքն էլ չէր հաւատում (տես նրա "Introduction"-ի ռուսերէն թարգմանութիւնը 1911 թ., էջ 333) եւ 1938 թ. (էջ 392), թէպետ պէտք է ասել, որ Հիւբշմանը չէր ընդունում այդ ստուգաբանումը (Arm. Gram., 478):
Գալով հնդեւրոպաբան հայագէտների այդ միտումնաւոր եւ հնչիւնաբանօրէն ոչ արդարացւող մեկնութիւնը, ես 1946 թ. (տես իմ "K происхождению арм. яаыка", էջ 10, ծան. 1) հարց դրի հայոց ներ բառի ստուգաբանումը կապակցել լիկիական ner բառի հետ, որ հարցականով թարգմանւում է «քոյր»: Ուրախ եմ, որ խուռիական nēra բառը գալիս է հաստատելու այդ երեք լեզուների նոյն բառերի փոքրասիական ծագումը:

Հայոց այժմեան բարբառները եւս այդ «ներ»-ը պահել են, բայց ոչ հիւսիսային բարբառները, այլ հարաւային եւ արեւմտեան, ինչպէս Ախալցխա, Ախալքալաք, Ակն, Խարբերդ, Կարին, Համշէն, Նոր-Նախճեւան, Պոլիս, Ռումինիայի հայերը, Սեբաստիա, Սուչավա, Տիգրանակերտ, Ասլանբեկ, Հաճին, Զէյթուն, Սուէդիա (տես Հ. Աճառեան, Արմ. բառ., V, էջ 94), եւ յետեւապէս չեն գործածւում այդ «ներ» բառը Տարօնում (Մուշ, Բիթլիս, Բալու...), Վասպուրականում, Պարսկահայքում եւ ամբողջ Անդրկովկասի հայ բարբառները, եթէ չհաշուենք Ախալցխան եւ Ախալքալաքը, որոնց ժողովուրդը, ինչպէս նաեւ Գիւմրին Կարինից (Էրզրումից) են գաղթել:
5. hind-u «գինդ»: Այս խուռիական բառը, որը նաեւ յոգնակի է լինում (hintena, na- խուռ. յոգնակերտով), գտնւում է ակկադերէն գրուած մի նուիրացանկում, որ Տուշրատտան ուղարկում է իր քրոջ Տադուխեպայի հետ Ամենհոտեպ III եգիպտական թագաւորին (տե'ս Knudtzon, Die El-Amarna Tafeln, Leipzig, 1915, որը տպուած է Vorderasiatische Bibliotհek № 2 սերիայում):
Այդ ուղարկելիք առարկաները կազմում են ի հարկէ Տադուխեպահի օժիտը, եւ մեզ հետաքրքրող hindu բառը, որ տրուած է ակկադական –u վերջաւորութեամբ, որպէս ուղղական հոլով, պատահում է այդ փաստաթղթում երեք անգամ (EA 25, 12', 31', 37'):
Խուռիերէն է նաեւ zallewa, որը նշանակել է բրոնզից շինած ինչ որ առարկայ (տե'ս J. Friedrich, Kleine Beiträge zur churritischen Grammatik, Leipzig, 1933, էջ 3, ծան. 2, թերեւս ապարանջան(?):
Hindu բառը բերուած է հետեւեալ կապակցութիւններով-
-4 hintena hurāşu (տող 12),
-4 hintena hurāşu uhhuzu (տող 31),
-4 hindu hurāşu:
Ակկադերէն hurāşu նշանակում է «ոսկի», իսկ uhhuzu «ծածկուած», իսկ ի՞նչ է նշանակել խուռ. hind- բառը: Սրա թարգմանութիւնը չի տրւում եւ անտարակոյս նա պիտի լինի «գինդ», որը բնականօրէն զոյգ թուով պէտք է նշուէր («չորս գինդ»), եւ ոսկով պատած (hurāşu uhhuzu), այսինքն՝ ոսկեզօծուած: Հայոց գինդ բառը, որպէս նիւթական մշակոյթի հին արեւելեան մնացորդ, նոյնանում է իր ծագմամբ այդ խուռ. hind- (=xind) նոյնիմաստ բառին, թէպետ բեւեռագրերի հ նշանը հայերէնում անդրադառնում է մեծ մասամբ «խ» հնչիւնով (աւելի քիչ «հ»-ով) եւ միայն եկու դէպքում հայոց «կ»-ով, ինչպէս ակկ. hubātu «գռփել, թալանել» (habtu «աւար, թալան») եւ հայոց «կապուտ», ակկ. (եւ ասոր.) haşşinu «տապար» եւ մեր «կացին»: Համեմատել նաեւ խեթերէն hand- «հաստատել» եւ գրաբարում կանդաղեալ «հաստատուած»:
Հնդեւրոպաբան հայագէտները մեր գինդ բառը հանում են հնդեւրոպական նախալեզուից, նկատի ունենալով սանս. vand-hura «կառքի բունը», ումբր. uendo «դարձած, շրջած», հին բարձր գերմ. uuindinga- կանանց մի զարդարանք է, գերմ. Wenden «շրջել»:
Այսպէս առաջարկեց առաջին անգամ Լիդենը (Armenische Studien, 5-7), հանելով այդ բոլոր հնդեւրոպական բառերը «կլոր» գաղափարից, որը պաշտպանւում է Աճառեանի կողմից (տե'ս նրա Արմ. բ., I): Մեր բերած փաստերը հակառակ են դրան:
6. tiwe «խօսք, բառ», նաեւ «բան, իր», յոգնակի tiwena- բայց կայ նաեւ tiw- (tiwiiwan, tiwiwwan, tiwāllān, tiwāttān), որը երեւի tiwe ձեւի կրճատումն է (համեմատել nēra եւ nēr- կամ šena եւ šen ածանցման ժամանակ):
Խուռիական tiw- արմատը անշուշտ նշանակել է «խօսել» եւ եթէ հնարաւոր է էր tiw-|| tow- փոխարինումը, ապա ես կ'համեմատէի այդ խուռ. tiw- արմատի հետ հայոց թովել «կախարդել», թովիչ «դիւթ, կախարդ» («թովիչ քաղցրագոյն բանիւք հանէ զօձն ի դարանէ իւրմէ»), թոթովել (կրկնաւոր է) «կակազել»:
Հ. Աճառեանը այս թով- արմատի հնագոյն իմաստը դնում է «խօսել, շշնջալ, ձայնել (մանաւանդ ընդհատ ընդհատ)», յետոյ նաեւ «խօսքով կախարդել, կարդալով հմայել», ինչպէս լատ. oro «ասել, խօսել» եւ oraculum «մարգարէութիւն, աստուածային պատգամ», գերմ. sprechen «խօսել» եւ spruch «կախարդական կամ անիծական բանաձեւ», հին անգլ. spell «պատմութիւն, խօսք, արտասանութիւն» եւ անգլերէն spell «հմայք, դիւթանք», հին սլավ. гадать «խօսել» եւ «բախտ գուշակել», обаять «խօսել, խօսակցել» եւ «հմայել, կախարդել» (Արմ. բառ., II, 1282-1282), որոնց վրայ ես կաւելացնէի- говорить եւ заговорить, խեթ. uttar կամ addar (սեռ. հ. uddanas) «խօսք, իր, գործ, մոգական ասոյթ, բանաձեւ» եւ uttania «դիւթել, կախարդել», լատ. Canto «երգել» եւ անգլերէն incantation եւ այլն:
Հ. Աճառեանը հայ. թով- արմատը ազգակցում է սանսկ. stu- «գովել, օրհնաբանել, աղօթել», բոլորն էլ կրօնական իմաստով, ինչպէս հայերէնի թովել «դիւթել, կախարդել»: Բոլորն էլ, թէ' հայերէնը եւ թէ հնդիրանական բայերը հանում է նախալեզուի tou- ձեւից (ibid.,1282): Բայց ինձ թւում է խուռի div-(tiw-) արմատը աւելի անմիջական եւ պատմականօրէն աւելի արդարացնող պիտի համարել, հան հնդիրանական stou-||stu- արմատը մանաւանդ որ հնդեւրոպական այլ լեզուներում այդ արմատը այդ իմաստով չկայ, իսկ հայերէն ձեւը նաեւ փոխառութիւն չի կարելի համարել եւ կամ նախալեզուից բխեցնել:
7. Kanzu (ka-an-zu-ú յիշւում է որպէս ին-որ բոյս (šammu) հոմանիշների մի թերթում (KUB XXVII, 38 III B ), ինչպէս կարդում ենք Nuzi personal names, Chicago, 1943, էջ 233 (կրճատ NPS): Երեւի այդ խուռիական բոյսը օգտաւետ եւ վայելուչ ու գեղեցիկ բարձրութեամբ էր,ս եւ ինչպէս որ այժմ կան Salbi, Fidan եւ նման իգական անձնանուններ (Մանուշակ, Շուշան, Յասմիկ...), այսպէս էլ Նուզիի փաստաթղթերում կարդում ենք այդ kanzu-ով կազմած անուններ (միայն կանանց)-Allaiqanza («կանզա-տիրուհի»), Aštaqanza, («կ. Կին»), Kanzaia, Qanzu, Hašipqanzu, Qanzušalla («կ. Կին»): Հայերէնում պիտի համապատասխան kanz-ին ունենայինք *կանճ կամ *կանձ բոյսանունը, բայց ունենք միայն կանճոխ կամ կանջուխ «գաւազան, ցուպ, ձող» (Դաւիթ Անյաղթի «Գիրք սահմանաց»-ի մէջ, ԺԲ), որի վերջին –ոխ կամ –ուխ մասը յիշեցնում է խուռի-ուրարտական –uhi ծագման (պատկանելիութեան) ածանցը, իսկ kanč- (kanj-) հաւանօրէն այդ լեզուներում նշանակել է «եղեգ», որը թէ վայելչակազմ է եւ թէ նիւթ է տալիս ձեռնափայտի եւ նետի: Համեմատել ռուսաց трост «ձեռնափայտ», որը սկզբում եղեգից է եղել, ինչպէս ցոյց է տալիս тростник «եղեգ» բառը:

8. tuldi, որի հետ կայ šammk «բոյս» բառը (šam taldi), աւելացած որ դա Շուպրիայումն է (ina Šubari Շուպրիայում), գործ է ածուել թերեւս եւ որպէս կնոջ անուն՝ Duldu թէպետ կայ եւ այրանուն՝ Dulduqqa (Tuldukka), տե'ս NPN, էջ 268 (Պ. Պուրվեսի թերթում): Կասկած չկայ, որ այդ բառը պահուել է հայոց մէջ թէ հնում տուղտ, երբեմն եւ տիղտ ձեւով (=althaea pallida WK ըստ Տիրացեանի, Contributo 329)-Արմ. Բառ., VI էջ 971, թէ նաեւ այժման բարբառներում նոյն ձեւով: Ըստ Հ. Աճառեանի հայերէնից է փոխ առած վրաց tuxti "mauve rose" ''althée ordinaire'' (ibid., էջ 972):
9. hinzur- խուռիտական արմատը գործ է ածուել թէ Բողազքոյի խուռիտական բնագրերում եւ թէ մեզ յայտնի է մնացել որպէս իգական անուն Նուզիի ակկադական տաբլետներից: Բողազքոյից ունենք hinzurilaš, hinzurulaeš, hinzurinna, hinzuruganna Մարիից hinzuruš (տե'ս NPN, 217), իսկ Նուզիից յատուկ անուններ-Hinzuraia եւ Hinzuri թէպետ յիշւում է hinzuri որպէս նաեւ մի ամսանուն: Կասկած չկայ, որ այդ բառը նշանակել է «խնձոր» եւ ուրեմն հայոց բառը չպիտի կապակցել որպէս փոխառութիւն ասոր. hazzura «խնձոր» բառից (ըստ Հիւբշմանի՝ հակառակը), որը, ինչպէս այժմ տեսնում ենք, աւելի հեռու է հայոց ձեւից, քան խուռի hinzur-ը: Հայերի մօտ, ի միջի այլոց, կար եւ կնոջ անուն-Խնձոր, Խնձորիկ, որպէս միջնադարեան յատուկ անուններ (13-14 դարերում ըստ Հ. Աճառեանի «Անձն բառ» II, 515):

10. Hašuntarhi յատուկ աստուածանուն է, յիշուած Բողազքոյի խուռիտական տեքստերում Piša(i)šarhi, Tarpantuhi եւ Šuru(h)hi աստուածանունների հետ, որոնք բոլորն էլ բուսական աշխարհից են: Դրանց մէջ վէրջին –hi կամ –uhi ածանցը, ինչպէս ասուել է, ծագում եւ պատկանելիութիւն են ցոյց տալիս, որ կայ եւ Bitenhi աստուածանուան մէջ («ջրային, witen||widar «ջուր» բառից): Hušundar-բունը կայ եւ հայոց խաշնդեղ բառի մէջ, որ նշանակում է ''rheum, ревень'' մի տեսակ բոյս, որը օգտագործւում է որպէս դեղ ծննդաբերութեան ժամանակ եւ որպէս լուծողական: Ձեւով հայոց բառը այնպէս է յարաբերում խուռ. hašuntar-ին, ինչպէս ճակնդեղ բառը իրանական cugundar, աֆղ. čugundar եւ այլն նոյնանիշ բառին, ընդ որում վրաց čakundela-ն, ինչպէս եւ այդ իրանեան ձեւերը, Հ. Աճառեանը համարում է հայերէնից փոխառեալ, որովհետեւ հայերէնում կայ եւ առանձին ճակն նոյն նշանակութեամբ: Բարդութեան երկրորդ –dar մասը, որը կայ նաեւ իրանական čavdar «տարեկան» рожь», gendumdar «ցորեն» բառերի մէջ, իրօք նշանակել է «խոտ, բոյս злак'' եւ հայերէնում ժողովրդական ստուգաբանութեան է ենթարկուել դեղ բառի հետ, որ նշանակել է «խոտ, բոյս злак'' (տաքդեղ «պղպեղ», դեղել «թունաւորել», ինչպէս отравить բայը трава «խոտ» բառից:

Հայերէնում կայ եւ կապնդեղ բոյսանունը (= լատ. ligusticum, levisticum), որը նշանապէս բնիկ ասիանիկ-խուռիտական ծագումով պիտի լինի: Խուռիտական Tarpantuhi աստուածանունը նոյնպէս ես համարում եմ բուսական աշխարհից ծագած: Եթէ հանենք նրա –uhi յայտնի ածանցը, ապա նրա բունը (tarpant-) կը կապակցուի յունական terebinthos բառանուան հետ, որն անշուշտ իր տեսքով (-inth- վէրջածանցով) փոքրասիական ծագում ունի, նման labyrinthos, Korinthos եւ նման բառերի: Իսկ terebinth-ը յայտնի փշատերեւ այն ծառն է, որի քերծուածքից դուրս են հանում տերպենտին կոչուած հեղուկը- սկեպիդարը, որը պաշտուել է, ի միջի այլոց, Սիրիայում, իսկ խուռիտների կողմից այդ ծառի աստուածացումը ցոյց է տալիս, որ տերպենդին-սկիպիդարը պաշտուել է նաեւ խուռի-սուբարների մօտ: Այդ ծառից ստացուած իւղի մասին, որպէս զինւորների օծանելիք ցրտից պաշտանուելու, խօսում է Քսենեփոնը, երբ նրա զինւորները անցնում էին Բարձր եւ Փոքր Հայքերի միջով, խալիբների երկրին մօտ («Անաբազիս», գլ. 4, 12-14): Šuru(h)hi խուռիտական աստուածանունը ես կապակցում եմ խաղողի պաշտամունքի հետ, նկատի ունենալով սեմական ծագում ունեցող սորեք sorekh (եբրայերէն) ընտիր սեւ խաղողը, որին թերեւս ազգակցուի մեր բարբառների սորոկ (Բուլանըխ) բոյսը, որն ունի նեղ եւ երկայն տերեւներ, դեղին ծաղիկներ եւ մանր սեւ հունդ. Վէրջինից պատրաստում են դառը ձեթ (տե՛ս Ս. Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 508, «շալկի» բառի տակ):
11. hurr- խուռիտների ցեղանունն է եւ հանդէս է գալիս այլեւայլ ձեւաւորումներով, ինչպէս Hurri կամ Hurra (Hu-ur-ra) քաղաքանուն, Hurlaša (id.) hurla «խուռիտ», hurlili «խուռերէն», Hu-u-ur-ra (xōrra) աստուածանուն, Hurruhe umini (խուռեան երկիր) եւայլն:

Աստուածաշնչի հրէական horî եւ յունական χορρατος ձեւերը ցոյց են տալիս xorr արտասանութիւնը: Վէրջապէս հայ աւանդութիւնները (Մ. Խորենացի, I, 12), նոյնպէս խօսում են յօգուտ այդ արտասանութեան ի դեմս Խոռ նահապետի, որը Հայկի տղան էր եւ Խոռխորունեանց նախարարութեան անուանադիր ստեղծողը,-մի նախարարութիւն, որ նաեւ Մաղխազունի (Մաղխազ) մականունով, առաջին տեղն էր գրաւում, տալով թագաւորին 10 հազարից աւելի զօրք (այդ իշխանները գրաւում էին Վանայ լճից հիւսիս ընկած հողամասերը): Բայց ըստ իս, հայերի մօտ այդ Խոռ ցեղանունը պահուել է որպէս հասարակ բառ, որպէս այդ ցեղերի (կամ որեւէ ցեղի) թողած մի տպաւորութիւն հայերի վրայ: Հ. Աճառեանը իր Արմ. բառ.-ում (III, 500) բերում է Բարսեղ Ճոնի «Մեկնութիւն ս. Աւետարանին որ ըստ Մարկոսի» (Պոլիս, 1826) գրքից, որ XIII դարումն է գրուել, հետեւեալ կտորը (էջ 81), «Բազումք ոչ վասն Աստուծոյ, այլ յաղագս ընչասիրութեան եւ խոռ եւ ռիշտ բարուցն՝ յաղթեցին հեշտութեան մարմնոյ եւ փափուկ կենաց»: Այստեղ «խոռ» բառը հոմանիշ է ռիշտ (կծծի, ժլատ) բառին, նման մեր «զոկ» նմանիմաստ ցեղային բառին: Ձեղանուան փոխանցումը այդ մարկդանց աչքի ընկնող յատկանշին շատ սովորական է. օրինակ հայերի վրայ թուրքերի կատարած գազանութիւնների հետեւանքով այդ բառը ստացել է «անխիղճ» բովանդակութիւնը, ինչպէս նաեւ սկայ (-սկայ, սկիւթացի), «հսկայ, великан», պարթեւ «վայելչակազմ», վրաց մօտ gmiri (կիմմերների անունը) «հերոս», kerket՛i (չերքեզների անունը) «վայելչակազմ, стройный‘‘ եւ այլն: Պէտք է ընդունել, որ խուռիտները, աւելի ճիշտ խոռերը, առեւտրական եւ խաբող, զջլող մարդիկ էին, գոնէ որոշ տեղերում: Պէտք է նկատել նաեւ, որ բեւեռագիր rr կոմպլեքսը հայերէնում վերարտադրուել է «ռ» բաղաձայնով ոչ միայն hurr(i)=խոռ, այլեւ sarri=zarra=ծառայ համապատասխանութեան դէպքում, թերեւս այդ rr կրկնակի գրութիւնը ցոյց է տալիս, որ ռ հնչիւնը եղել է նաեւ խուռիտերէնում եւ խեթերէնում:



12. pal- բայարմատը Տուշրատտայի նամակում նշանակում է «խնդրել, ուզել», բայց կարող է նշանակել նաեւ «հարցնել» (anfragen, erbitten): Ուգարիտի սում.-խուռ. բառարանում pal-išu թարգմանուել է «ասաց» (I, 17): Եթէ սկզբնականը եղել է «խնդրել», ապա այդ pal- արմատին կարելի է կցել հայոց պաղ-ատ-ել բայը, եթէ միայն վէրջին –ատ մասը արմատական չէ, ինչպէս ունենք կտրել եւ կտրատել: Կայ խուռիտերէնում, օրինակ, հենց Տուշրատտայի նամակում pa(a)li կամ paala (pāla) «կեղծիք, սուտ» իմաստով-

...urhen pa-a-la gulia-ma, pa-a-li-mān urha gulia-ma

(եթէ) ճշմարտութիւնը որպէս կեղծիք չի (-ma) ասում, իսկ (-mān) կեղծիքը որպէս ճշմարտութիւն չի (-ma) ասում (II, 106):

Այդ pāl-ը շատ է նմանւում մեր բաղայք բառին (<bala-), որ նշանակում է «յերիւրանք» եւ ի զուր են հանում բաղ- «կից» արմատից որպէս «կցկցանք», որը աւելի շուտ «բաղէշն» բոյսանունից է: Բայց ամէնաուժեղ առարկութիւնը հնչիւնականն է, մի կողմից խուռ. սկզբնական p=հայոց պ կամ փ (pap-||pab=«լեռ»-ափափա, Փապ., pal-=պաղ-ատ-ել, եւ միւս կողմից pāl «յերիւրանք»- հայոց բաղայք):



13. šir «դիւր գալ», širašše «դիւրեկան», որը հնչուել է sir- համեմատել մեր «սէր»- սիրել, սիրուն եւ այլն:

14. paš(š)- «ուղարկել», որից pašithi «դեսպան, առաքեալ», pa(š)šar- (օր. pašariwaen կամ paššariwaen «կարող է չուղարկել»), paššiama «չի ուղարկում» եւ այլն: Արդիօք մեր պաշար բառը, որ նշանակում է «ճանապարհին վերցնելիք ուտեստ», ինչպէս վրաց sagzawi «պաշար» (gza «ճանապարհ» բառից), չի՞ առաջացել այդ խուռ. բառից, որը ունեցել է նոյնպէս –ar (pašar-||paššar-) վէրջածանցը: Հաւանօրէն մեր սատար, խանգարել, խաթարել եւ նմանները գալիս են խուռիտերէնից: F. Bork-ը, ի միջի այլոց, խուռ. šat(t)- թարգմանւում էր «օգնել», որ մօտ է մեր «սատարել» բային, բայց միւսները օրինակ E. Speiser-ը այլ կերպ են թարգմանում (ըստ Speiser-ի «միասին»): Բեւեռագիր š տառի արտայայտութիւնը եղել է բազմաձայն, եւ ինչպէս խեթերէնում եւ ուրարտերէնում ենք տեսնում դրա դիմաց հայոց համապատասխան բառերում լինում է ս (s) կամ շ (š) բաղաձայնը: Չշփոթել պաշար, սատար, խաթարել, խանգարել եւ նմանների –ar ածանցը, որ գալիս է խուռի-ուրարտական լեզուակունքից այն –ar մասինկի հետ, որ ստեղծուել է հետագայում արդէն կազմակերպուած հայոց լեզւում ar- «անել» արմատից (առ-ն-եմ, ար-ար-ի), որը տեսնում ենք մեծարել, զարդարել եւ նմանների մէջ:

[Tigris]

15. puh- «փոխել» թէ հասարակ բառ, ինչպէս pu-ú-hu, puhi-zzaru, puhukara- (նման Տուշրատտայի նամակի tadukara-, riddukar-, agukar- բայաձեւերին –kara մասնիկով), եւ թէ յատուկ անունների մէջ, ինչպէս Puhi, Puhišenni (փոխեղբայր=եղբօր փոխարէն) Puhimenni («հարսի փոխարէն») եւ այլն, որոնք յայտնի դարձան մեզ Նուզիի պեղումներից: Այժմ էլ արեւելքում սովորութիւն կայ մեռածից յետոյ նորածին երեխային տալ բադալ (=փոխարէն) անունը, որը, ինչպէս տեսնում ենք, գոյութիւն ունէր մեր դարից առնուազն հազար հինգ հարիւր տարի առաջ: Հայոց փոխ արմատը իր բազմաթիւ ածանցումներով (փոխանակ, փոխարէն, փոփոխել եւ այլն) անշուշտ գալիս է մեզ այդ խուռիտական լեզուաշխարհից, բայց այդ արմատը կայ նաեւ ակկադերէնում. յետեւապէս թէ՛ հայերէնը եւ թէ՛ խուռիտերէնը պիտի համարուեն փոխառութիւն այդ սեմիտներից: Բայց արդեօք ակկ. pûha «փոխել» բուն սեմական է, այդ մեզ յայտնի չէ եւ կարող է ինքը ասիանիկ լեզուներից փոխառեալ լինել, ինչպէս այդ ապացուցուած է շատ դէպքերում: Հ. Աճառեանը իր Արմ. բառ.-ում (VII, 189) հայոց բառը դնում է ասսուրերէնից փոխառութիւն, բայց ինպէս տեսնում ենք, այդ փոխառութիւնը, եթէ իրօք եղել է, կատարուել է խուռիտ-արիմների միջոցով:
16. kir-ai ('ker-ai) «երկար» ըստ Ուգարիտի բառարանի (IV, 28): Այստեղ վերջին ai-, այլուր –ae համարւում է ածական մակբայ ստեղծող ածանց, ինչպէս nir-ae «թերեւս», pahir-ie «լաւ». tubu-e «ուժեղ» այլեւայլ ձեւափոխումներով (E. Speiser, intr. To Hurr., 118-119): Բայց այդ kir- (ker-) արմատը ընդունում է եւ այլ ածանցներ, ինչպէս kiraše (keraše) «երկարութիւն», kirar- (որից kirara, kirariaš, kirarinna, kirarinnilam, տե'ս, NPN, 225). նման haš- «լսել» արմատից՝ hašarinni, tat- «սիրել» արմատից՝ tatar-ae, paš- «ուղարկել» արմատից՝ paššariwaen «թող չուղարկէ», urbarinni «մորթող» (մսագործ), որի հետ համեմատել urbumma epēšu «մորթել» (ինչպէս «քերթել», «մորթի հանել», ուր epēšu ակկադ.- «անել»): Կայ եւ յատուկ այրանուններ (Նուզիից) այդ kirar կամ kerar ածանցաւորից, ինչպէս Kerar-Tešup, Kerar-Tilla: Իմ կարծիքով հայոց երկ-ար եւ երկ-այն ածականները կազմուած երկ- (erk-) արմատից, անդրադարձնում են այդ խոռեան kir- «երկար» արմատը, որը դարձել է e-kr>erk, թերեւս այն պատճառով, որ խուռիտերէնում հնչուել է kr-ar, kraše եւ այլն, գոնէ հետագայում, իսկ հայերը խուսափելով երկու բաղաձայններով բառ սկսկելուց kr>rk (kr-ar>rkar) սկզբում աւելացրել են ե (e) ձայնաւորը, ինչպէս երկու (||կր-կին), երեք բառերի սկզբում: Կայ եւ մեգրելերէն rikali «երկար», որի նմանութիւնը հայոց erkar-ի հետ թերեւս սոսկ արտաքին է, քանի որ հայերէնը ունի եւ erk-ajn, այսինքն՝ արմատն է erk-: Ակկադական 'rk «երկարացնել», 'ark-u «երկար» նմանապէս չի կարող համեմատուել հայոց այդ erk- արմատի հետ, քանի որ ակկադական այդ արմատի մէջ ասպիրատ kh (=միրուք), որ հայերը իրենց ակկ. փոխառութիւններում միշտ պահում են:
Սա մէջբերումը կատարեմ, այս շարանի մէկ այլ յղումէն, որ կ’առնչուի urb բառին:
17. gil- (gel-) կամ kil- (kel-) թարգմանում են «բարեկեցիկ», «բարեկեցութիւն», բայց ըստ իս պիտի նշանակէ «գեղեցիկ, գեղեցկութիւն»: Այդ բառը յաճախ է պատահում Բողազքոյի խոռեան արձանագրութիւնում (KUB, XII, 12; XXV 47) ke-e-lu, ke-lu-bi-en-ni, ke-lu-uš, ge-lum, ge-lu-uš, իսկ մի անգամ էլ Տուշրատտայի նամակում (I, 89) gi-lu-u-šu-a, որը հաւանօրէն արտասանուել է gilošwa: Բայց աւելի շատ է պատահում յատուկ անունների մէջ, որոնք մեզ յայտնի են Բողազքոյից, Նուզիից, Նիպպուրից եւ այլն եւ պարունակում են այդ արմատը, ինչպէս ունենք Բողազքոյից –Kili, Kilari, Šen-gila, Kilia, Kil-Tešup, Keluš-Hepa (կնոջ անուն) եւ այլն: Իսկ Նուզիի փաստաթղթերում մեծ մասամբ գրւում է սկզբնական ’’g‘‘-ով, ինչպէս- Gel-Tešup (որից փաղաքշական՝ Gelteia, Gelte (Gelia, Kilia, Gel-Tilia, Gelip-erwi, Gilim-matka կնոջ անուն), Gelip-šarri կամ Kilip-šarri, Gelip-Ugur եւ այլն (NPN, 224): Այդ gel-||gil- բառը հասկանալու համար ապաւինում են յայտնի gelti կամ kelti բառին, որը յայտնի է շատ տեղից եւ ի միջի այլոց նաեւ Տուշրատտայի նամակից, որպէս խոռեան հաւասարարժէքը ակկադական šulmu, šulmānu, šullumu եւ թարգմանում են այդ gelti-ն «բարեկեցութիւն» արմատը տեսնելով gel- (kel-): Ըստ իս այդ բառերը (gelti եւ gel-) կարող են կապ չունենալ, եւ նկատի ունենալով հայոց գեղ, գեղանի, գեղեցիկ բառերի geł արմատը, որը կարող էր առաջանալ եւ gil- նախնականից, ես առաջարկում եմ խոռ. Բառե եւս այդպէս թարգմանել, օրինակ, Gilu-Hepa կնոջ անուն հասկանալ «գեղը Խեպայի» (=Գեղեցիկ Հեպա, այսինքն՝ Հեպիտ), ինչպէս ունենք Tadu (Tatu)- Hepa «սէրը Հեպայի», Gel-Tešup «գեղը Տեշուպի», Gelip-šarri «գեղեցիկ իմ (?) ծառան», Šen-gilla «եղբօր գեղեցկութիւնը», Keluš-Hepa (կնոջ անուն), ուր keluše||qeluše գոյական է («գեղեցկութիւն»), -še գոյականացնող մասնիկով: Մենք գիտենք, որ ամենասիրելի դիցուհին Հեպիտն էր, որը ասսուրա-բաբելական Իշտարի նման յորջորջւում էր «Հեպիտ սքանչելի» (Hepit mušni) եւ տարօրինակ չէր, որ փառաբանուէր նաեւ նրա գեղեցկութիւնը, ինչպէս կան ակկադերէնով կազմուած անուններ Inbi-Šamaš «Շամաշի միրգը». Gimill-Tešup «նուէրը Տեշուպի (=խոռ. Ar-Tešup), Zikn-Adad «մորուքը Ադադի», Šer-Ištar «ոտը Իշտարի», Izza-tabu «Իզզան լաւ», Tab-Ištar (կնոջ անուն) «լաւ է Իշտարը) եւ այլն:
18. Šauška կամ Šawuška խոռերի յայտնի դիցուհին է, հաւասար Իշտարին, որի գաղափարագրով երբեմն գրուող. dEŠ4. DAR-ru-uš-ga:
Տուշրատտայի նամակում (I, 76) գրուած է dša-uš-gaš կամ URU Ni-nu-a-a-we dŠa-uš-ka-a-we (III, 98), որ նշանակում է Նինեվիայի Շաուշկայ դիցուհին:
Ուգարիտի փաստաթղթերում եւս յիշւում է նման դիցուհի Հեպիտը ուղեւորման հոլովաձեւով՝ Hrt-d:
Եթէ Հեպիտը իշխողն էր Փոքր Ասիայում (գլխաւորապէս խեթերի մօտ), ապա Շաուշկը՝ խոռերի մօտ, թէպետ Հեպիտ երբեմն յիշւում է ոչ միայն Միջագետքի հիւսիսային մասում, այլեւ շատ հարաւ: Հեպիտը մնացել է հայերի Հեպիտ>հտպիտ ձեւով, ինչպէս եւ հպտիմ-խպտիմ բայերի մէջ, մտնելով մեզ մօտ հաւանօրէն արեւմուտքից, Եփրատից:
Թերեւս Հայասայի գլխաւոր դիցի կինը եղել է հենց այդ Հեպիտը, որ դժբախտաբար գաղափարագրով է գրուած (Իշտարի գաղափարագիրը):
Բայց ինձ թւում է, որ հարաւային ուղղութեամբ եւս մեզ մօտ պէտք է մնացած լինի նոյնագիր եւ նոյնաբովանդակ Šauška դիցուհին, որ արմենների ազդեցութիւնը պիտի համարել:
Այդ ես ուզում եմ տեսնել մեր շոշոկել բայի մէջ, որ նշանակում է «գեղեցիկ երեւալու համար ձեւեր անել, ալեւշկիլ, նազկոտիլ» (Յովհաննու Ոսկեբերանի Մեկնութիւն թղթոցն Պօղոսի, Վենետիկ, 1862, հատ. I, առ Տիմոթէոս առաջին, էջ 68):
Բայց կայ նաեւ շոշականս առնել, որ ձեռագիրն է տալիս (տե'ս Փիլոն Եբրայեցու ճառերից, հատ. III, Վենետիկ, 1892, «Կեանք իմաստնոց», էջ 81) եւ ի զուր է Հ. Աճառեանը փոխում շոշականս ձեւի (Արմ. բառ., V, 401), մանաւանդ ունենք Երեմիա Մեղրեցու մօտ վրիպակով գրուած շողակեալ «հռչակեալ» եւ շուշակեալ «հռչակեալ» փոխանակ՝ շոշակեալ կամ շուշակեալ:
Այս ցոյց է տալիս, որ Ոսկեբերանի մօտ եւս եղել է գրուած շոշակել կամ շուշակել: Ես չեմ կասկածում, որ այստեղ մենք ունենք Šauška դիցուհու անունը, պահուած որպէս նրա յատկութիւնը՝ նազկռտանքը:
Փիլոնի շոշականս առնել ոճի դիմաց յոյն իսկականը տալիս է ένκαλλωπίζομαί, որը Վայսմանի բառարանը թարգմանում է ''рисоваться, чваниться'', այսինքն՝ հայերէն վերոյիշեալ ճիշտ թարգմանութիւնը: Մենք յիշենք, որ հենց այդպէս էլ հպտիմ (խպտիմ) բայը նշանակել է Հեպիտ դիցուհու յատկութիւնը դարձած հասարակ անուն:
Նոյն դիցուհիները տարբեր տեղերում պաշտած եւ տարբեր ցեղերի միջոցով մտած Հայաստան, տուել են այդ ժողովուրդների նման ըմբռնումները, որ այդ Šauška եւ Hepit դիցուհիները որպէս գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհիներ, ունեցել են «նազկռտանք, կոտրտուելը, միմոսութիւնը, գայթակղութիւնը, այլեւայլ դէմքով ու շորերով երեւան գալը»:
Հնչիւնաբանօրէն հայերէնում Šaušk- պիտի վերածուեր շօշկ->շոշկ-, շուշկ-, որ դարձել է շոշակ-, շուշակ-, ենթարկուելով –ակ մասնիկով վերջացող բառերի ազդեցութեան:
Իսկ որ դիցերի անունները կարող են անցնել իրենց աչքի ընկնող յատկանիշի վրայ, դրա համար ունենք, օրինակ, Attis-Attin փռիւգիական աստծոյ ամորձատման հետեւանքով հայոց աթինեալ «առնականութիւնը կորցրած», իրանական Mithra աստծոյ անունից՝ hammitria «կատաղի», որը դարձել է մեզ մօտ ամեհի որպէս փոխառեալ բառ, Tarku փոքրասիական հին անունը լիկիացիների մօտ դարձել է ընդհանրապէս «աստուած» (նման մեր «աստուած» բառին փռիւգիական Sabazios յատուլ աստուածանունից), բայց խեթերի մօտ տուել է նաեւ tarkua- «բարկանալ, կատաղել, պարել» ('rage, be furious, be mad; dance', տե'ս E. Sturtevant, Suppl. To Hitt. Glos., Philadelphia, 1939, էջ 42):
Ինձ թւում է, որ Արմինայի մէջ մտնող Անգեղ տան Տորք աստուածը, որ հարաւ արեւմուտքից (Կիլիկիայից եւ այլն) է մտել հայերի մօտ, սկզբում Մ. Խորենացու հին ձեռագրերում պիտի լիներ Տարք, ուր աղաւաղուել է Տուրք ձեւի, պահուած մի քանի ձեռագրերում, իսկ յետոյ փոխած Տորք նոր ձեւի, թէպետ Troko ձեւն եւս կար փոքրասիական որոշ լեզուներում: (Համեմատել Τроχυαριε տեղը Կիլիկիայիում):

Ցեղանունների նման զուգորդութիւնների մասին (ըստ առընթերութեան) տե'ս վերը խոռ «ժլատ» բառի մասին ասածը: Ես թողնում եմ նման իմաստաբանական փոխանցում մարդկանց յատուկ անուններից ծագած հասարակ անունները, ինչպէս կայսր, король, մոմպասիէ, խուլիգան (Hooligan) եւ նմանները:

Ծանօթ. Հեղինակից.-
1- Կան եւ առանձին խուռ. ahli կամ ehli հասարակ բառ (տես KUB XXVII 46 I 19', 25', 26' ehliannaš, իսկ KUB VII 56 i 28' ehlita ուղեւորական հոլովաձեւով): Ըստ իս այդ բառը հաւանօրէն նշանակել է «տուն, վրան», յետոյ թերեւս նաեւ «տոհմ, ազգ», կամ «աղխ челядь եւ ազգակից պիտի լինի մեր աղխ ałx (որից աղախին), սվաներէն mo-axle «աղախին», վրաց. s-axli, մեգր. d-oxori «պալատ», հրէակ. ahl «վրան», արաբ. Ahl «ազգականները», родна բառերի մէջ:

2- Տուշրատտայի նամակի այդ տեղում ասւում է. «եւ քո եղբայր Նիմմուրիան, եգիպտական թագաւորը, արձան apli (?) շինեց եւ Իխիպենի քաղաքը, Շիմիդի աստծոյ քաղաքը, եկաւ եւ Շիմիդիի համար, իր աստծոյ, իր հօր համար, նա հասցրեց: Իսկ հայրական նուէրներից բոլոր այդ արձանիկները (taše), շատ եւ շատ գեղեցիկ, ծառան (կամ՝ ծառայի հետ) քո եղբօր իր երկիրը...այդ արձանիկը ուղարկեց...» (տողեր 84-90):

Ծանօթ. Tigris-ից.-
Հայերէնում եւս «ընտանիք» անուան նախնական իմաստն է եղել՝ «բնակավայր» իմաստը: Նկատել՝ բառի «ընդ-տանիք» կազմուածքը, այսինքն բոլորը մի եւ նոյն տանիքի (երդիքի) ներքեւ: Խեթերէն՝ Ummini «երկիր», ուրարտերէն՝ ebani «երկիր, աւան», հայերէն՝ ընտանիք եւ համայնք, արաբերէն՝ umma (ազգ, համայնք) նմանապէս ապացուցում են բնակավայր-ընտանիք-ազգ յարաբերանքը:

Տուղտ, Տուղտազգիների ընտանիքին պատկանող 1-2 մետր բարձրութեան հասնող միամեայ եւ բազմամեայ բոյսերի ցեղ՝ երփներանգ փարթամ ծաղիկներով. որոշ տեսակները գործ են ածւում բժշկութեան մէջ (althaea): Բացատների դալարիների մէջ՝ դեղին շերտեր էին կազմել մահդանակն ու մանրիկ վայրենի տուղտը (Փ):

Տուղտազգիներ, Երկշաքիլաւորների դասին պատկանող բոյսերի ընտանիք (mal veceae): Տուղտազգիների ընտանիքից է բամիան (Դասագիրք):

Տուղտավարդ, Տուղտազգիների ընտանիքին պատկանող բարձր բոյս՝ խոշոր գունեղ ծաղիկներով, որոնք դասաւորուած են անմիջականօրէն ցողունի վրայ. մշակւում է որպէս զարդաբոյս (alcea) :
Անգլերէն spell բառի ազգակիցը, թերեւս, հայերէն «առասպել»-ն է, որ կազմուած է «առ+ասպել», նաեւ հայերէն «տաղ» (երգ, բանաստեղծութիւն) եւ անգլերէն "tale":

Հետաքրքիր է իմանալ. ինչո՞ւ գիտուն Ղափանցեանը կը բացառէ խոռերէնի (խուռիտերէն) մէջ հնդեւրոպական արմատներու գոյութիւնը: