Ազգային խնդիրների վերաբերյալ վերլուծություններ

[Tigris]

Հայոց ցեղասպանութեան իրականութիւնները խեղաթիւրելու իրենց մնայուն ջանքերուն մէջ թուրք ուրացողները ամէն տեսակի հնարքներու կը դիմեն։ Անոնց վերջին ծրագիրը Հայաստանի եւ Սփիւռքի միջեւ սեպ մը խրելն է՝ պնդելով, որ Երեւանի իշխանութիւնները պատրաստ են Ցեղասպանութեան հարցէն հրաժարելու եւ թուրքերուն հետ հաշտուելու, եթէ չըլլայ «չարաշուք ազդեցութիւնը» Սփիւռքի հայերուն, որոնք մնայուն կերպով կ՚ականահարեն Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ հաշտութեան բոլոր փորձերը։
ԱՆՑԵԱԼ ՇԱԲԱԹ Անկարայի մէջ իր տուած մամլոյ ասուլիսին ընթացքին վարչապետ Ռեջեբ Թայիբ Էրդողան նշեց, թէ՝ «Հայկական սփիւռքը դաւ մը կը նիւթէ»։ «Մենք շատ յստակօրէն կը տեսնենք, որ անոնց ջանքերը կեդրոնացած են (Հայոց ցեղասպանութեան հարցը) օգտագործելուն վրայ։ Ասիկա շատ յստակ է։ Բայց ես նաեւ կը տեսնեմ, որ Հայաստանի ներկայի վարչամեքենան մաս չի կազմեր այդ մէկուն», դիտել տուաւ ան։
Կարեւոր է նշել, որ թուրք ուսումնասիրող Թաներ Ակչամն էր, որ բացայայտեց Հայոց ցեղասպանութեան հարցով Հայաստանի եւ Սփիւռքի միջեւ հակառակութեան վերաբերեալ վարչապետին սխալ համոզումները բաժնողներուն սուտ պատճառաբանութիւնները։ «Թարաֆ» թրքական օրաթերթի վերջին թիւերէն մէկուն մէջ պրոֆ. Ակչամ երկար վերլուծում մը հրատարակեց այս հարցին մէջ թրքական սխալ ըմբռնումներուն եւ սխալ ներկայացումներուն մասին։ Ան հակաճառեց այն տեսակէտին, թէ «բարի դրացի» Հայաստանը եւ «վատ» Սփիւռքը հակասական տեսակէտներ ունին Հայոց ցեղասպանութեան մասին։ Պրոֆ. Ակչամ իրաւամբ հաստատեց, թէ ամէն երկրի մէջ գտնուող հայերը համաձայն են, թէ 1915-ին պատահածը ցեղասպանութիւն է, եւ համոզուած են, որ անիկա պէտք է ճանչցուի Թուրքիոյ կողմէ։ Սակայն ան նշեց, թէ այդ ճանաչումին հետեւանքներուն շուրջ կան տարբերութիւններ հայերուն մէջ (անկախ անկէ, թէ ո՛ւր կ՚ապրին անոնք)։
Պրոֆ. Ակչամ հերքեց թրքական այն պնդումը, թէ՝ «հայկական պետութիւնը շատ հետաքրքրուած չէ «Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման» հարցով»։ Ըստ Ակչամի, թուրք վերլուծաբաններուն մեծ մասը կը պնդէ այն սխալ համոզումը, թէ՝ Հայաստան «լաւ» դրացի մըն է Թուրքիոյ համար, եւ թէ ան իր «լաւութիւնը» կը դրսեւորէ «ցեղասպանութիւն» եզրը չգործածելով» եւ «ճանաչում» չպահանջելով», անցեալ սեպտեմբերին նախագահ Գիւլի Հայաստան այցելութեան ընթացքին։ Թուրք վերլուծաբաններ նաեւ կը պնդեն, թէ «հայկական պետութիւնը «վատ» Սփիւռքին ձեռքերուն մէջն է եւ ազդեցութեան տակը»։ Անոնք կ՚եզրակացնեն, թէ՝ «Թուրք-հայկական լարուածութիւնը վերացնելու համար, մեր «լաւ դրացի Հայաստանը» պէտք է փրկուի «վատ» Սփիւռքին ձեռքէն»։
Ըստ փրոֆ. Աքչամին, թուրք վերլուծաբաններ կը դրսեւորեն այն սխալ համոզումը, թէ՝ «Հայաստանի՝ «վատ» Սփիւռքին ազդեցութեան տակ ըլլալուն մեծագոյն պատճառը «սխալ հասկցուած թրքական քաղաքականութիւններն են։ Իբրեւ արդիւնք՝ Հայաստանը Սփիւռքէն փրկելու համար, Թուրքիան պէտք է հրաժարի իր վատ քաղաքականութիւններէն եւ «լաւ» յարաբերութիւններ մշակէ Հայաստանի հետ։ Հետեւաբար Հայաստան պիտի կարենայ ինքզինք հեռացնել Սփիւռքի վատ քաղաքականութիւններէն, ինչպէս՝ «ցեղասպանութեան ճանաչումի պնդումէն»։
Պրոֆ. Ակչամ կտրուկ կերպով հերքեց այդ ամբաստանութիւնները՝, նշելով, թէ՝ «Երբ հարցը կը վերաբերի Ցեղասպանութեան ճանաչման, Հայաստանն ու Սփիւռքը նոյն դիրքը ունին։ Անպատշաճ է զանազանութիւն դնել երկու կողմերուն միջեւ «ճանաչում պահանջողներու եւ չպահանջողներու» առանցքին վրայ։ Ճիշդ հոս եւ այս պահուս պէտք է շեշտուի, թէ որեւէ երկրի մէջ բնակող հայերը կը միաբանին այն կէտին շուրջ, թէ 1915-ին պատահածը ցեղասպանութիւն էր, եւ անոնք համոզուած են, որ անիկա պէտք է ճանչցուի Թուրքիոյ կողմէ»։
Պրոֆ. Ակչամ նշեց նաեւ, թէ կրնան որոշ տարբերութիւններ ըլլալ հայերուն միջեւ, անկախ անկէ, թէ անոնք կ՚ապրին Հայաստանի մէջ կամ Սփիւռքի, հետեւեալ ձեւի բարդ հարցերու շուրջ. թէ՝ «Ի՞նչ կը նշանակէ ցեղասպանութիւն ճանչնալը», կամ՝ «Ինչպէ՞ս պէտք է վարուիլ պատմական անարդարութեան մը հետ. ի՞նչ քայլեր պէտք է առնէ Թուրքիան, որ բաւարար համարուի»։
Պրոֆ. Ակչամ ապա հարց տուաւ, թէ արդեօք Թուրքիան ո՛ր ընտրանքին պիտի դիմէ՝ ճափոնական ձեւին, թէ՞ գերմանական ձեւին, իր պատմութիւնը դիմակայելու համար։ Ճափոնակա՞ն ձեւը, կը բացատրէ ան, ներողամտութեան «պաղ արտայայտութիւն» մըն է։ Միւս կողմէ, գերմանական ձեւը կը պարունակէ՝ «Ընդունիլ ճանաչումէն ետք ծագող բոլոր հետեւանքները, ներառեալ՝ հատուցումը, եթէ անհրաժեշտ է»։ Գերմանիոյ ոտնահետքերուն հետեւելու համար Թուրքիան պէտք է 1915-ի դէպքերը ընդունի իբրեւ ցեղասպանութիւն եւ լուրջ ջանք թափէ փոխհատուցում տալու բոլոր անոնց, որոնք վնաս կրեցին այդ դէպքերէն՝ բարոյապէս կամ նիւթապէս»։ Ան այդպիսով վեր առաւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն «վերականգնումի արդարութեան» հարցը։
Ժամանակն է, որ թուրք ուրացողները ճիշդ կերպով դիմակայեն իրենց ազգի անգթութեամբ լի պատմութիւնը եւ իրենց ուշադրութիւնը կեդրոնացնեն հատուցում տալուն վրայ՝ բուժելու համար անցեալի վէրքերը, փոխանակ մեղադրանքեր ուղղելու Հայոց ցեղասպանութեան յաջորդող սերունդներուն՝ ըլլան անոնք Հայաստանի մէջ կամ Սփիւռքի…
ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=18559

[Tigris]

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ ՏՐԱՄԱԴՐՈՒՄ Է 500 ՄԻԼԻՈՆ ԴՈԼԱՐ ՎԱՐԿ

Ի՞ՆՉ ԵՆՔ ՎՃԱՐԵԼՈՒ ԱՅԴ ԳՈՒՄԱՐԻ ԴԻՄԱՑ

Չնայած համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը արդէն հասել է Ռուսաստան, իսկ առաջիկայ ամիսներին աւելի կը խորանայ տարածքով աշխարհի ամենամեծ այս երկրում` Կրեմլը առատաձեռն է իր մի քանի հարեւաններին վարկեր տրամադրելու հարցում: Այդ հարեւանների շարքում է նաեւ Հայաստանը, որը ակնկալում է իր ռազմավարական դաշնակցից ստանալ 500 միլիոն դոլար: Նախկինում երբեք Ռուսաստանը այսքան առատաձեռն չէր եղել, իսկ մի քանի տարի առաջ ընդամէնը 100 միլիոն դոլար պարտքի դիմաց Ռուսաստանը ձեռք բերեց Հայաստանի մի քանի ձեռնարկութիւններ: Աւելի ուշ, ռուսական էժան կազի դիմաց նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարեանը համաձայնեց նաեւ ռուսներին յանձնել ռազմավարական նշանակութեան ուժանիւթային կառոյցներ:
Այսպիսով, եթէ նախկինում Հայաստանը Ռուսաստանից լուրջ կախուածութիւն ունէր ռազմական եւ քաղաքական ոլորտում, ապա այսօր կախում ունի նաեւ տնտեսապէս: Անշուշտ, Հայաստանի նման փոքր եւ թշնամական շրջապատ ունեցող պետութիւնները ձգտում են ունենալ դաշնակիցներ, սակայն այսօր Երեւանն ու Մոսկուան ոչ այնքան ռազմավարական յարաբերութիւններ ունեցող դաշնակից գործընկերներ են, այլեւ Հայաստանը ի դէմս Ռուսաստանի ունի հովանաւոր պետութիւն, ինչը դիւանագիտութեան մէջ վտանգաւոր երեւոյթ է:
Բայց Ռուսաստանը, որը միջազգային շուկայում նաւթի գների անկման եւ ընդհանրապէս` համաշխարհային ճգնաժամի պատճառով յայտնուել է ելեւմտական ճգնաժամի մէջ, խոստացել է վարկեր տրամադրել նաեւ նախկին խորհրդային երկու այլ հանրապետութիւնների` Խըրխըզիստանին` աւելի քան 2 միլիառ դոլար եւ Բիելոռուսիային` 2 միլիառ: Ուկրանիայի կառավարութիւնը եւս բանակցութիւններ է վարում Ռուսաստանի հետ եւ ակնկալում է 5 միլիառ դոլարի վարկ` իր պիւտճէի բացը ծածկելու նպատակով: Ինչպէս Ոքրանիայի, այնպէս էլ Խըրխըզիստանի, Բիելոռուսիայի եւ Հայաստանի դէպքում ուշագրաւը ոչ թէ Ռուսաստանի համար այս ծանր պայմաններում վարկի տրամադրումն է կամ վարկի չափը եւ մարման պայմանները, այլ թէ քաղաքական ինչ ակնկալիքներ ունի Մոսկուան նախկին խորհրդային հանրապետութիւններից, որոնցից Ուկրանիան եւ Խըրխըզիստանը, «գունաւոր յեղափոխութիւններից» յետոյ թւում էր` շրջւում էին դէպի Արեւմուտք:
Հայաստանը պաշտօնապէս հաստատել է, որ ակնկալում է 500 միլիոն տոլարի վարկ: Ընդ որում, ուշագրաւը ելեւմտական նախարարութեան տարածած հաղորդագրութեան այն հատուածն է, որտեղ ասւում է. «Նախաստորագրուած ելեւմտական համաձայնագիրը չի ենթադրում Հայաստանի կողմից որեւէ այլ ոչ ելեւմտական պարտաւորութիւնների կատարում, եւ ներկայումս միջազգային ելեւմտական շուկայում ձեւաւորուած վարկաւորման պայմանների համեմատութեամբ վարկը տրամադրուելու է մեղմ պայմաններով»:
Սակայն չի մանրամասնւում, թէ որոնք են այդ «մեղմ պայմանները»: Ելեւմտական նախարարութեան մամուլի քարտուղար Իրինա Այվազեանի ասելով` համաձայնագիրը կը ստորագրուի «երկու-երեք շաբաթից յետոյ եւ վարկի տրամադրման մանրամասները աւելի ուշ յայտնի կը դառնան»:
«Հայաստանի եւ Ռուսաստանի կառավարութիւնների միջեւ տեղի ունեցած բանակցութիւնների արդիւնքում երկու երկրների միջեւ նախաստորագրուել է «Հայաստանի եւ Ռուսաստանի կառավարութիւնների միջեւ Հայաստանին պետական վարկ տրամադրելու մասին» համաձայնագիրը, համաձայն որի ռուսական կողմը Հայաստանին կը տրամադրի 500 միլիոն ամերիկեան դոլարի պետական վարկ` Հայաստանի տնտեսութեան վրայ համաշխարհային ելեւմտական ճգնաժամի բացասական հետեւանքները չէզոքացնելու նպատակով: Վարկը տրամադրուելու է 15 տարի մարման ժամկէտով, որից 4 տարին արտօնեալ է», ասւում է ելեւմտական նախարարութեան տարածած հաղորդագրութիւնում:
Թէեւ վարչապետ Տիգրան Սարգսեանը բազմիցս հաւաստիացրել է, որ Հայաստանը դիմակայել է միջազգային ելեւմտական ճգնաժամի առաջին ալիքին, միեւնոյն ժամանակ կառավարութիւնը առնուազն երեք ուղղութիւններով ճգնաժամի հետեւանքները նուազեցնելու նպատակով վարկեր է խնդրել: Եթէ Չինաստանը, մինչ այժմ, փաստօրէն, անարձագանգ է թողել Երեւանի խնդրանքը, ապա Ռուսաստանը եւ Համաշխարհային դրամատունը խոստացել են վարկ տրամադրել: Յունուարի վերջերին Համաշխարհային դրամատունը հաստատեց, որ ելեւմտական ճգնաժամի հետեւանքները մեղմելու նպատակով Հայաստանին առաջիկայ չորս տարիների համար կը տրամադրի 525 միլիոն դոլար վարկ:
Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպան Նիկոլայ Պաւլովը վերջերս մամուլի ասուլիսում յայտարարեց. «Դժուարին պահերին Ռուսաստանը երբեք չի լքում իր մտերիմ բարեկամներին, իսկ եթէ հնարաւորութիւն կայ, առաւել եւս` ելեւմտական, ապա, անշուշտ, կ՚աջակցի Հայաստանին»:
Միջազգային լրատուամիջոցները հակուած են այն տեսակէտին, որ ճգնաժամի մէջ յայտնուած Ռուսաստանը փորձում է փողով վերականգնել (Խըրխըզիստանի եւ Ուկրանիայի դէպքում) կամ աւելի ուժեղացնել (Բիելոռուսիոյ եւ Հայաստանի դէպքում) իր քաղաքական ներկայութիւնը նախկին խորհրդային երկրներում, որոնց Կրեմլը դիտում է որպէս իր կենսական շահերի գօտի: Այդ մասին վերլուծականներ են գրել աշխարհի առաջատար թերթերը: Այսպէս, գերմանական «Դեր Ստանդարդ»ը փետրուարի 9-ի համարում գրում է, որ «Մոսկուան միլիառաւոր գումարներ խոստանալով՝ իր ազդեցութեան տակ է վերցնում հարեւաններին` նախկին խորհրդային հանրապետութիւններին»:
Իրականութեան մէջ, Ռուսաստանը ինքը կարիք ունի ելեւմտական օգնութեան: Օրինակ, նաւթի գների անկման պատճառով Ռուսաստանի բիւդջէն կը կրճատուի մօտ 40 տոկոսով` նախատեսուած 300 միլիառ տոլարի փոխարէն այն կը կազմի ընդամէնը 180 միլիառ: Նախագահ Դմիտրի Մեդվեդեվը խոստովանել է, որ Ռուսաստանում համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը դեռ չի հասել իր գագաթնակէտին եւ առաջիկայում ելեւմտական շուկայում եւ տնտեսութեան մէջ աւելի մեծ դժուարութիւնները անխուսափելի են:
Բացի Հայաստանը, որ յայտարարում է, թէ Ռուսաստանից վարկ ստանալու ելեւմտական համաձայնագիրը «չի ենթադրում Հայաստանի կողմից որեւէ այլ ոչ ելեւմտական պարտաւորութիւնների կատարում», Բիելոռուսիան եւ Խըրխըզիստանը չեն թաքցնում, որ ռուսական վարկի դիմաց կատարում են Ռուսաստանին հաճոյ ռազմաքաղաքական քայլեր:
Բիելոռուսիան 2 միլիառ տոլարի եւ համեմատաբար էժան ռուսական կազի դիմաց Ռուսաստանի հետ ստորագրել է հակաօդային պաշտպանութեան միացեալ համակարգ ստեղծելու մասին համաձայնագիր: Խըրխըզիստանը ռուսական աւելի քան միլիառ վարկի դիմաց խոստացել է փակել ամերիկեան ռազմակայանը, որը գտնւում է «Մանաս» օդակայանում եւ Ուաշինկթընի համար ունի չափազանց կարեւոր նշանակութիւն:
Ամերիկացիները «Մանաս»ը օգտագործում են 2001 թուականից ի վեր, սակայն դրա դիմաց շատ փոքր գումար են վճարում Խըրխըզիստանի: Այս տարուան համար ամերիկացիները խոստացել էին վճարել ընդամէնը 150 միլիոն տոլար:
Հայաստանում ընդդիմութիւնը եւ որոշ թերթեր մտահոգուած են, որ Ռուսաստանի տրամադրուելիք վարկի դիմաց Հայաստանը կարող է համաձայնուել հետագայում ինչ-որ գործարան կամ ռազմավարական նշանակութեան կառոյց փոխանցել Ռուսաստանին, ինչպէս եղել է նախկինում:
Համախմբական կառավարութեան մաս կազմող կուսակցութիւնները, սակայն, մտահոգուելու պատճառ չեն տեսնում: Խորհրդարանում Հանրապետական կուսակցութեան առաջնորդ Գալուստ Սահակեանը փետրուարի 6-ին ասել է, որ Ռուսաստանի կողմից քաղաքական պահանջների մասին խօսք չի կարող լինել, քանի որ Ռուսաստանի տուածը վարկ է լինելու, որը Հայաստանը պէտք է վերադարձնի:
Օրինաց երկիր կուսակցութեան խորհրդարանական խմբակցութեան ղեկավար Հեղինէ Պիշարեանը բացատրել է, որ «եթէ ստացել ես գումար վարկի տեսքով, ապա գումարով էլ պէտք է վերադարձնես»: Խորհրդարանի դաշնակցական փոխնախագահ Հրայր Կարապետեանն ու Բարգաւաճ Հայաստան կուսակցութեան առաջնորդներից Արամ Սաֆարեանը 500 միլիոն տոլար վարկը դիտարկել են որպէս արդիւնք հայ-ռուսական անընդհատ խորացող յարաբերութիւնների:
Աւելորդ չէ կրկին յիշեցնել, որ մի քանի տարի առաջ «Գոյք` պարտքի դիմաց» համաձայնագրի շրջանակներում Ռուսաստանը մօտ 100 միլիոն դոլար պարտքի դիմաց ձեռք բերեց Հայաստանի հինգ ձեռնարկութիւններ, պայմանաւ, որ դրանք կը վերազինուեն, կը սկսեն արտադրանք տալ, հետեւաբար` կը ստեղծուեն նոր աշխատատեղեր: Սակայն մինչեւ օրս այդ ձեռնարկութիւնները չեն աշխատում, իսկ բարձր մակարդակի հայ-ռուսական գրեթէ բոլոր հանդիպումների ընթացքում այդ հարցը շօշափւում է ու շարունակում մնալ նախկին վիճակում:
Այն բանից յետոյ, երբ ռուսները գնեցին նաեւ Հրազդանի ջերմաելեկտրակայանի հինգերորդ բլոկը, Իրան-Հայաստան կազատարի հայկական հատուածը, ստանձնեցին Մեծամօրի հիւլէական կայանի ելեւմտական կառավարումը, գնեցին «Վիվասել»ն ու «Արմենթել»ը, համատեղ կառավարման պայմանով տիրապետեցին նաեւ Հայկական երկաթուղիներին, գնեցին Հայխնայբանկը, Հայաստանի տնտեսական կախումը Ռուսաստանից դարձաւ բացայայտ:
Յիշեցնենք նաեւ, որ Ռուսաստանին կամ ռուսական ընկերութիւններին են պատկանում նաեւ «Հայռուսգազարդ»ը, «Հայաստանի ելեկտրական ցանցեր»ը, «Արմենալ»ը (նախկինում` Քանաքեռի ալիւմինիումի գործարան), Սեւան-Հրազդան ջրաելեկտրակայանները:
Անշուշտ, շուկայական տնտեսութիւնը, ինչպիսին Հայաստանի տնտեսութիւնն է համարւում, ենթադրում է օտարերկրեայ պետութիւնների եւ ընկերութիւնների ներկայութիւն հայկական շուկայում: Սակայն վտանգաւորն այն իրողութիւնն է, որ Հայաստանի տնտեսութեան գրեթէ բոլոր խոշոր ընկերութիւնները պատկանում են մէկ երկրի, տուեալ դէպքում` Ռուսաստանին:
ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Յատուկ «Ազդակ»ի համար
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=18935

[Tigris]

ՎՏԱՆԳԱՒՈՐ ՍԻՐԱԽԱՂԵՐ
ԴԱՒԱՃԱՆԵԼՈՒ ԵՆՔ ՄԵՐ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆԸ

«Արարատ» ռազմավարագիտական կենտրոնի տնօրէն Արմէն Այվազեանի կարծիքով, «Եթէ մեզ թւում է, թէ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելով, առեւտուր անելով Թուրքիայի հետ՝ այլեւս որեւէ խնդիր չենք ունենալու, չարաչար սխալւում ենք։
«Աւելի՛ն. մեր հայրենիքի բռնագրաւուած արեւմտեան մասն ինքնակամ մոռացութեան մատնելով՝ այդպիսով դաւաճանելու ենք ինքներս մեզ, մեր ինքնութեանը։ Իր ոչնչացումը ծրագրող թշնամու հետ վտանգաւոր սիրախաղերի պայմաններում հայ ժողովուրդն այլեւս զրկուելու է ինքն իրեն զօրաշարժի ենթարկելու, իր առջեւ ինչ-որ նպատակներ դնելու, իր իրաւունքների պաշտպանութեամբ եւ առհասարակ ինքնապաշտպանութեամբ զբաղուելու բնական մղումից»։
ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԳՈՅՈՒԹԻՒՆ ՉՈՒՆԵՆ
ԿԱՅ ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ

Դավոսում վերջերս տեղի ունեցած Ս. Սարգսեան-Թ. Երդողան հանդիպումից եւ Միւնիխում շարունակուած հայ-թուրքական դիւանագիտական շփումներից յետոյ տարբեր կողմերից՝ թէ՛ Հայաստանից, թէ՛ Թուրքիայից, թէ՛ Արեւմուտքից, լաւատեսական կանխատեսումներ եղան առ այն, որ 2009 թուականը կարող է «բեկումնային» լինել, եւ արդէն տարուայ երկրորդ կէսին հնարաւոր է որոշակի տեղաշարժ արձանագրուի հայ-թուրքական յարաբերութիւնների կարգաւորման ճակատում։ Այս սպասելիքները որքանո՞վ են համապատասխանում իրականութեանը, Թուրքիան պատրա՞ստ է վերանայելու իր հակահայ քաղաքականութեանը եւ թուլացնել շրջափակման օղակը Հայաստանի շուրջ։ Մեր հարցերին պատասխանում է «Արարատ» ռազմավարագիտական կենտրոնի տնօրէն Արմէն Այվազեանը։

ԱՐՄԷՆ ԱՅՎԱԶԵԱՆ.- Իրերը կոչենք իրենց անուններով՝ հայ-թուրքական յարաբերութիւններ չկան։ Կայ հայ-թուրքական հակամարտութիւն, որ 19-րդ դարի 2-րդ կէսից ի վեր պատմական տարբեր փուլեր է անցել, բայց հիմքում մնացել է անփոփոխ։ Այդ հակամարտութեան առանցքում ընկած է մի կողմից՝ Հայաստանը ոչնչացնելու Թուրքիայի նպատակը, միւս կողմից՝ սեփական պետականութիւնը կայացնելու միջոցով անվտանգութեան երկարաժամկէտ երաշխիքներ ձեռք բերելու հայ ժողովրդի պայքարը։
Ինչ վերաբերում է հնարաւոր «տեղաշարժերին», մեզանում տեղաշարժ ասելով, չգիտես ինչու, հասկանում են երկու բան՝ դիւանագիտական յարաբերութիւնների հաստատում եւ հայ-թուրքական սահմանի բացում։ Այս դէպքում էլ իրերը պէտք է իրենց անուններով կոչել՝ ոչ թէ սահմանի բացում, այլ Թուրքիայի կողմից շրջափակման վերացում։ Իրականում խնդիրը շատ աւելի խորն է. եթէ նոյնիսկ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուեն եւ սահմանը ապաշրջափակուի, հայ-թուրքական հակամարտութիւնը լուծում չի ստանայ։
Որովհետեւ հակամարտութիւնն այդ ունի բազմաթիւ մակարդակներ՝ հասկացական եզրաբանական, քաղաքական, պատմաքաղաքական, իրաւաքաղաքական, տեղեկատուական-հոգեբանական, տնտեսական, մշակութային, ռազմական։ Ընդ որում՝ այս մակարդակներից իւրաքանչիւրն ունի իր ենթամակարդակները, որոնք թուարկելը միայն մի քանի էջ է խլում։
Այժմ յիշատակեմ ընդամէնը մի քանի խնդիր, որոնք դուրս են մնացել Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան օրակարգից՝ Թուրքիայում ապրող հայ փոքրամասնութեան մարդկային իրաւունքների ոտնահարումները, մեսխեթցի թուրքերի անուան տակ թիւրք տարրին հայաբնակ Ջաւախքում բնակեցնելու Անկարայի հետեւողական ջանքերը, Թուրքիայում հայկական պատմամշակութային ժառանգութեան ոչնչացումն ու իւրացման փորձերը, միջազգային ասպարէզում հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի պետականօրէն իրականացուող կեղծումը, սփիւռքահայերի բնակութեան երկրների կառավարութիւններին եւ ժողովուրդներին հայութեան դէմ տրամադրելը, Հայաստանից եւ Մերձաւոր Արեւելքի երկրներից հայերի արտագաղթը խրախուսելու եւ այն դէպի հեռաւոր մայր ցամաքներ ուղղելու Թուրքիայի գաղտնի գործողութիւնները, արտասահմանում թուրքական կոլեջների միջոցով հակահայկական տրամադրութիւնների սերմանումը, հայութեան տարբեր հատուածների միջեւ, ներառեալ Հայաստանի ներքաղաքական դաշտում հայ-թուրքական «յարաբերութիւնների» հողի վրայ առաջացող պառակտումը եւ այլն։
Ցաւօք, հայոց պետութիւնը մինչ օրս գնահատական չի տուել այն փաստին, որ Թուրքիան, 17 տարի շարունակ տարբեր պատրուակներով հրաժարուելով Հայաստանի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելուց եւ շարունակելով Հայաստանի շրջափակումը՝ արմատից մերժում է հայ ժողովրդի պետականութիւն ունենալու իրաւունքը։
Աւելի՛ն. արտաքին գերատեսչութեան պատասխանատուները խօսում են չեղած յարաբերութիւնների «ջերմացումից»՝ իբրեւ արձանագրուած «ձնհալից», ինչը առնուազն անհասկանալի է։ Սա նշանակում է, որ մենք չենք էլ փորձում մասնակից լինել մեզ պարտադրուած հակամարտութեանը՝ անկախութեան հռչակումից մինչ օրս։ Սա այն դէպքում, երբ Թուրքիան բոլոր մակարդակներով շատ յստակ եւ հետեւողական քաղաքականութիւն է իրականացնում Հայաստանի դէմ։
ՀԱՐՑՈՒՄ.- «Հասկացական-եզրաբանական» հակամարտութիւն ասելով՝ ի՞նչ նկատի ունէք։
ԱՐՄԷՆ ԱՅՎԱԶԵԱՆ.- Նկատի ունեմ առաջին հերթին հայրենիքի գաղափարի ընկալման խնդիրը։ Եթէ մեզ թւում է, թէ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելով, առեւտուր անելով Թուրքիայի հետ՝ այլեւս որեւէ խնդիր չենք ունենալու, չարաչար սխալւում ենք։ Աւելի՛ն. մեր հայրենիքի բռնագրաւուած արեւմտեան մասն ինքնակամ մոռացութեան մատնելով՝ այդպիսով դաւաճանելու ենք ինքներս մեզ, մեր ինքնութեանը։ Իր ոչնչացումը ծրագրող թշնամու հետ վտանգաւոր սիրախաղերի պայմաններում հայ ժողովուրդն այլեւս զրկուելու է ինքն իրեն զօրաշարժի ենթարկելու, իր առջեւ ինչ-որ նպատակներ դնելու, իր իրաւունքների պաշտպանութեամբ եւ առհասարակ ինքնապաշտպանութեամբ զբաղուելու բնական մղումից։
Եւ, գիտէք, այսօր կան հայ «քաղաքագէտներ» եւ «պատմաբաններ», որոնք մեր հայրենիքի բռնագրաւուած արեւմտեան մասն անուանում են թուրքերի ներդրած հնարովի եզրով՝ Արեւելեան Անատոլիա։ Ցայսօր դրանք արտերկրում բնակուող արեւմտեան կեղծ-հայագիտական դպրոցի գրչակներն էին։ Բայց վերջերս դրանց շարքերը համալրեց նաեւ Իգոր Մուրատեանը, որն Արեւմտեան Հայաստանի փոխարէն խօսում է Արեւելեան Անատոլիայի մասին (տե՛ս «Իրաւունք. դէ ֆակտո», 27.01.2009)։
Հայութիւնն իր բնօրրանում բնաջնջելուց յետոյ թշնամու՝ մեր հայրենիքին տրուած զազրելի անունն անկախ Հայաստանում են արդէն փորձում շրջանառութեան մէջ դնել, մեզ մանկուրտ (յիշողութենէ զուրկ, Ա.) դարձնել... Սա այլ բան չէ, քան հայոց ինքնութեան արմատական շերտի՝ հայրենիքի գաղափարի դէմ մղուող պատերազմ։
Ի՞նչ ենք անում մենք՝ ի հակակշիռ տարածք բռնագրաւողին եւ հայրենիք կորցնողին գլխիվայր շրջելու թուրք-ադրբէջանական նկրտումների։ Թուրքիան մեզ ասում է՝ բռնագրաւել էք Արցախը, Ադրբէջանը մեղադրում է, թէ Երեւանն ու Սիւնիքն էք բռնագրաւել, իսկ մենք չենք համարձակւում բարձրաձայն ասել, որ Թուրքիան բնաջնջել է հայութեանն իր հայրենիքում եւ բռնագրաւել մեր երկիրը, իսկ Ադրբէջանը՝ բռնագրաւել ու հայաթափել է Նախիջեւանը, Ուտիքը, Արցախի զգալի մասը։
Այդ գնահատականները երբեք չեն տրւում։ Ընդամէնն ասում ենք, որ Ցեղասպանութիւն է տեղի ունեցել։ Պաշտօնապէս, պետական մակարդակով չի ասւում՝ Ցեղասպանութեան նպատակը ո՞րն էր, հո՝ հէնց այնպէս հայութեանը բնաջնջելը չէր։ Ո՛չ, նպատակը հայերին իրենց հայրենիքում բնաջնջելն էր՝ այդ հայրենիքի տարածքները իւրացնելու, թուրքացնելու նպատակով. քանդելու համար այն հիմքը, որի վրայ կարող էր առաջանալ հայկական պետութիւնը։
Թուրքիան լուրջ քաղաքական, տնտեսական պատերազմ է վարում մեր դէմ՝ շարունակելով շրջափակումը, հետեւողականօրէն մեկուսացնելով Հայաստանը տարածաշրջանային ուժանիւթային եւ հաղորդակցուղային ծրագրերից՝ դիւանագիտական լիակատար օժանդակութիւն ցուցաբերելով Ադրբէջանին, նախապայմաններ առաջ քաշում՝ պահանջելով դուրս գալ «գրաւեալ տարածքներից», կասեցնել Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացը։
Ռազմական մակարդակում եւս Թուրքիան ամբողջական աջակցութիւն է ցոյց տալիս Ադրբէջանին՝ թէ՛ հետախուզական տուեալների փոխանակման, թէ՛ զէնքի եւ զինամթերքի մատակարարման, թէ՛ ռազմական խորհրդատուութեան, սպաներին եւ յատուկ նշանակութեան ջոկատներին մարզելու առումով ու նաեւ Նախիջեւանում ռազմական ներկայութիւն հաստատելով եւ հետզհետէ ընդլայնելով։
Թուրքիան տեղեկատուական-հոգեբանական պատերազմ է իրականացնում մեր դէմ՝ միջազգային բոլոր ատեաններում քարոզելով Ադրբէջանի օգտին, նենգափոխելով արցախեան հակամարտութեան էութիւնը, փորձելով սեպ խրել Հայաստանի եւ Սփիւռքի միջեւ։ Մենք ի՞նչ ենք անում։ Ոչի՛նչ. ջայլամի քաղաքականութիւն ենք վարում՝ գլուխը մտցնելով աւազի մէջ եւ ձեւացնելով, թէ ոչինչ չենք տեսնում, ոչինչ չենք լսում։

Հ.- Եթէ Թուրքիան, այնուամենայնիւ, որոշի սահմանը բացել եւ «կարգաւորել» յարաբերութիւնները Հայաստանի հետ, սա ազդանշան չի՞ լինի առ այն, որ թուրքական կողմը պատրաստ է վերջ տալու հայ-թուրքական հակամարտութեանը։
ԱՐՄԷՆ ԱՅՎԱԶԵԱՆ.- Թուրքիան սահմանը կը բացի մի դէպքում՝ եթէ «վերահաշուարկը» ցոյց տայ, որ սահմանը բացելով՝ մեզ աւելի մեծ վնաս կը հասցնի։ Այսինքն խնդիրը Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի թշնամական քաղաքականութիւնը դադարեցնելն է, ոչ թէ՝ սահմանը բացել-չբացելը կամ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատել-չհաստատելը։
Եթէ Թուրքիան չդադարեցնի իր թշնամական քաղաքականութիւնը, շրջափակումը վերացնելուց յետոյ հեշտութեամբ կուլ կը տայ՝ տնտեսապէս կը կլանի մեզ, որովհետեւ Հայաստանը թուրքական մի նահանգի չափ երկիր է, իսկ Թուրքիայի տնտեսութիւնն անհամեմատ աւելի մեծ է եւ այդպիսի կլանման կարողութիւն ունի։ Էլ չեմ ասում, որ ճանապարհները միշտ կարելի է փակել՝ լրացուցիչ ինչ-ինչ պահանջներ, նախապայմաններ դնելով։
Այսօրուայ պայմաններում, երբ մեզանում կան տասնեակ-հազարաւոր աղանդաւորներ, Թուրքիայի համար խնդիր չի լինի՝ հոգեբանական յարձակման, մահմետականութիւն քարոզելու եւ տարածելու միջոցով մեծ աւերածութիւններ գործել նաեւ մեր հոգեւոր-մշակութային դաշտում։ Տնտեսական ներխուժում, մշակութային ներխուժում, հոգեւոր ներխուժում, ժողովրդագրական ներխուժում՝ սրանք լրջագոյն սպառնալիք են որեւէ երկրի ազգային անվտանգութեան համար, առաւել եւս դեռեւս չկայացած պետական կառոյցներ ու չկազմաւորուած պետական գաղափարախօսութիւն ունեցող Հայաստանի համար։ Կարո՞ղ ենք դիմագրաւել այս մարտահրաւէրներին։ Ինչի՞ վրայ ենք յոյս դնում՝ ի լուր աշխարհի յայտարարելով, որ Հայաստանը պատրաստ է առանց նախապայմանների տնտեսապէս, մշակութապէս ու մնացած բոլոր ուղղութիւններով «բացուել» Թուրքիայի առջեւ։ Առանց նախապայմանների Թուրքիան «յարաբերութիւններ» կը հաստատի, յետոյ կուլ կը տայ Հայաստանը։
Ոչ թէ Թուրքիան, այլ մենք՝ հայերս, պէտք է նախապայմաններ առաջ քաշենք։ Իսկ որո՞նք են այդ նախապայմանները։ Դրանք վստահութեան այն մեքանիզմներն են, որ կարող են գոնէ մասամբ հաւատ ներշնչել, որ թուրքերը «առաջուանը չեն» եւ մեզ ոչնչացնելու նպատակ չունեն։
Այդ մեքանիզմները շատ պարզ են։ Մէկը Ցեղասպանութեան ճանաչումն է։ Եթէ Ցեղասպանութիւնը չեն ճանաչում, չեն ընդունում պատմական այդ ոճրագործութեան պատասխանատուութիւնը, ուրեմն որեւէ երաշխիք չկայ, որ նպատակ չունեն, ընդունակ չեն եւ մի գեղեցիկ օր չեն ցանկանայ «կրկին փորձել»։ Ի՞նչ մեթոդներով՝ խաղաղ թէ ռազմական, սա արդէն հարցի միւս կողմն է։
Երկրորդ նախապայմանն այն է, որ Թուրքիան որեւէ կերպ պէտք չէ աջակցի Ադրբէջանին՝ ո՛չ ռազմական, ո՛չ դիւանագիտական, ո՛չ հոգեբանական, ո՛չ քարոզչական հարթութեան վրայ։ Մեզանում թիւր կարծիք կայ, թէ Թուրքիայի քաղաքականութիւնը դարձել է պատանդ Ադրբէջանի ձեռքին։ 1993-1994-ին ես մասնակցել եմ Մինսկի խմբի բանակցութիւններին, եւ կարող եմ փաստել, որ թուրքերը նոյն Արցախի հարցում աւելի կարծր դիրքորոշում ունեն, քան Ադրբէջանը, որովհետեւ Թուրքիայի նպատակն է ոչնչացնել Հայաստանը որպէս պետութիւն, հայերին էլ՝ որպէս ազգ։
Երրորդ նախապայմանը պէտք է լինի այն, որ Թուրքիան պէտք է փոխհատուցի Ցեղասպանութեան համար։ Ինչպէ՞ս՝ արդէն բանակցութիւնների խնդիր է։ Իսկ հայկական կողմը, պարզւում է, փոխհատուցում չի էլ ուզում։
Մեր դժբախտութիւնն այն է, որ թուրքերը հայ-թուրքական յարաբերութիւնների «կարգաւորումը» դիտում են որպէս ամբողջութիւն՝ մէկ ընդհանուր շղթայի մէջ՝ Արցախի յանձնում Ադրբէջանին, Ջաւախքի հայաթափում, Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացի կասեցում, բռնագրաւուած հայրենիքից հայերի յաւերժական հրաժարում, այն դէպքում, երբ մենք չենք էլ մտածում այդ հարցերին համալիր, համապարփակ մօտեցում ցուցաբերելու մասին։
Եթէ այսպէս շարունակուի, «ֆութբոլային» դիւանագիտութիւնը, բացի վնասից, որեւէ օգուտ չի բերի Հայաստանին։
ԼԻԼԻԹ ՊՕՂՈՍԵԱՆ
«Հայոց Աշխարհ»
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19028

Եթէ այսպէս է, ապա կը մնայ զարմանալ ՀՅԴ դիրքին, որ կը սատարէ այժմու նախագահի վարչակարգը: Մինչ՝ առաջին նախագահի օրօք, եթէ վերոյիշեալ իրավիճակներէն որեւէ մեկը պարզուէր, փոթորիկ կփրթեր հայոց երկնակամարի վերեւ: Ըստ երեւոյթին, ՀՅԴ ընտելացած է, կամ թափը կտրուած:
Ի վերջոյ, այս իրավիճակի համար, կը պարտինք, առաջին նախագահի հիմնած քաղաքական դպրոցի ուղղութեան:
Մեծարգոյ պատմաբանին, ու Դնֆորումի լսարանին, բան մը կուզէի հարցնել՝ արդեօ՞ք Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը բնական արտացոլանքը չէ, ժողովրդի տրամադրութեան: Տիար Այվազեան, այս ժողովուրդի՞ հետ Արեւմտեան Հայաստան պիտի երգենք, երբ օր ցերեկով արցախցին հայ չհամարելը բնական կը սեպուի, եւ երբ, այդքա՜ն պախարակելի քաղաքականութիւն ունեցողը, վերստին կը կանչուի: Ի՞նչ յիշողութիւն ունի այս ժողովուրդը, երբ դեռ երեկը չի յիշեր:
Ամեն պարագայում, նախքան թուրքի դէմ պայքարի ելնելը, Հայաստանն ու Հայ ժողովուրդը, իրենց ներքին խնդիրները պէտք լուծեն: Այդ խնդիրները չտեսնել՝ հայրենասիրութիւն չէ: Տիգրիս

[Tigris]

«ԱՅՍ ՀՈՂԸ ՆՈՒԷՐ ՉԻ ՏՐՈՒԵԼ, ԱՅՍ ՀՈՂԸ ԱՐԻՒՆՈՎ Է ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԵԼ, ԱՅՍ ՀՈՂԸ ՀԵՏ ՉԻ ՏՐՈՒԵԼՈՒ», ԱՍՈՒՄ Է ՈՒՍՈՒՑԻՉ ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆԸ


Վարդան Վարդանեանը կնոջ հետ Վան է տեղափոխուել 1999 թուականին, երբ հիմնադրւում էր այս գիւղը: Այստեղ են ծնուել նրա երկու երեխաները՝ հինգամեայ Սերգոն եւ երկու տարեկան աղջնակը՝ Անի-Վանը: Գիւղը գտնւում է ազատագրուած Հայաստանում կամ Արցախի Քաշաթաղի շրջանում՝ Ողջի գետի վրայ (ըստ «Աշխարհացոյց»ի՝ Սիւնիքի Կովսական գաւառում-Տիգրիս):
Վարդան Վարդանեանի տունը, որ զբաղեցնում է տեղի դպրոցի երկրորդ յարկի մի սենեակում, Արաքսից ընդամէնը 3 կմ հեռու:
«Երբ եկանք այստեղ, Հայաստանում կեանքը մի քիչ դժուար էր: Ես Բերդ քաղաքից եմ, կինս՝ Սեւանից: Այն ժամանակ, երբ եկանք Վան բնակուելու, այստեղ ուսուցչի աշխատավարձը կրկնակի բարձր էր Հայաստանի համեմատ: Նրանք, ովքեր գալիս են այստեղ, այլեւս չեն ուզում այստեղից գնալ: Բացի այն, որ ես ու կինս ուսուցիչներ ենք, ունենք մեր ամսական աշխատավարձը, նաեւ հնարաւորութիւն կայ անասուն պահել, զբաղուել այգեգործութեամբ», ասում է նա:
Վարդան Վարդանեանը բնագիտութեան մասնագէտ է, արդէն եօթ տարի Վանի դպրոցի տնօրէնն է: Մինչ այդ աշխատել է Քաշաթաղի Այգհովիտ գիւղի դպրոցում:
«Ես եմ հաւաքել Վանի դպրոցի ուսուցիչներին: Այսօր դպրոցն ունի 22 աշակերտ: Եօթ տարուայ ընթացքում տուել ենք 15 ուսանող, ովքեր հետագայում ստացել են բարձրագոյն կրթութիւն: Եթէ պետութիւնը ապահովի տներով, ես կարող եմ որակեալ ուսուցիչներ բերել Վան: Բայց ասեմ, որ հիմա էլ ունենք լաւ մասնագէտներ», ասում է նա:
Գիւղապետ Յուրիկ Եղեանը համաձայն է. Վանում բնակարանների խնդիր կայ: Նա նաեւ աւելացնում է, որ վերջին շրջանում պետութիւնը դէմքով շուռ է եկել դէպի ժողովուրդը, տարբեր համայնքային ծրագրերի համար գումարներ է տրամադրում, բնակիչներին անասնավարկ տալիս:
«Հիմա բնակութեան համար պատրաստ տներ չկան, այլապէս Վան տեղափոխուելու ցանկացողներ կան: Լաւ կը լինէր, որ պետութիւնը օգնէր բնակարանների հարցում, եթէ չեն կառուցում, գոնէ մարդկանց վարկեր տրամադրեն: Մի քանի օր առաջ Մեղրիից էին եկել մարդիկ, ցանկանում են տեղափոխուել Վան, բայց ազատ բնակարան չկայ», ասում է պարոն Եղեանը:
Նախկինում՝ խորհրդային տարիներին, Վանը կոչուել է Ջհանգիրբէյլի եւ բնակեցուած է եղել բացառապէս ադրբեջանցիներով: Բայց «նախկին» ասուածը յարաբերական է, եւ այսօրուան Վանի բնակիչները համոզուած են, որ բնակւում են իրենց հայրենիքում, մի տարածքում, որը դարեր շարունակ բնակեցուած է եղել հայերով:
Վարդան Վարդանեանը չի ուզում անգամ լսել, որ մի օր այս հողերը կարող են խաղաղութեան խոստման դիմաց տրուեն Ադրբեջանին:
«Կայ նման խօսակցութիւն, բայց այս հողը նուէր չի տրուել, այս հողը արիւնով է ազատագրուել, այս հողը հետ չի տրուելու: Հողը ո՞նց է հնարաւոր հետ տալ: Այս հողերը մեր պապական հողերն են, սա Հայաստանն է: Ես չեմ հաւատում, որ ինչ-որ կոտրուած ձեռք կարող է ստորագրել փաստաթուղթ, որ հետ տրուեն այս հողերը: Ես չեմ պատկերացնում այսպիսի ազգի թշնամի հայ», ասում է նա:
Երկու երեխաների հայր Վարդանի նման մտածողները այնքան էլ շատ չեն Հայաստանում, Արցախում եւ Սփիւռքում: Եթէ նման մարդիկ շատ լինէին, ապա այսօր ազատագրուած տարածքներում այսքան նօսր չէր լինի բնակչութիւնը:
Տասը-տասներկու տարի առաջ ազատագրուած այս հողերում 13 հազար հայ էր ապրում, այսօր նրանց թիւը կրկնակի պակասել է: Բնակչութեան քանակը այսօր չի աւելանում, բայց գրեթէ չի էլ պակասում:
Վանի բնակիչները հիմնականում եկել են Եղէգնաձորի շրջանի Թառաթումբ գիւղից: Թառաթումբը դէպի Սելիմի լեռնանցք տանող ճանապարհին է: Այնտեղ տարուան կէսից աւելին ձմեռ է, ապրելու պայմանները լաւը չեն, ցուրտ է:
«Լաւ օրից չէ, որ մենք եկել ենք այստեղ՝ Վան: Թառաթումբը եւս եղել է գաղթականների գիւղ. մեր պապերը գաղթել են Իրանի Խոյ գաւառի (Մեծ Հայքի Զարաւանդ գաւառը, Խոյը նոյն պատմական Հերն է- Տիգրիս) Ղորուխ գիւղից՝ 1830 թուականին, եօթ ընտանիքներով : Քանի որ այսօրուան Թառաթումբը այլեւս փոքր է բոլոր բնակիչների համար, գիւղի մի մասը, հիմնականում երիտասարդ ընտանիքներ, տեղափոխուել է Վան: Այսօրուան դրութեամբ այս գիւղն ունի 30 ընտանիք եւ 127 բնակիչ: Ունենք բազմազաւակ ընտանիքներ. օրինակ՝ Յուսիկ Խաչատրեանը ունի 7 երեխայ, որոնցից մէկը արդէն ամուսնացել է: Գիւղը աճում է ոչ միայն վերաբնակեցման, այլ բնական աճի հաշուին: Այս տարի արդէն ունեցել ենք 5 ծնունդ», ասում է բարոն Եղեանը:
Վանը հիմնադրուել է 1999 թ.: Գիւղի հիմնադիրը եւ առաջին գիւղապետը եղել է Ֆելիքս Հայրապետեանը: Թէ ինչո՛ւ են գիւղի անունը հէնց Վան դրել, գիւղապետը այսպէս բացատրեց. «Դէ, քանի որ կողքին արդէն կար Մուշ, Ալաշկերտ, բնականաբար այս գիւղն էլ պիտի Վան լինէր»:
Դպրոցի տնօրէն Վարդանեանը աւելացնում է. «Քաշաթաղի նախկին մարզպետ Ալեքսան Յակոբեանի նախաձեռնութիւնն էր՝ վերականգնել պատմական անունները»:
Ինչպէս Քաշաթաղի այլ բնակավայրերում, Վանում եւս դժուարութիւնների ու խնդիրների պակաս չկայ: Արդէն տասը տարի վանեցիները խմելու ջուր բերում են Ալաշկերտից, որը մօտ 10 քմ հեռու է Վանից:
«Արդէն 10 տարի մարդիկ ջուր են կրում: Բայց մենք հասել ենք այն բանին, որ պետութիւնը խմելու ջուր հասցնելու համար միջոցներ է տրամադրել: Այս տարի խմելու ջրի հարցը լուծուելու է: Սա նշանակում է, որ այս հողերը հետ չեն տրուելու: Անցեալ տարի պետութիւնը մեր ոռոգման ջրի համակարգն է կարգի բերել: Նախկինում շատ էին հողերը հետ տալու մասին խօսակցութիւնները, այսօր այդ մասին գրեթէ չեն խօսում: Մարդիկ հիմքից նոր տներ են կառուցել, այգիներ են հիմնում», ասում է պարոն Եղեանը:
Վարդան Վարդանեանը համոզուած է, որ նրանք, ովքեր մնացել են այստեղ, այլեւս հետ չեն գնայ եւ ոչ ոք չի կարող այս հողերը հետ տալ, այստեղ արդէն գերեզմաններ կան:
«Այս հողերից հետ կը գնայ միայն այն մարդը, ով աշխատել չի սիրում: Նրանք, ովքեր եկել են այստեղ, ապա հեռացել են, պարզապէս աշխատել չեն ցանկացել: Նրանք ապրում էին այնքան ժամանակ, մինչեւ տարբեր օգնութիւններ կային: Հէնց որ օգնութիւնները դադարեցին, թողեցին ու հեռացան», ասում է դպրոցի տնօրէնը, ով արդէն եօթ տարի իր կնոջ ու երկու երեխաների հետ բնակւում է դպրոցում:
«Եթէ բնակարանի խնդիրը լուծուի, էլի մարդիկ կու գան այստեղ ապրելու: Մենք ինչո՞ւ ենք եկել այստեղ եւ հիմնաւորուել: Որովհետեւ այս հողը բարեբեր է: Այստեղ բերքն առատ է, եկամուտ ստեղծելը՝ հեշտ: Արեւ շատ կայ այստեղ: Ձիւն շատ հազուադէպ է գալիս: Այստեղ հողը բերք է տալիս 12 ամիս: Աճում է ամէն ինչ, անգամ կիտրոնազգիներ: Այստեղ կարելի է նաեւ անասնապահութեամբ զբաղուել: Այստեղ բոլոր հնարաւորութիւնները կան զբաղուելու շերամապահութեամբ», աւելացնում է գիւղապետ Եղեանը:
Առաջին տպաւորութիւնը Վանից յուսահատեցնող է, որովհետեւ չորս կողմդ դեռ աւելի շատ են աւերակները, քան տները: Բայց ժամանակի ընթացքում ստեղծուել է որոշակի ենթակառուցուածք, ապրելու որոշ պայմաններ: Վերջին տարիներին լաւացել է կապը հարեւան քաղաքների հետ: Կովսականից (նախկինում՝ Զանգելան) Կապան ամէն օր երկաթուղային օթոպիւս է աշխատում, որը յատուկ անցնում է նաեւ Վանով եւ շրջակայ գիւղերով: Շաբաթական երկու անգամ երթուղային օթոպիւսներ են գործում դէպի Ստեփանակերտ, Բերձոր եւ Երեւան:
Վանում գրեթէ բոլոր բնակիչները արդէն արբանեակային ալեհաւաք են տեղադրել: Թերթեր երկու շաբաթը մէկ բերում են Բերձորից կամ Կապանից: Դպրոցում արդէն համակարգիչներ են տեղադրել: Բացի այդ, այստեղ հնարաւոր է որսալ «Վիվասելը»:
Այս աշնանը կը լրանայ Վանի վերաբնակեցման տասը տարին: Գիւղապետը ինձ էլ հրաւիրեց, որ մասնակցեմ այդ միջոցառմանը: Ես էլ իմ կողմից եմ հրաւիրում նրանց, ովքեր ուզում են տեսնել Վանը: Արաքսի ձախ ափերին գտնուող Վանը դեռ կիսաւեր է եւ բոլորովին նման չէ այն Վանին, որ մենք կորցրել ենք Արաքսի աջ ափին՝ Արեւմտեան Հայաստանում՝ կապոյտ լճի ափին՝ Աղթամարի դիմաց: Բայց տասնամեայ Վանը եւս արժանի է այցելութեան, յատկապէս այն հայերի համար, ովքեր տառապում են Էրկրի կորուստով ու կարօտով:
Այս Վանը կարող է նրանց կարօտն առնելու սփոփանք լինել:
ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ, Վան
Յատուկ «Ազդակ»ի համար
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19173
Շնորհակալութիւն...

[Tigris]

ՎՐԱՑԱՀԱՅԵՐԻՆ ՊԱՐՏԱԴՐՈՒՄ ԵՆ ՓՈԽԵԼ ԱԶԳՈՒԹԻՒՆԸ
Վրաստանում արդէն մի քանի տարի է՝ հետեւողականօրէն իրականացւում է վրացախօս հայերի վրացացման պետական քաղաքականութիւնը: Այդ քաղաքականութեան արմատները հասնում են մինչեւ խորհրդային տարիների 1960-ական թուականները: Բայց եթէ այն ժամանակ դա կրում էր զուտ քարոզչական բնոյթ, ապա այսօր՝ Վրաստանի անկախացումից յետոյ վրաց իշխանութիւնները ձեռնամուխ են եղել ծրագրի գործնական իրականացմանը: Հայութեան վրացացման վերջին արարն սկսուեց Կամսախուրդիայի, շարունակուեց Շեվարդնաձէի պաշտօնավարութեան տարիներին: Այսօր հերթափոխը յանձնուել է երկրի ներկայիս նախագահ Սահակաշվիլուն:
Վրացախօս հայութեանը հայկական ակունքներից կտրելու մի իւրօրինակ մեթոտ է մշակուել, նրանց ուղղակիօրէն պարտադրւում է հրաժարուել հայկական ազգանուններից եւ ընդունել վրացական ազգանուններ: Ծրագրի իրականացման փուլում վրացական քաղաքներում ու գիւղերում յայտնուեցին այսպիսի բովանդակութեամբ յայտարարութիւններ. «Սիրելի գրիգորեան վրացիներ, ազգագրութեան հիմնարկում բացուել է յատուկ բաժին, որտեղ իւրաքանչիւր դիմորդի նախնիների վերաբերեալ անվճար ուսումնասիրութիւններ են կատարւում, արդիւնքում պեղւում, գտնւում է ձեր պապերի իսկական վրացական ազգանունը: Ժամանակն է, որ ձերբազատուէք մի կոտ ցորենով հայ քահանաների կպցրած հայկական հետքից՝ ազգանուններից, ժամանակն է փոխել ձեր՝ «եան»երով աւարտուող ազգանունները»: Նրանց՝ ազգութեամբ վրացի լինելու մէջ համոզելու համար էլ մոգոնուեց մի կեղծ պատմութիւն «գրիգորեան վրացիների» մասին. իբրեւ թէ հայ միսիոներ քահանաները (որպիսիք երբեւէ Հայ առաքելական եկեղեցին չի ունեցել) իրենց ծխի քանակն աւելացնելու նպատակով 18-19-րդ դարերում մի կոտ ցորենով կամ ցարական մի քանի ռուբլով խաբել-կաշառել են վրացի ընտանիքներին ու համոզել հայ մկրտուել՝ նրանց տալով հայկական ազգանուններ, որտեղից եւ ըստ վրացիների՝ ծագում են «գրիգորեան վրացիների» հայկական ազգանունները: Վրաստանի հեռուստատեսութիւնը, մամուլը հեղեղուեցին այդ յօրինովի պատմութիւնը ներկայացնող հաղորդումներով ու յօդուածներով: Նոյնիսկ հազարաւոր գրքեր տպագրուեցին գրիգորեանների «դառը» ճակատագրի մասին, եւ թէ ինչպէս անեն, որ այդ «խեղճերը» կրկին վրացանան:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԸ ՇԱՏ ԵՆ
Ի տարբերութիւն վրացական կողմի յօրինած հեքիաթի՝ յուշարձանագէտ Սամուէլ Կարապետեանը յայտարարում է՝ հայկական կողմի հակափաստարկներն այնքան շատ են, որ լիովին բաւարար են՝ «գրիգորեան վրացիների» կեղծ թեզը ջրի երես հանելու համար: Բաւական է միայն հրապարակել Հայաստանի ազգային արխիւի վաւերագրերը, ու վրացական առասպելը յօդս կը ցնդի: «Երբ 18-րդ դարում վրաց Հերակլ թագաւորն արշաւեց Երեւանի խանութեան դէմ, խանին վնասելու եւ հարկատուների թիւը պակասեցնելու նպատակով Արարատեան դաշտի խանահպատակ հայ բնակչութեան մի հատուածին գերեվարեց Վրաստան՝ նրանց բնակեցնելով հիւսիսային Կովկասի փէշերին, դրանով նաեւ մարդկային պատնէշ ստեղծեց՝ լեզկիների յարձակումներից Վրաստանը պաշտպանելու համար: Եւ ահա այդ գերեվարուած հայերը տասնամեակներով զրկուած լինելով հայկական դպրոց յաճախելու հնարաւորութիւնից՝ դարձան վրացախօս՝ մոռացան իրենց մայրենին»: Յուշարձանագէտը վկայակոչում է այդ հայ բնակիչների՝ 1893 թուականից պահպանուած նամակները՝ ուղղուած հայոց կաթողիկոսին, ուր նրանք գրում են, որ գաղթելով Հայաստանից՝ ապրել են շրջապատուած վրացի եւ օս բնակչութեամբ եւ ժամանակի ընթացքում մոռացել իրենց մայրենին, սակայն գիտակցելով, որ ազգութիւնը պահպանելու միակ միջոցը հայերէնի իմացութիւնն է՝ օրիորդաց դպրոց են հիմնել: Մինչդեռ նիւթական սղութեան պատճառով դպրոցը փակուել է, եւ ահա նամակով խնդրում են հայոց կաթողիկոսին՝ օժանդակել դպրոցի բացմանը: «Սա մի նմուշ է, իսկ ազգային արխիւը հարուստ է բազմաթիւ նման վաւերագրերով: Այս մարդկանց հայ լինելն ապացուցելու համար վաւերագրերի պակաս բոլորովին չունենք», փաստում է Սամուէլ Կարապետեանը: Վաւերագրերից մէկում նկարագրւում է Կախեթի գիւղերից մէկում բնակուած հայ ընտանիքի հետ կատարուածը. մահացել է ընտանիքի մայրը, նրա յուղարկաւորութիւնը դեռ չաւարտուած՝ յայտնւում է վրաց քահանան ու որբացած հայ երեխաներին ստիպում իր հետ գնալ վրաց եկեղեցի՝ վրացի մկրտուելու համար: Վաւերագրում նկարագրուած է, թէ ինչպէս են հայ փոքրիկները փորձել հակադրուել վրացի քահանայի պարտադրանքներին, սակայն անզօր լինելով՝ ի վերջոյ տեղի են տուել:

ՇԱՆԹԱԺ
Այսօր վրացախօս հայութեան ուծացման քաղաքականութեան ճանապարհին վրաց իշխանութիւնը ոչնչի առաջ չի կանգնում՝ հայերի դէմ կիրառելով հոգեբանական, ֆիզիքական, նիւթական շանթաժի բոլոր ձեւերը: Սամուէլ Կարապետեանի տեղեկացմամբ՝ Թիֆլիսի մերձակայ Ռիս գիւղում բնակուող Ներսիսեանցները, որոնք ռուսական տիրապետութեան տարիներին անուանւում էին Ներսէսովներ, վերջերս վրացական պարտադրանքի ազդեցութեան տակ ստիպուած եղան հրաժարուել իրենց հայկական ազգանունից՝ վերափոխուելով Կապաշվիլիների: Այսպէս. վրացական կառավարութեան ներկայացուցիչները յայտնւում են Ներսիսեանցների բնակարանում եւ ասում.
- Այս երկյարկանի տունը, ընդարձակ հողամասը, մշակած այգիները ձե՞րն են:
- Այո,- պատասխանում է ընտանիքի հայրը:
- Դէ, եթէ ուզում էք, որ այս հարստութիւնն այսուհետ էլ ձեզ պատկանի, ուրեմն համաձայնէք ու «ճշտէք» ձեր ազգանունը, հակառակ դէպքում կը զրկուէք ձեր ողջ ունեցուածքից: Իսկ մենք կےօգնենք ձեզ «յայտնաբերել» ձեր «իսկական» վրացական ազգանունը:
Մի քանի շաբաթ անց դարձեալ յայտնւում են վրացի նոյն պաշտօնեաները եւ որպէս ուրախ լուր տեղեկացնում.
- Մենք պրպտել ու գտել ենք ձեր իսկական ազգանունը, դուք ոչ թէ հայեր էք, այլ վրացի Կապաշվիլիների ժառանգորդներն էք, եւ դրա համար պէտք է պարծենաք:
Եւ այսպէս՝ ընդամէնը մի քանի օրում հայ Ներսիսեանցները դարձան վրացի Կապաշվիլիներ: Սա է ողջ իրականութիւնը: Սովորաբար հայկական ազգանունների «եան» մասնիկը վրացիները նախընտրել են վրացական «շվիլի»ով փոխարինել, ինչպէս օրինակ՝ Սահակեան-Սահակաշվիլի, բայց այսօր այս տարբերակն այլեւս չի կիրառւում: Այսօր հայերին պարտադրում են նոր ազգանուններ, որոնցում ի սպառ վերացուած են հայկական արմատները, ինչպէս դա արուել է Ներսիսեանցների դէպքում:
Պարտադրանքի նոյն մեթոդն է կիրառւում թիֆլիսամերձ բոլոր գիւղերի վրացախօս հայ բնակիչների նկատմամբ: Վրացաբնակ հայերն այսօր ապրում են կատարեալ մղձաւանջի մէջ: Եւ այդ մղձաւանջից դուրս գալու, հանգիստ ապրելու համար հայ մարդկանց այլ բան չի մնում, քան անուանափոխուել, հրաժարուել ազգային պատկանելիութիւնից եւ զերծ մնալ հալածանքներից: Հայերի ուծացման քաղաքականութիւնը շարունակւում է...
Հետաքրքիր է, իսկ ինչպիսի՞ն է Հայաստանի իշխանութիւնների արձագանգը: Մեր հարցին ի պատասխան՝ Սամուէլ Կարապետեանը նկատեց. «Այս ամբողջ հակահայկական ալիքի դէմ Հայաստանի վերաբերմունքը կարելի է մէկ բառով բնորոշել՝ զրոյական»:
ԱՐՄԻՆԷ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19618

[Tigris]

ՀԱԴՐՈՒԹ. ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ ՅԵՏ ԵՆ ՄՆՈՒՄ ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻՑ
ԱՐՑԱԽՈՒՄ (ԵՒ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ) ՎԵՐԱԲՆԱԿԵՑՈՒՄ ՉԿԱՅ




Հադրութը երեք կողմերից շրջափակուած է լեռներով եւ միայն հարաւից է դաշտավայր, որը բացւում է դէպի Արաքսի հովիտ, որտեղ ձմեռը մեղմ է ու գրեթէ անձիւն: Աշխարհագրական նման դիրքի պատճառով է նաեւ, որ պատերազմի տարիներին թշնամու զինուած ուժերը հարաւից կարողացել են շարժուել դէպի Հադրութ, խորհրդային զինուած կազմաւորումների օգնութեամբ գրաւել եւ գաղթի մղել շրջանի 14 գիւղերի բնակչութեանը: Բայց բաւական էր, որ ռուսական հրասայլերը այլեւս չօգնէին թուրքերին, եւ արցախցիները ազատագրեցին բոլոր զաւթուած գիւղերը, որոնք բռնագրաւման տարիներին աւերուել ու թալանուել էին:
Այդ գիւղերի բնակիչների մեծ մասը այդպէս էլ չվերադարձաւ հայրենի տուն: Վերաբնակեցման խնդիրը ամէնից սուրն է տասնեակ այլ առաջնային խնդիրների շարքում, քանի որ երկիրը պաշտպանելու համար առաջին հերթին նախ եւ առաջ բնակիչներ են պէտք: Այսօրուայ Հադրութի շրջանը (ներառեալ՝ ազատագրուած այն տարածքները, որոնք վարչականօրէն մաս են կազմում շրջանին) զբաղեցնում է շուրջ 1800 քառ. կմ տարածք եւ ունի ընդամէնը 12 հազար բնակիչ:
Հադրութի շրջանի վարչակազմի ղեկավար Վալերի Գէորգեանը հաստատում է, որ վերջին տարիներին շրջանի բնակչութիւնը չի պակասել, բայց չի էլ աւելանում:
«Աւելացել է, բայց շատ քիչ: Խնդիրն այն է, որ մեր պայքարի, պատերազմի ժամանակ մեր երիտասարդները, ովքեր պէտք է այսօր ամուսնացած լինէին, ունենային երեխաներ, զոհուել են: Շրջանում ունենք 330 զոհ, ասինքն` 330 ընտանիք: Երկրորդ, շրջանում ունեցել ենք 14 բռնագաղթուած բնակավայրեր «Օղակ» գործողութեան ժամանակ: Այդ գիւղերը ազատագրուել են, բայց բնակչութեան մեծ մասը այդպէս էլ չի վերադարձել», ասում է Գէորգեանը:
Հադրութի բնակիչներից շինարար Գագիկ Աւանեսեանը կարծում է, որ ժողովրդագրական այսօրուայ վիճակի պատճառը միայն պատերազմի հետեւանքերը չեն:
«Երիտասարդները չեն ամուսնանում, որովհետեւ տուն չունեն: Մարդիկ պէտք է զգան, որ պետութիւն կայ: Եթէ տներ կառուցուեն, այդ տներում երիտասարդներ կ՚ապրեն ու կ՚ամուսնանան: Այսօր շրջանի բնակչութեան հազիւ մէկ տոկոսը կարող է իր ուժերով տուն կառուցել: Իսկ նա, ով գումար ունի, նախընտրում է ոչ թէ Հադրութում տուն կառուցել կամ գնել, այլ Երեւանում, Ստեփանակերտում կամ այլ քաղաքներում: Այդ պատճառով՝ ժողովրդագրական վիճակի բարելաւումով նախ պետութիւնը պէտք է շահագրգիռ լինի», ասում է Աւանեսեանը:
Ինչպէս Հայաստանի մարզերն են իրենց զարգացումով յետ մնացել մայրաքաղաք Երեւանից, այնպէս էլ Արցախի շրջաններն են յետ մնում Ստեփանակերտից: Եթէ Երեւանում եւ շրջակայ քաղաքներում է կենտրոնացած Հայաստանի բնակչութեան գրեթէ երկու երրորդը, ապա արցախահայութեան առնուազն կէսը բնակւում է Ստեփանակերտում եւ յարակից բնակավայրերում: Այսպիսով, Հայաստանն ու Լեռնային Ղարաբաղը նմանւում են մեծ գլխով եւ վտիտ ոտքերով հիւանդ երեխայի:
Անցած մի քանի տարիների շինարարական պումը նաեւ բացասական ազդեցութիւն է թողել: Հազարաւոր բանուորներ Հայաստանի ու Արցախի գիւղերից շտապել են Երեւան կամ Ստեփանակերտ, ժամանակաւոր գործ գտել եւ փորձում են այլեւս չվերադառնալ իրենց տներ, որտեղ ապագայի յոյսերը այնքան խոստմնալից չեն, որքան մայրաքաղաքում:
«Եթէ Հադրութ քաղաքում ուզես բանուոր վարձել օրեկան 3000 դրամով, ապա հեշտ չէ ազատ մարդ գտնել», ասում է շրջանի վարչակազմի ղեկավարը:
Հադրութի շրջանում բնակչութիւնը հիմնականում զբաղւում էր խաղողագործութեամբ, բայց պատերազմի տարիներին անհնար էր այգիները մշակել: Դրանց մի մասը պարզապէս փճացան: Պատերազմից յետոյ, երբ այդ տարածքները սեփականաշնորհուեցին, մարդիկ խաղողի փոխարէն այդ նոյն հողերի վրայ հացագործութեամբ զբաղուեցին:
«Հիմա նորից ժողովուրդը մտածում է խաղողագործութեանը վերադառնալու մասին եւ խաղողի այգիներ է տնկում: Արդէն ունենք 200 հեկտար այգիներ, մի մասը արդէն բերք է տալիս: Այդ թիւը պէտք է հասցնենք 1000 հեկտարի», ասում է Վալերի Գէորգեանը:
Անցնող տարիներին Սփիւռքի օգնութիւնը անգնահատելի էր: «Հայաստան» համահայական հիմնադրամի հանգանակած գումարներով եւ «Արցախի վերածնունդ» ծրագրով Հադրութի շրջանում կատարուել են մի քանի միլիոն դոլարի աշխատանքներ, կառուցուել են դպրոցներ, ջրատարներ, ճանապարհներ, վերանորոգուել հանրութեան համար կարեւոր նշանակութեան կառոյցներ: Այդ օգնութիւնը շատ կարեւոր էր, որպէսզի բնակչութիւնը տեսնէր ու հաւատար, որ լաւ գործեր արւում են, որ իր ու իր երեխաների ապագան կապէր հէնց հայրենիքի հետ, ոչ թէ արտագաղթէր Հայաստան կամ արտերկիր:
Վալերի Գէորգեանը ընդունում է, որ վերջին երկու-երեք տարիների ընթացքում վերաբնակեցում չկայ: «Ունենք ներքին վերաբնակեցում, երբ մի գիւղից մի այլ գիւղ են գնում: Տարիներ առաջ թւում էր, թէ վերաբնակեցում կայ, մարդիկ գալիս էին, բայց նրանք ոչ թէ վերաբնակուելու համար էին գալիս, այլ տեսնելու` ինչ կայ-չկայ: Միայն Նորաշէն եւ Հայկաւան գիւղերում եղան մնացողներ, այսօր դրանք բնական գիւղեր են իրենց դպրոցներով՝ 40-ական աշակերտներով», ասում է նա:
ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայութեան տուեալներով` 2009 թ. յունուարի մեկի տուեալներով Հադրութի շրջանում բնակչութեան թիւը 2008 թ. յունուարի 1-ի տուեալներով աւելացել է ընդամէնը 12 մարդով:

ՀԻՒՍԻՍ-ՀԱՐԱՒ ՄԱՅՐՈՒՂԻՆ ՀԱԴՐՈՒԹԸ ՄՕՏԵՑՐԵՑ ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻՆ
Համայն հայութեան հանգանակութիւններով կառուցուած Հիւսիս-Հարաւ մայրուղին, որը ձգւում է աւելի քան 160 կիլոմեթր՝ Հադրութից մինչեւ Մարտակերտ, կարեւորագոյն ենթակառուցուածքն է ամբողջ ԼՂՀ-ում: Նախկինում Արցախի շրջանների կենտրոնները Ստեփանակերտի հետ կապւում էին այնպիսի ճանապարհներով, որոնք անպայմանօրէն անցնում էին թուրքերի շրջաններով: Այսպէս, Հադրութից Ստեփանակերտ հասնելու համար անհրաժեշտ էր կտրել աւելի քան 100 կմ ճանապարհ եւ անպայմանօրէն անցնել թուրքաբնակ Ֆիզուլի, Աղդամ քաղաքներով: Այսօրուայ բարեկարգ ճանապարհը ընդամէնը 50 քմ է եւ անցնում է ԼՂՀ տարածքով:
Բայց Հիւսիս-Հարաւ, իսկ աւելի վաղ կառուցուած Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղիները դեռ ամբողջը չեն, որ կառուցուել են սփիւռքահայերի հանգանակած դոլարների հաշուին:
Միայն Հադրութի շրջանում կատարուել են միլիոնաւոր դոլարների աշխատանքներ: «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Միացեալ Նահանգների Արեւմտեան ափի տեղական մարմինը մէկ միլիոն դոլար է տրամադրել, որպէսզի վերանորոգուի Հադրութ քաղաքի հիւանդանոցը: Մօտ կէս տարի առաջ աշխատանքներն աւարտուել են եւ այսօր այդ հիւանդանոցը ունի բարեկարգ տեսք ու ժամանակակից բուժսարքաւորումներ:
Վերջերս շահագործման է յանձնուել նաեւ Տողի դպրոցի վերանորոգուած շէնքն ու Տող-Հադրութ 22 կմ երկարութեամբ գազատարը: Հադրութ քաղաքում կառուցուել է ջրատար, այսօր արդէն մասամբ լուծուել է խմելու ջրի խնդիրը: Վերանորոգման եւ կառուցման աշխատանքներ են կատարւում նաեւ ԼՂՀ պետական ամավարկի տրամադրած միջոցներից:

«Մենք շնորհակալ եմ սփիւռքահայերից, քիչ չեն օգնել մեր շրջանին: Սփիւռքահայերի գումարներով բաւականին աշխատանքներ են կատարուել` դպրոցներ, բուժկէտեր են վերանորոգուել, ճանապարհներ կառուցուել: Մենք սփիւռքահայերից այլեւս դրամական օգնութիւն չենք ակնկալում, բաւական է, շատ են օգնել: Հիմա ես նրանց հրաւիրում եմ գալ նաեւ Հադրութ, երբ այցելում են Հայաստան եւ Արցախ: Գան, տեսնեն, հանգստանան», ասում է Հադրութի շրջանի վարչակազմի ղեկավարը:
ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Յատուկ «Ազդակ»ի համար
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19695

[Tigris]

Ի՞ՆՉ ԿԸ ՄՏԱԾԷԻՆ ՀԱՅ ՊԱՇՏՕՆԱՏԱՐՆԵՐԸ, ԵԹԷ ԵՐԲԵՔ ԿԸ ՄՏԱԾԷԻՆ...

Երեւանի պաշտօնատարներուն կողմէ կատարուած երկու ցնցիչ յայտարարութիւններ խորապէս մտահոգած են հայերը ամբողջ աշխարհի մէջ։
Առաջին յայտարարութիւնը կատարուեցաւ վարչապետ Տիգրան Սարգսեանի կողմէ, Ծաղկաձորի մէջ, Հայաստան, 21 փետրուարին, միջազգային տնտեսական ֆորումին ընթացքին՝ «Տնտեսական միջազգային համագործակցութեան հեռանկար. հարցեր եւ լուծումներ»։ Խորհրդաժողովին ներկայ եղան բարձրաստիճան պաշտօնատարներ եւ գործարարներ՝ Ռուսիայէն, Բուլգարիայէն, Իրանէն եւ շարք մը ուրիշ երկիրներէ։
Իր ելոյթին մէջ, որ վերնագրուած էր՝ «Տնտեսական միջազգային համագործակցութիւն. նոր քաղաքականութիւն», վարչապետը Ռուսիան եւ Թուրքիան հրաւիրեց Հայաստանի մէջ հիւլէական նոր ելեկտրակայան մը կառուցելու ծրագիրին մասնակցելու։ Ան նշեց, թէ բազմամիլիոն դոլար արժէք ունեցող այդ ծրագիրը ոչ միայն տնտեսական, այլեւ քաղաքական նշանակութիւն ունի։ Ներկայիս գոյութիւն ունեցող ելեկտրակայանը, որ կը գտնուի Երեւանի մօտ, սկսաւ գործել 1976-ին։ Շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ դրացի Թուրքիան քանի մը տարիէ ի վեր ճնշում կը բանեցնեն Մեծամօրի ելեկտրակայանի փակման համար՝ ապահովական պատճառներ վկայակոչելով։ Կ՚ակնկալուի, որ նոր ելեկտրակայանը գործել սկսի 2016-ին։
Թուրք ղեկավարները տակաւին չեն հակազդած պրն. Սարգսեանի հրաւէրին։ Սակայն, ըստ ռուսական աղբիւրներու, Անկարա հետաքրքրուած կը թուի ըլլալ։ «Նեզավիսիմայա Գազեթա» ռուսական թերթը մէջբերած է թուրք անյայտ բանբերի մը մէկ խօսքը, թէ՝ «Թուրքիոյ կառավարութիւնը պաշտօնական դիմում կ՚ակնկալէ Հայաստանի պաշտօնական շրջանակներէն՝ հիւլէական ելեկտրակայանի ծրագրին մասնակցութեան համար։ Միայն ատկէ ետք է, որ թրքական կողմը կրնայ նկատի առնել ծրագրին մէջ մասնակցութեան հեռանկարը եւ որոշում կայացնել այդ ուղղութեամբ։ Եթէ բոլոր հարցերուն շուրջ համաձայնութիւն գոյանայ, Երեւանի առաջարկը կրնայ ընդունուիլ»։
Շարք մը հայ վերլուծողներ լուրջ մտահոգութիւններ բարձրացուցած են այդ ձեւի զգայուն ծրագիրի մը մէջ Թուրքիոյ մասնակցութեան շուրջ։ Ոմանք մատնանշած են այդպիսի մասնակցութեան մը ներկայացնելիք ռիսքը Հայաստանի ազգային ապահովութեան նկատմամբ՝ նկատի առած Թուրքիոյ պատմական թշնամութիւնը Հայաստանի հետ։ Ուրիշ յօդուածագիրներ խօսեցան հիւլէական ելեկտրակայաններ կառուցելու մէջ Թուրքիոյ բացարձակ անփորձութեան մասին։ Երկիրը կառավարող համադաշնակցութեան կրտսեր անդամներէն ՀՅԴ-ն ներկայացնող խորհրդարանի անդամ Արա Նռանեան, նշեց, թէ իր կուսակցութիւնը դէմ է, հիւլէական նոր ելեկտրակայանի կառուցման մէջ Թուրքիոյ մասնակցութեան՝ զայն համարելով «Հայաստանի շահերուն վնասող» գործօն մը։
Ինչպէ՞ս կրնան հայ պաշտօնատարներ հիւլէական ելեկտրակայանի մը կառուցման մէջ դերակատարութիւն առաջարկել երկրի մը, որ կ՚ուրանայ Ցեղասպանութիւնը, կը մերժէ դիւանագիտական կապեր հաստատել Հայաստանի հետ, շրջափակման տակ կ՚առնէ զայն՝ անոր տնտեսութիւնը կործանելու նպատակով, եւ քաղաքական ու զինուորական զօրակցութիւն կը տրամադրէ Ազրպէյճանին՝ Արցախի տագնապին մէջ։
Երկրորդ մտահոգիչ զարգացումը հայաստանցի պաշտօնատարներու կողմէ Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարին ուղղուած հրաւէր մըն է՝ մասնակցելու Սեւ ծովու տնտեսական խորհրդաժողովին, որ տեղի պիտի ունենայ 16 եւ17 ապրիլին, Հայկական ցեղասպանութեան նշումէն քանի մը օր առաջ։ Հայաստանի վեցամսեայ նախագահութիւնը այդ կազմակերպութեան կ՚աւարտի 30 ապրիլին։
Հայերը յաւելեալ զայրոյթ ապրեցան թրքական «Today's Zaman» օրաթերթին մէջ լոյս տեսած տեղեկագիրին պատճառով, որ կը նշէ, թէ՝ «Հայաստան փոխած է սեւծովեան երկիրներու արտաքին գործոց նախարարներու հանդիպման թուականը՝ ըստ երեւոյթին իբրեւ բարի կամեցողութեան քայլ՝ ապահովելու համար Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ալի Բաբաջանի մասնակցութիւնը»։ «Զաման» գրեց, թէ Հայաստանի իշխանութիւնները վերոնշեալ խորհրդաժողովին թուականը փոխած էին «նախապէս յայտարարուած 29 ապրիլէն 16 ապրիլի։ Փոփոխութիւնը նշանակալից է, որովհետեւ 29 ապրիլը 24 ապրիլէն միայն քանի մը օր յետոյ է»։
Վիրաւորանքին վրայ անարգանք աւելցնելու համար «Զաման»ը մէջբերեց անյայտ թուրք պաշտօնատարի մը մէկ խօսքը, թէ՝ Բաբաջան չէ հաստատած խորհրդաժողովին իր ներկայութիւնը, եւ թէ անոր մասնակցութիւնը կախեալ է «ներկայիս ընթացքի մէջ եղող հաշտութեան գործընթացին եւ Հայաստանի հետ դռնփակ բանակցութիւններուն նկատմամբ Հայաստանի յանձնառութենէն»։
Թուրք պաշտօնատարներ յաճախակի նշումներ կը կատարեն Հայաստանի հետ «հաշտութեան» մը մասին, որպէսզի ստեղծեն այն սխալ տպաւորութիւնը, թէ երկու երկիրները իրարու հետ հաշտութեան ընթացքի մէջ են՝ այդպիսով յուսալով, որ Օբամայի վարչամեքենան եւ ամերիկեան Կոնգրեսը որեւէ քայլ չեն առներ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ։
Մինչ Անկարայի պաշտօնատարները անդադար այդ ձեւի սխալ պատգամներ կ՚ուղղեն Վաշինգտոնի, հայկական կողմը զարմանալիօրէն լուռ կը մնայ՝ վաւերականութիւն տալով թրքական կողմին ստեղծած սխալ տպաւորութիւններուն, որոնք կը նպատակադրեն ականահարել Հայոց ցեղասպանութեան շուրջ որեւէ ամերիկեան հռչակում։
Հակազդեցութեան հազուադէպ ելոյթով մը Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան գործադիր բանբեր Տիգրան Բալայեան հրապարակեց հաղորդագրութիւն մը՝ ուրանալով սեւծովեան երկիրներու խորհրդաժողովի թուականին փոփոխութիւնը Թուրքիոյ մտահոգութիւններուն պատշաճելու համար կատարուած ըլլալու վարկածը։ Տիար Բալայեանը, սակայն, ոչ մէկ բացատրութիւն տուաւ, թէ ինչո՛ւ խորհրդաժողովը ապրիլ ամիսէն առաջ չէր կայացուած։
Դժուար է հաւատալ, որ հայկական կառավարութիւնը թուրք արտաքին գործոց նախարարը Հայաստան կը հրաւիրէ 24 ապրիլէն մէկ շաբաթ առաջ։ Բաբաջան՝ ցեղասպանութեան ուրացող մը եւ Հայաստանը շրջափակման մէջ պահող թշնամի երկիրի մը բարձրաստիճան պաշտօնատարը, պէտք չէ երբեք ողջունուի Երեւանի մէջ, բացի եթէ մտադիր է ծաղկեպսակ զետեղելու Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթողին վրայ եւ ներողութիւն խնդրելու հայ ժողովուրդէն...

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
«Կալիֆորնիա Կուրիըր»ի
խմբագիր

http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19697

[Tigris]

«ԹՈՒՐՔԻԱՆ ԴԵՌ ՎՏԱՆԳԱՒՈՐ ԵՐԿԻՐ Է»

«Նոյնիսկ եթէ քրդերը Արգենտինայում պետութիւն հիմնեն, Թուրքիան պիտի պայքարի դրա դէմ», տարիներ առաջ սպառնացել է Թուրքիայի վարչապետ Ռ. Տ. Էրդողանը։ Լուսնի վրայ հիմնէին, դարձեալ կը պայքարէր։
Թուրքական լպիրշ անհանդուրժողութիւնը հասնում է այնտեղ, որ իրենք-իրենց փոխում են անասունների եւ բոյսերի, գիտութեան մէջ ընդունուած, անուններն անգամ. «Ovis Armeniana» վայրի ոչխարը վերանուանում են «Ovis Orientalis Anatolicus», «Caprelolus Vulpes» պախրան՝ «Capreolus Cuprelus», «Vulpes Kurdestanica» կարմիր աղուէսը՝ «Culpes Vulpes»։ Տակաւին 1972-ին Լենինգրադում, Բուսաբանական 12-րդ միջազգային խորհրդաժողովում թուրք գիտնականները ճգնել են փոխել ծիրանի «Armeniaca» անուանումը՝ ընդունուած Ն. Ք. Ա. դարում, երբ Աղեքսանդր Մակեդոնացին այն Հայաստանից փոխադրել տուեց Յունաստան։
Վայրի ոչխարի ու ծիրանի հայկական անուանումներն իսկ չհանդուրժող թուրքերը հնարաւոր լինի՝ սուր ու հրով քարտէսի վրայից Հայաստան անուանումն էլ կը ջնջեն։ Այս «ափ-աշկարա» իրողութիւնն անտեսող մէկը գրում է. «Երբ Դինքը սպաննուեց, առաջին տպաւորութիւնն այն է, որ... կրակոցը ապացոյցն էր այն թեզի, որ Թուրքիան չի կարողանում հանդուրժել մարդու հիմնարար ազատութիւններ, ազատ խօսք եւ համընդհանուր եւրոպական արժէքներ։ Հայաստանեան քարոզչամիջոցներն սկսեցին անթաքոյց ուրախութեամբ հաղորդել տեղեկագրութիւններ Թուրքիայից՝ մի քանի օր շարունակ գուժելով մեծանուն հայի կորուստը... թուրքերը... դուրս եկան փողոց եւ ասացին՝ «Մենք հայ ենք», «Մենք Հրանդ Դինքն ենք»։ Նրանք դուրս եկան փողոց՝ Դինքի արիւնը իրենց երկրի երեսից մաքրելու... մարդասպաններից ազատուելու... ասելու, որ արձակուած փամփուշտն ուղղուած էր Թուրքիայի իւրաքանչիւր քաղաքացու։ Թուրքերը հարիւր հազարներով փողոց էին դուրս եկել յանուն իրենց երկրի... Ես հաստատ չեմ կարողանայ ջարդել իմ մէջ ամրացած այն ծինաբանական թապուն, որն ինձ թոյլ չի տալիս յանուն երկրի, յանուն հայրենիքի՝ ասել, «Ես թուրք եմ»։ Բայց ես ուզում եմ, որ իմ զաւակը մեծանայ այնպիսի երկրում, որը նրան երբեւէ ուժ կը տայ ասելու՝ «Ես թուրք եմ»՝ այն ժամանակ, երբ դա պէտք կը լինի իր հայրենիքի ու իր սրբութիւնների փրկութեան համար։ Ու Հրանդ Դինքն այլեւս մերը չէ։ Թուրքիան ցոյց տուեց, որ ոչ ոքի չի զիջի Հրանդ Դինքին... որ Դինքը Թուրքիայի քաղաքացի է եւ զոհուել է յանուն Թուրքիայի ապագայի» («Ժամանակ», Լոս Անջելես, 18 յունուար, 2008)։
Դժբախտաբար սա մէկ-երկուսի պատահական կարծիք չէ, այլ, ի սկզբանէ, ԼՏՊ-ի առաջնորդութեամբ իրագործուող ծրագրի արտայայտութիւն, որ արտաքին այլափոխումներով հանդերձ, էութեամբ մնալով նոյնը, շարունակում է պղտորել մտքերը։ ՀՀՇ-ական-ԼՏՊ-ական քարոզչութեան ջահակիր օրաթերթի շախսէյ-վախսէյական անստորագիր այս տողերը կարդալուց յետոյ ինչպէ՞ս չհարցնես. «Հայաստանում ո՞ր ամենահասարակ թուրքին (օրինակ՝ չարենցեան Ալիի նման մէկին), էլ չասենք՝ նշանաւոր թուրքին սպաննեցին, որ հայերն էլ դուրս գային փողոց ու վանկարկէին՝ «Մենք Ալին ենք», «Մենք թուրք ենք»։ Զուր են այս թրքամոլի յոյսերը, թէ իր զաւակի ապագան երջանիկ կը լինի «Ես թուրք եմ» ասելով։ Դրա անհամար բացառումներից է Թուրքիայի պաշտպանութեան նախարար Վեջդի Գեոնիւլի հարցը. «Եթէ յոյները շարունակէին Եգէականի եւ հայերը... Թուրքիայի արեւելեան նահանգներում ապրել, այսօրուայ ազգային պետութիւնը գոյութիւն կ’ունենա՞ր»։ Մի խումբ թուրքահայ մտաւորականներ բողոքելով Ցեղասպանութեան այս արդարացման դէմ՝ նշեցին, որ այն հակասում է սահմանադրութեան 66-րդ յօդուածի աթաթուրքեան որակումին՝ «Թուրք պետութեան հայրենակցական կապով կապուած ամէն մարդ թուրք է»... եթէ թուրք ազգութեան մասին ենք խօսում, ինչո՞ւ յոյները եւ հայերը այս ազգի մասնիկները չեն նկատւում, իսկ քրտերը, արաբները, ալբանացիները (իսլամ) նկատւում են։ ժամանակակից իրաւական պետութեան սահմանումին որքա՞ն է պատշաճում ազգութիւնը կրօնական միութիւն նկատող այս մտածելակերպը»։ («Ասպարէզ», 14 նոյեմբեր, 2008)։ Հանգամանքների ճնշման տակ իսկ թուրք համարուելու պատրաստ քրիստոնեաներին չընդունող Թուրքիայի ո՞ր ապագայի համար եւ ինչո՞ւ պիտի զոհուէր Հրանդ Դինքը։ Մինչեւ ե՞րբ են հայերը զոհուելու մի երկրի համար, որի ապագան իթթիհադականները կառուցեցին՝ 1915-ով աւարտելով արիւնարբու Համիդի կոտորածները։ Թուրքիայի հայատեաց ազգայնամոլների թիւը սպառւում է Դինքին սպաննողներո՞վ, որ կրակոցն ուղղուէր «իւրաքանչիւր» թուրքի դէմ։ Ո՞վ է մեղաւորը, սպաննող թո՞ւրքը, թէ՞ դրանով «ուրախացած» հայը (զազրելի պղծութիւն չէ՞ ողջ հայութեանը խոր ցաւ պատճառած Դինքի ողբերգութեան հայ մամուլի անդրադարձում «անթաքոյց ուրախութիւն» տեսնելը)։
Թղթի վրայ գրուած կամ չգրուած «հիմնարար ազատութիւնների» բազում հաստատումներից մի շատ սովորական վերջինը, քանի որ երկրի օրէնքով արգելուած է որեւէ գործունէութիւն՝ սահմանի վրայ, թուրքական մաքսատունը բռնագրաւել է «Արաքսի վաւերագրականը» թուրք-հայկական ժապաւէնը։ Իշխանութիւնները պահանջել են ժապաւէնից հանել յատկապէս Անիի աւերակների հատուածը։ Նման փաստերը ոչինչ են Թուրքիայում «հիմնարար ազատութիւններով, ազատ խօսքի, համընդհանուր եւրոպական արժէքներով» հմայուած հայանունների համար, ովքեր շարունակաբար մեղադրում են թէ՛ դրանցով, թէ՛ ՀՀՇ-ական տոտեմի պաշտամունքով ու «ծինական թապու ջարդելու» «համընդհանուր արժէքով» չտխմարացած հայերին։
Ջարդի թէ փշրի, անյայտ այս թուղթ մրոտողի «ծինական թաբուն» ստուգելը ինձ չի հետաքրքրում՝ հակառակ Հանրապետական ժողովրդային կուսակցութեան անդամ, պատգամաւոր Ջանան Արիթմանի, որը թուրք մտաւորականների ներողութեան արշաւի հանդէպ նախագահ Գիւլի որոշ մեղմ կեցուածքից կատաղած, պատրաստ էր իրաքցի լրագրողի պէս կօշիկ շպրտել նրա վրայ. «Ապդուլա Գիւլը պէտք է ոչ թէ իր ցեղային արմատների հետեւորդ լինի, այլ՝ հանրապետութեան նախագահ, նոր թուրք ազգութեան ղեկավար։ Պարզէք նախագահի ցեղային արմատները մայրական գծով» («Ասպարէզ», 19 դեկտեմբեր, 2008)։ Ինչպիսի՜ հայհոյութիւն, ինչպիսի՜ արատաւոր «ծինական թաբու»՝ Թուրքիայի նախագահի մայրը հայ է։ Ապացուցելով իր «զտարիւն թուրք», մահմետական ծագումը՝ Գիւլը ասուածը համարեց պետական անձի իր դիմագծի արատաւորում եւ դատ բացեց զրպարտիչ տիկին Ջանանի դէմ։ Հաստատեց նաեւ, թէ «ներողութեան» արարքով «Թուրքիան մեղադրւում է անիրաւօրէն»։ Եթէ Կիւլը շահի, հրապարակագիր Ռըզա Դիւրմենի համոզմունքով, դատարանը ընդունած կը լինի, որ հայկական (ուստի եւ Թուրքիայի մի շարք այլազգիների) ծագման մասին ակնարկութիւնը նախատինք է։ «Անհանդուրժողութեան պատճառներից մէկն էլ այն մտայնութիւնն է, որ թուրք ժողովրդի ու պետութեան համար վտանգ են նկատւում այն ամէնը, ինչը որ թուրք չէ», եզրակացնում է հրապարակագիրը («Ասպարէզ», 3 յունուար, 2009)։
«Արարատ» ժապաւէնի բեմադրիչ Ատոմ Էգոյեանը, «Ճի՞շդ է, որ թուրքերից բազմաթիւ սպառնալիքներ էք ստացել», հարցին պատասխանեց. «Այո՛... Թուրքիայում առկայ է շատ ծայրայեղ իրավիճակ... Թուրքիան դեռ վտանգաւոր երկիր է»։ Մահուան սպառնալիք ստացաւ Հրանդ Դինքի ընտանիքի փաստաբան Էրդալ Փողանը։ Վերջերս բացայայտուեցին «Էրգենեքոն» ազգայնամոլ կազմակերպութեան ծրագրած մահափորձերը «ներողութիւն...» նախաձեռնող չորս թուրք մտաւորականների դէմ։ Ծրագրի մասնակից Անվտանգութեան յատուկ գործողութիւնների վարչութեան պետի նախկին տեղակալ Իբրահիմ Շահինի անձնական համակարգչում յայտնաբերուած մահափորձերի ցուցակում նշուած են նաեւ Օրհան Փամուքի եղբօր՝ պրոֆեսոր Շեւքեթ Փամուքի (ընդամէնը ասելու համար, որ Աթաթուրքն էլ է սխալներ գործել), Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆեանի, Սվազի հայ համայնքի ղեկավար Մինաս Գիւլերի անունները։ Բոլորը պէտք է սպաննուէին նոյն օրը, նոյն ժամին, երկրի տարբեր նահանգներում։ Անկարայի դատախազութիւնն իր հերթին դատական գործ է ուզում բացել ստորագրողների դէմ՝ 301 յօդուածով. լրագրող Ճենգիզ Չանդարը շեշտելով, որ նրանց թիւն արդէն 26,771, շարունակում է. «Եթէ հայերից ներողութիւն խնդրելու արշաւի կազմակերպիչները ամբաստանւում են թուրք ժողովրդին հրապարակաւ նախատելու յանցանքով... ամբաստանութիւնը ուղղւում է նաեւ 26 հազար հոգու, եւ այսքան մեծ թուով մարդ նստեցնելը ամբաստանեալի աթոռին, այլ բան չէ, քան՝ թուրք ժողովրդին հրապարակաւ նախատելու հրաշալի օրինակ» («Ասպարէզ», 10, 13 յունուար 2009)։ Իսկ նրանց վերստին սպառնում են. «դաւաճաններ, մի օր էլ ձեր հաշիւը կը մաքրուի»։ Անհանդուրժողութեան նման ծայրայեղ դրսեւորումները, մարդկանց կեանքին սպառնացող վտանգները բնաւ էլ առանձին փաստեր չեն։ Դրանք բնորոշում են երկրի ընդհանուր իրավիճակը, հիմնաւորապէս հաստատում, որ՝ «Թուրքիան դեռ վտանգաւոր երկիր է»։
Ամբաստանեալի աթոռին նստելու բազում թեկնածուներից մէկը՝ Ֆիքրեթ Դողանը թուրքական «Թարաֆ» թերթում (2008, դեկտեմբերի 24) գրել է. «...մեր թաղամասում ամենամօտիկ ընկերս՝ Հրաչը... բոլորի հետ ստիպուած էր լաւ լինել, որպէսզի իրեն հայի զաւակ չասեն... ոչ միայն Հրաչի, այլեւ մեզ շրջապատող հայ բոլոր դրացիների դէմքերին տխրութիւն կար եւ ես այդ տխրութեան պատճառը չգիտէի, դրա համար է, որ ներողութիւն եմ խնդրում»։ Ըստ «Ռադիքալ» թերթի թուրք յօդուածագիր Սեյֆի Օնգիդերի, թուրք ազգայնամոլութիւնը ամբողջովին իթթիհադական է եւ տիրապետում է բոլոր կուսակցութիւններում։ Ուստի. «Հայկական ծագում ունենալը հայհոյութեան համազօր է»։ Արդարամիտ եւ խիզախ հազարաւոր մտաւորականների ձեռնարկը, «Մենք հայ ենք» վանկարկող զանգուածի ցոյցը արդի Թուրքիայում հասարակական մտայնութեան վերափոխման դեռեւս նախնական դրսեւորումներից է։ Իթթիհադական-ազգայնամոլ զանգուածն անհամեմատ մեծ եւ հզօր է, միասնական՝ իր կառավարութեան հետ. եւ աններելի մոլորութիւն է կարծելը, թէ Հայոց հարցի արդարացի լուծում կարելի է սպասել նրանցից։

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉԵԱՆ

«Ազդակ»

[Tigris]

ԱՆՑԱՆԿԱԼԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ՝ ԱՐՑԱԽԵԱՆ ԿԱՐԳԱՒՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ
ՄԻՆՉ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՆՊՏՈՒՂ ԵՐԿԽՕՍՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԷՐ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՀԵՏ՝ ԱԴՐԲԵՋԱՆԸ ՆՈՐՈԳԵՑ ԵՒ ՍԵՐՏԱՑՐԵՑ ԿԱՊԵՐԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ

Մօտ մէկ տարի, այն բանից յետոյ, երբ Հայաստանն ու Թուրքիան նախաձեռնեցին «ֆուտբոլային դիւանագիտութիւնը», արցախեան կարգաւորման գործընթացը ինչ-որ տեղ մղուել էր երկրորդական տեղ՝ զիջելով հայ-թուրքական երկխօսութեանը: Չնայած նոյեմբերի 2-ին Մոսկուայում նախագահներ Դմիտրի Մեդվեդեվի, Սերժ Սարգսեանի եւ Իլհամ Ալիեվի միջեւ ստորագրուեց հռչակագիր, սակայն կարելի է ասել, որ մէկ տարուայ ընթացքում արցախեան կարգաւորման խնդիրը աւելի շատ շօշափւում էր հայ-թուրքական յարաբերութիւնների պարունակում: Ճիշտ է, պաշտօնական Երեւանը պնդում է, որ ո՛չ Ցեղասպանութեան եւ ո՛չ էլ արցախեան խնդիրը չեն քննարկուել հայ-թուրքական երկխօսութեան ընթացքում, սակայն այս դէպքում անհասկանալի է, թէ մէկ տարուայ ընթացքում հայ եւ թուրք դիւանագէտները, արտաքին գործերի նախարարներ Եդուարդ Նալբանդեանն ու Ալի Բաբաջանը ի՞նչ հարցերի շուրջ են բանակցել:
Տպաւորութիւն էր ստեղծուել, թէ Անկարան այլեւս հայ-թուրքական յարաբերութիւնները եւ Արցախի հարցը միմեանց հետ չի կապում, սակայն անցած մէկ ամսուայ ընթացքում վարչապետ Ռեջեբ Թայիբ Էրդողանը չորս անգամ յայտարարեց, որ առանց արցախեան հակամարտութեան կարգաւորման (հասկանալի է, թէ թուրքերի համար որն է կարգաւորումը), Թուրքիան չի բացի Հայաստանի հետ սահմանը: Արտաքին գործերի նախարար Ալի Բաբաջանը, ով աւելի փափուկ յայտարարութիւններ է անում (ինչը պէտք է համարել թուրքական դիւանագիտութեան նրբութիւններից մէկը), ապրիլ 16-ին Երեւանում նախագահ Սարգսեանի հետ հանդիպումից յետոյ, վերադառնալով Անկարա, յայտարարեց, որ թուրք-հայկական բանակցութիւնները պէտք է ընթանան արցախեան կարգաւորման գործընթացին զուգահեռ:
Ապրիլի կէսերից յետոյ ղարաբաղեան գործընթացը կարծես կրկին աշխուժանում է: Ապրիլի 21-ից 27-ը Հայաստան, Ադրբեջան եւ Արցախ են այցելել ԵԱՀԿ Մինսքի խմբի համանախագահները, որոնք համատեղ մամուլի ասուլիս կու տան միայն այն բանից յետոյ, երբ Բաքուից կրկին վերադառնան Երեւան:
Ապրիլի 16-17-ին Մոսկուա այցելեց Իլհամ Ալիեվը: Ռուսաստանցի իր գործընկերոջ հետ բանակցութիւնների հիմնական թեման եղել է Արցախեան կարգաւորման հեռանկարը: Համատեղ մամուլի ասուլիսում Դմիտրի Մեդվեդեվը ընդգծել է, որ ղարաբաղեան խնդիրը շատ բարդ, բայց լուծելի հակամարտութիւն է: Բայց առաւել ուշագրաւը Հայաստանի ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանի պետութեան առաջնորդի այն յայտարարութիւնն էր, որ «Արցախեան խնդիրը կարգաւորելու հեռանկարներ կան, պէտք է նախ եւ առաջ հիմնուել միջազգային իրաւունքի չափանիշների եւ փաստաթղթերի վրայ, որ ընդունուել են ՄԱԿ-ում եւ ԵԱՀԿ-ում»:
Հայկական կողմերի համար ցաւալի իրողութիւն է, որ տարիների դադարից յետոյ Ռուսաստանը վերյիշում է Արցախեան հարցով 1993 թուականին ընդունուած բանաձեւերը, որոնք ընդամէնը արտայայտում էին ռազմի դաշտում ստեղծուած ռազմական իրադրութիւնը: Այդ չորս բանաձեւերը ընդունուել են 1993 թուականի ապրիլից նոյեմբեր հատուածում, այն ժամանակ, երբ Արցախեան ուժերը մէկը միւսի յետեւից լռեցնում էին հակառակորդի կրակակէտերը եւ զբաղեցնում Քարվաճառի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Ղուբաթլուի, Ջեբրայիլի եւ Զանգելանի շրջանները: Բնական է, որ այդ բանաձեւերում աւելի շատ են ադրբեջանանպաստ կէտերը եւ ձեւակերպումները, քանի որ հէնց Ադրբեջանն էր պարտւում ռազմի դաշտում:
Այստեղ կարեւորը ոչ այնքան այդ չորս բանաձեւերի բովանդակութիւնն է, որքան Մոսկուայի դիրքորոշումը: Ադրբեջանը միակողմանիօրէն ընդունելի է համարում այդ բանաձեւերի իրականացումը, քանի որ այդ դէպքում Արցախեան ուժերը պէտք է դուրս բերուեն Լեռնային Ղարաբաղը շրջապատող բոլոր շրջաններից, բացի Լաչինը: Այսինքն Մոսկուան այս հարցում միակողմանիօրէն պաշտպանում է Բաքուին: Ուշադրութիւն դարձնենք, որ առնուազն վերջին տասը տարիներին Մոսկուայի դիրքորոշումը այդքան ադրբեջանանպաստ չէր, ինչպէս այսօր: Ռուսաստանի նախկին կեցուածքը` «մեզ համար ընդունելի է կարգաւորման այն տարբերակը, որի շուրջ համաձայնութեան կը գան Հայաստանն ու Ադրբեջանը», շատ աւելի անկողմնակալ էր եւ դիւանագիտական տեսանկիւնից հաւասարակշռուած:
Մեդվեդեվը յայտարարեց նաեւ, որ Արցախի հարցում Հայաստանն ու Ադրբեջանը կարող են համաձայնութեան գալ: Իր հերթին Ալիեվը նշել է, որ բանակցութիւններում որոշակի առաջխաղացում է տեսնում՝ ընդգծելով, որ կարգաւորումը տեսնում է միայն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութեան շրջանակներում: Ռուսական «Վեստի» հեռուստաընկերութեանը տուած հարցազրոյցում Ալիեվը ասել է, որ Հայաստանը եւ Արցախը կարող են ցամաքային կապ ունենալ Լաչինի միջանցքով՝ շեշտելով նաեւ, որ Արցախի կարգավիճակի մասին խօսք կարող է լինել միայն այն դէպքում, երբ «իրենց բնակավայրեր, այդ թւում՝ Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնան փախստականները»:
Ռուսական լրատուամիջոցները ուշադրութիւն դարձրեցին Ալիեվի այն յայտարարութեանը, որ Ադրբեջանն ու Ռուսաստանը պայմանաւորուել են բնական գազի առաքումների հարցում, եւ Ադրբեջանը իր յաւելեալ «երկնագոյն վառելիքը» պատրաստ է ամբողջութեամբ վաճառել Ռուսաստանին: Սա շատ կարեւոր յայտարարութիւն է եւ առաջին հայեացքից թւում է, թէ որեւէ կապ չունի արցախեան կարգաւորման եւ այդ հարցում Մոսկուայի դիրքորոշման հետ: Սակայն եթէ իրօք Ադրբեջանը իր յաւելեալ կազը ամբողջութեամբ վաճառի հէնց Ռուսաստանին, ապա դա հարցականի տակ կը դնի Ռուսաստանը շրջանցող «Նաբուքքօ» գազատարի կառուցման հաւանականութիւնը: Ապագայում կառուցուելիք այդ գազատարը, որը պէտք է ադրբեջանական, թուրքմենական, միգուցէ նաեւ իրանական գազը Թուրքիայի տարածքով հասնի Եւրոպա, հովանաւորւում է հէնց Եւրոպայի կողմից՝ որպէս նաեւ այլընտրանք ռուսական գազին: Բնական է, եթէ Ադրբեջանը չմասնակցի այդ գազատարի աշխատանքներին, ինչի մասին Ալիեւը հրապարակաւ ակնարկեց Մոսկուայում, ապա Ադրբեջանը ռուսներին իր «լաւութեան դիմաց» պիտի որ ակնկալի «համապատասխան լաւութիւն»: Եւ նոյնքան բնական է, որ գազի հարցում Ռուսաստանին կատարած զիջումների դիմաց Ադրբեջանը Մոսկուայից ակնկալում է աջակցութիւն հէնց Արցախի հարցում:
Ալիեվի Մոսկուա այցելութիւնից յետոյ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի բարձրաստիճան դիւանագէտներից Նովրուզ Մամեդովը յայտարարել է, թէ առաջիկայում հնարաւոր է արցախեան կարգաւորմանն ուղղուած փաստաթղթի ստորագրումը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ:
Արցախեան կարգաւորման գործընթացում հնարաւոր առաջընթացի մասին թերեւս կարելի է խօսել առաջիկայ ամիսներին, երբ կայանան Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների միջեւ նախատեսուած երկու հանդիպումները: Սպասւում է, որ Սերժ Սարգսեանն ու Իլհամ Ալիեվը մայիսի 7-ին կը հանդիպեն Պրագայում, իսկ յունիսի առաջին տասնօրեակում՝ Ս. Պետերսբուրգում։
Ապրիլի 23-ին մէկօրեայ աշխատանքային այցով Մոսկուա մեկնեց Սերժ Սարգսեանը: Քանի որ դրանից մէկ շաբաթ առաջ Մեդվեդեվն ու Ալիեվը հիմնականում կենտրոնացել էին հէնց արցախեան կարգաւորման վրայ, Հայաստանի եւ Ռուսաստանի նախագահների զրոյցի գլխաւոր թեման եւս արցախեան խնդիրն է եղել: Պատասխանելով արցախեան կարգաւորման հեռանկարի մասին հարցին՝ Մեդվեդեվը յիշեցրել է 2008 թ. նոյեմբերի 2-ին ստորագրուած հռչակագիրը, որի էութիւնը, ըստ Ռուսաստանի նախագահի, «արտացոլում է կարգաւորմանն ուղղուած ընդհանուր մօտեցումներ, որոնք հիմնուած են միջազգային իրաւունքի հիմնարար սկզբունքների վրայ, յենւում են նախկինում ձեռք բերուած համաձայնութիւնների վրայ եւ բնական ու լիարժէք հիմք են կարգաւորման համար»:
Սերժ Սարգսեանը ասել է, որ տարիներ ի վեր ադրբեջանական կողմը շարունակ խօսում էր միայն տարածքային ամբողջականութեան կամ հարցի ռազմական լուծման մասին: «Եւ ես, անշուշտ, ուրախ եմ, որ Ադրբեջանի նախագահի Մոսկուա կատարած աշխատանքային այցի արդիւնքում նրա շուրթերից հնչեցին բառեր՝ միջազգային իրաւունքի սկզբունքների մասին: Անշուշտ, ես ուրախ եմ, որ Ռուսաստանի նախագահը եւս մէկ անգամ հաստատեց իր այն տեսակէտը, որ Արցախի խնդիրը կարող է լուծուել միայն միջազգային իրաւունքների բոլոր սկզբունքների հիման վրայ: Մենք դրան էինք ձգտում, մենք դրան համաձայն ենք: Նշանակում է` հնարաւորութիւն է ստեղծուել առաջընթաց գրանցելու հարցի լուման մէջ», ասել է նախագահ Սարգսեանը Մոսկուայում:
Ապրիլի 12-ին Թեհրանում` տեղի հայութեան հետ հանդիպման ընթացքում Հայաստանի նախագահն ասել էր, որ Արցախը որեւէ պայմանով չի կարող նուիրաբերուել Բաքուին: «Ադրբեջանի յաւակնութիւններն Արցախի նկատմամբ չունեն ո՛չ իրաւական, ո՛չ պատմական եւ ո՛չ էլ բարոյական հիմք: Արցախը չի կարող լինել Ադրբեջանի կազմում. այս հարցում Ադրբեջանը վաղուց արդէն սպառել է վստահութեան բոլոր պաշարները», ասել էր նախագահ Սարգսեանը:
Յիշեցնենք նաեւ, որ վերջին տարիներին Երեւանն ու Բաքուն, առանց Ստեփանակերտի ուղղակի մասնակցութեան, բանակցում են մի փաստաթղթի հիմքով, որը կրում է մատրիտեան անունը եւ Հայաստանին ու Ադրբեջանին է փոխանցուել 2007 թ. նոյեմբերին Սպանիայի մայրաքաղաքում: Այդ փաստաթղթի հիմնական մեխը հետեւեալն է. Արցախում ապագայում հանրաքուէ անցկացնելու խոստման դիմաց հայկական ուժերը հեռանում են այն տարածքներից, որ հայերն անուանում են ազատագրուած հողեր կամ անվտանգութեան գօտի:

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Յատուկ «Ազդակ»ի համար

«Ազդակ»

[Tigris]

ՔԻ ՈՒԵՍՏԻՑ ՅԵՏՈՅ ՍՏԵՂԾՒՈՒՄ Է ԿԱՐԳԱՒՈՐՄԱՆ ԽՈՍՏՈՒՄՆԱԼԻՑ ՀՆԱՐԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ
ԲԱՅՑ ԴԱ ՉԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ, ՈՐ ՂԱՐԱԲԱՂԵԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄԸ ՀԱՍՏԱՏ ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ՀԱՅԱՆՊԱՍՏ

Դիւանագիտութեան մէջ կայ չգրուած մի օրէնք. այն, ինչ կտրականապէս մերժում ես այսօր, կարող է նոյնը վաղը արդէն դու խնդրես թախանձագին, բայց այլեւս չստանաս: Հայոց պատմութեան մէջ նման դէպքեր եղել են: Օրինակ, 1918-ի փետրուարին հայերին յորդորում էին համակերպուել Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի հետ: Հայերը լսել անգամ չէին ուզում Բրեստ-լիտովսքի մասին: Թուրքական զօրքերը շարունակեցին ներխուժումը, այս անգամ հայերն էին խնդրում-աղաչում, որ յարգուի Բրեստ-Լիտովսքի պայմանագիրը, իսկ թուրքերը կտրականապէս մերժում էին:
1991-ի ամրանը, երբ խորհրդային կայսրութիւնը իր հոգեվարքն էր ապրում, իսկ նրա զինուած ուժերը մի վերջին փորձով ձգտում էին ջարդել-ջախջախել արցախեան ազատատենչ ձգտումները, Լեռնային Ղարաբաղի հայկական պատուիրակութիւնը` ունենալով այն ժամանակ Հայաստանի խորհրդարանի եւ նրա նախագահ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի հաւանութիւնը՝ Լէոնարդ Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ պատուիրակութիւն էր ուղարկել Բաքու` նախագահ Այազ Մութալիբովի մօտ, եւ պատրաստ էր հաշտուել այնպիսի ստորացուցիչ պայմանների հետ, որ անգամ չենք կարող այսօր պատկերացնել մղձաւանջային երազում:
Ո՛չ 1988-ին, երբ սկսուեց արցախեան շարժման նոր փուլը, ո՛չ 1990-1991-ին, երբ Կրեմլի բացայայտ հաւանութեամբ եւ խորհրդային ներքին զօրքերի ու ադրբեջանական զինուած խմբաւորումների համատեղ ջանքերով իրականացուող «Օղակ» գործողութեան ժամանակ, հայերը դժուար թէ պատկերացնէին, որ 1994-ին փառայեղ յաղթանակ են տանելու ադրբեջանցիների կողմից պարտադրուած պատերազմում եւ ստիպելու են հակառակորդին նոյն տարուայ մայիսի 12-ին կնքել անժամկէտ զինադադար, որը պահպանւում է արդէն 15 տարի, եւ որը հայկական կողմի ամենամեծ ձեռքբերումն է:
1997-ի աշնանը Լեւոն Տէր Պետրոսեանը պատրաստ էր գնալ մի համաձայնագրի, որով յետ էին տրուելու Լեռնային Ղարաբաղին յարակից տարածքներ, բացառութեամբ Լաչինի շրջանի (միգուցէ եւ Քելբաջարի), իսկ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը թողնւում էր ապագային: Կարգաւորման այս տարբերակը հայկական նորօրեայ պատմութեան մէջ մտաւ «պարտուողական, դաւաճանական» անուններով: Անշուշտ, Տէր Պետրոսեանի հաւանութիւնը արժանացած «փուլային» լուծումը վատն էր, բայց դա չի նշանակում, որ նախագահ Սերժ Սարգսեանի տարբերակը չի կարող լինել աւելի վատը:
Այսօր հակամարտութեան երեք կողմերից երկուսը՝ Երեւանն ու Բաքուն, բանակցում են մադրիդեան անունը կրող փաստաթղթի շուրջ, որը Տէր Պետրոսեանի «փուլային» տարբերակից տարբերւում է հիմնականում նրանով, որ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը չի թողնւում բաց, այլ առաջարկւում է հանրաքուէ՝ անորոշ ապագայում: Այսինքն Բաքուն համաձայնւում է (եթէ համաձայնւում է), որ Լեռնային Ղարաբաղը կարող է անցկացնել ինքնորոշման հանրաքուէ: Սա անշուշտ, կարելի է համարել հայկական կողմի ձեռքբերում, սակայն բոլորի համար գրեթէ պարզ է, որ հանրաքուէի գաղափարը մէջտեղ է բերուել երեսը փրկելու նպատակով:
Հայաստանի մի նախկին շատ բարձրաստիճան դիւանագէտ, ով տարիներ ի վեր ներգրաւուած է եղել բանակցային գործընթացում, իմ հետ զրոյցում խոստովանեց, որ այո, հանրաքուէի գաղափարը երեսը փրկելու նպատակ է հետապնդել, բայց, միւս կողմից, չհամաձայնուեց, որ Մադրիդեան առաջարկները աւելի վատն են, քան՝ 1997-ի «փուլայինը»: Միւս կողմից, մադրիդեան փաստաթուղթը ունի լուրջ խոցելի տեղեր:
Օրինակ, եթէ 1997-ին խօսք էր հնչում Լաչինի ամբողջ շրջանը պահելու, այլ ոչ թէ 25-ից 40 կմ-անոց միջանցքի մասին, ինչպէս այսօր: Աւելի՛ն, հայկական կողմը այն ժամանակ միանշանակ չէր ընդունում, որ Քելբաջարն էլ յետ տրուի:
2004-ին, երբ արդէն նախկին արտաքին գործերի նախարար Վարդան Օսկանեանին հարցրեցի՝ հնարաւոր է՞ գայ ժամանակ, երբ մենք երանի տանք 1997-ի փուլային տարբերակին, նա ուղղակիօրէն ասաց. «Կարող էք հարց տալ՝ կը ստանա՞նք, թէ՞ ոչ: Չգիտեմ, կարող է հինգ տարի անցնի եւ նորից այս երկխօսութեան մէջ մտնենք ու ասենք, որ 1997-ին միգուցէ այդ տարբերակը պէտք է ընդունէինք: Բայց որ այսօր սեղանի վրայ կան այնպիսի հարցեր, որ մեզ ուղղակի յուշում են, թէ աւելին կարող ենք ստանալ, քան 1997-ին, միանշանակ է»:
Եթէ 1997-ի գարնանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կողմից առաջարկուած «փաթեթային», իսկ նոյն տարուայ վերջերին ներկայացուած «փուլային» տարբերակը մերժեց արցախեան (հայկական) կողմը, ապա դրանից յետոյ եկաւ ադրբեջանցիների մերժելու տարիները՝ 1998-ի «ընդհանուր պետութիւնը», 2001-ի Քի Ուեստի, իսկ 2006-ին Ռամբուեյի առաջարկները:
Ինչպէս տեսնում ենք, ներկայացուած տարբերակները մերժել են այս կամ միւս կողմերը: Կարող ե՞ն մերժել յաւերժ: Բնականաբար՝ ոչ, որովհետեւ մերժման համար պիտի ունենաս համապատասխան միջոցներ, ինչ գրեթէ չունի ո՛չ Երեւանը, առաւել եւս՝ ոչ Բաքուն, իսկ Ստեփանակերտը պարզապէս անտեսուած է: Բայց շատ աւելի կարեւոր է, թէ միջազգային հանրութիւնը ինչքան կարող է հանդուրժել կողմերից մէկի կամ միւսի մերժումը:
Թւում է, այսօր միջազգային հանրութիւնը, աւելի յստակ ղարաբաղեան կարգաւորման մէջ ներգրաւուած ուժային կենդրոնները՝ Մոսկուան, Ուաշինգտոնը եւ Բրիւսելը, աւելի վճռական են, քան նախկինում: Թւում է նաեւ, թէ կովկասեան տարածաշրջանում ստեղծուած վիճակը բարենպաստ է լուծման համար: Իսկ եթէ գայ այն պահը, երբ բոլոր գործօնները նպաստաւոր կը լինեն, իսկ միջազգային ուժերի շահերը կը համընկնեն, ապա հակամարտութեան կողմերի ընդվզումը կարելի է ուղղակի անտեսել: Այդպէս են կնքուել միջազգային շատ ու շատ պայմանագրեր, այդ թւում նաեւ 1990-ական թթ. Դեյտոնը, երբ սերբերի կողմից հայրենասէր եւ ազգային շահերի պաշտպան ընկալուող Միլոշեվիչը ստիպուած ստորագրեց ստորացուցիչ համարուող փաստաթուղթ:
Հայաստանի նախագահների վերջին՝
մայիսի 7-ի պրագեան հանդիպումից յետոյ ե՛ւ համանախագահները, ե՛ւ հակամարտութեան կողմերը տարաբնոյթ, հակասական յայտարարութիւններ են արել: Բայց կարեւորը ոչ միայն այն է, թէ ինչ է ասւում կամ հերքւում, այլ ինչպիսի տրամաբանութիւն է ստանում գործընթացը: Օրինակ, ինչ իմաստ ունի հերքել ամերիկացի միջնորդ Մեթիւ Բրայզայի խօսքերը՝ տարածքներ յետ տալու մասին, երբ արդէն 15 տարի հայկական կողմը բանակցութիւնների սեղանի շուրջ պատրաստակամութիւն է յայտնում հեռանալ վեց կամ վեցուկէս (նուազ Լաչինի միջանցք) շրջաններից:
Հայկական կողմը այսօր բանակցում է Մադրիդեան փաստաթուղթը, որը ժառանգել է Քոչարեան-Օսկանեան զոյգից: Բայց Սարգսեան-Նալբանդեան զոյգը պատրաստ է զիջել աւելին: Նման տպաւորութիւն է ստեղծւում նրանց յայտարարութիւններից: Այսօրուայ նախագահն ու արտաքին գործերի նախարարը նշում են, աւելի ճիշդ կրկնում են ամերիկացիների սկզբունքները` ղարաբաղեան կարգաւորման համար պէտք է կիրառել պետութիւնների տարածքային ամբողջականութեան, ազգերի ինքնորոշման եւ ուժի չգործադրման սկզբունքները: Քոչարեան-Օսկանեան զոյգը գոնէ հրապարակաւ շատ յստակ մերժում էր Ղարաբաղի՝ որեւէ կարգավիճակով Ադրբեջանի կազմում մնալը:
Կարգաւորման, աւելի ճիշդ` կարգաւորումը մարսել տալու համար կարեւոր է ոչ միայն այն, թէ ինչպիսին է դրա էութիւնը, այլ թէ՝ ինչպէս ես այն ներկայացնում հասարակութիւններին: Եթէ քո վերահսկողութեան տակ են քարոզչութեան գրեթէ բոլոր միջոցները, իսկ այսօր Հայաստանում, ԼՂՀ-ում եւ Ադրբեջանում հէնց այդպէս է, ապա դու կարող ես կարգաւորման ամենավատ տարբերակը ներկայացնել որպէս դիւանագիտական փառայեղ յաղթանակ: Ղարաբաղեան խնդիրն այնքան զգայուն է հայ ժողովրդի համար, որ ամենալաւ տարբերակը կարող է մատուցուել որպէս ազգային դաւաճանութիւն ու ամօթ:
Այսօր միջազգայնօրէն Սերժ Սարգսեանն ու Իլհամ Ալիեվը խոցելի առաջնորդներ են: Յատկապէս Ալիեվը, որին միջազգային հանրութիւնը թոյլատրել է լինել յաւերժ առաջնորդ: Երբ գայ պահը, նոյն միջազգային հանրութիւնը կարող է պայծառ խոստումներ տալ նաեւ Սարգսեանին, ինչպէս, օրինակ, տեսնում ենք հայ-թուրքական շփումների դէպքում:
Սերժ Սարգսեանի՝ ծնունդով Արցախից լինելու հանգամանքը եւս կարեւոր է, որովհետեւ նրա համար աւելի հեշտ կը լինի արցախցիներին համոզել, թէ՝ «ինչու Աղդամը մեր հայրենիքը չէ», քան օրինակ Տէր Պետրոսեանի համար էր, որովհետեւ արցախահայերը մտածում էին, որ նա ծախում է Արցախը` յանուն իր իշխանութեան պահպանման: Բայց եթէ իրօք հնարաւոր է Արցախը ծախելով պահել նախագահի թանկ աթոռը, ապա Արցախ ծախող նախագահներ հաւանաբար կը գտնուէին ինչպէս, Հայաստանում, այնպէս էլ՝ Ադրբեջանում:
Կարգաւորման համար վերոշարադրեալ գործօնները իրաւամբ կարող են նպաստաւոր պայմաններ ապահովել, որ առաջիկայ ամիսներին կնքուի ղարաբաղեան հարցի եթէ ոչ անգամ ամբողջական, ապա միջանկեալ լուծում: Օրինակ, այսպիսին՝ հայկական ուժերը դուրս են գալիս մի քանի շրջաններից եւ դրա դիմաց Թուրքիան բացում է Հայաստանի հետ սահմանը, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի համար հնարւում է մի իրաւական կարգավիճակ, որը աւելին է քան ինքնավարութիւնը, բայց պակաս է, քան անկախութիւնը: Սեւի ու սպիտակի (տարածքային ամբողջականութեան եւ ինքնորոշման իրաւունքի) միջեւ կան այլ գոյներ եւս: Անշուշտ, պարտադիր չէ յատկապէս միջազգային հանրութեան համար, որ այդ գոյնը (լուծումը) լինի հայանպաստ: Առաւել եւս պարտադիր չէ, որ այդ լուծումը լինի աւելի լաւը, քան կարող էր լինել, օրինակ, 1997-ի տարեմուտին կամ 1998-ին:
Բայց այս ամէնի մէջ կայ նաեւ հոգեբանական գործօնը կամ դառը իրականութիւնը: Եթէ Հայաստանը հող զիջի կամ զիջի չափից աւելի, ապա նա ընկնելու է պատմական, հոգեբանական այն նոյն բարդոյթների մէջ, ինչպէս եղել է Արեւմտահայաստանը ամբողջականութեամբ եւ Արեւելահայաստանի կէսը (Կարսի մարզն ու Սուրմալուն) կորցնելուց յետոյ: Հայ ժողովուրդը վերապրելու հայրենակորստութեան ցաւը եւ նրա երազանքը յաւերժ բախուելու Արարատին՝ անկախ բաց թէ փակ հայ-թուրքական սահմանի դէպքում:

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
«ԱԶԴԱԿ»