ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ, ՀԱՐՑԱՐԱՆ
ՀԱՐՑԱՐԱՆԸ, ՈՐ ԶԱՏԻԿ Է ԱՄԷՆՈՒՆ...
POETA NASCITUR, NON FIT.
Զարեհ Խրախունիի նորագոյն հատորէն՝ «Հարցարան» խորագրեալ խոհաքերթողագիրքը փակող «Ոսկեայ պայտերու դարբնոցը» երկարաշունչ վիպերգութենէն քաղուած լատիներէն սա ծանօթ ասոյթը, որ թարգմանի՝ «Բանաստեղծը ծնած կ՚ըլլայ, յետոյ չ՚ըլլար», որքա՜ն կը պատշաճի յորովայնէ բանաստեղծ ծնած եւ իր քերթողական յագեցումներով հայ արդի բանաստեղծութիւնը իմացական լիացումներու երկնամերձ բարձունքներուն հետ պսակած այս եզակի քերթողին։ Յունահռոմէական քաղաքակրթութեան ուսանելի թելադրանքներով ստեղծագործ անհատին բազմակողմանի զարգացման անհրաժեշտութիւնը շեշտագրող վերոնշեալ ստեղծումը, որ պերճախօս նորագոյն արտայայտութիւնն է պատմական ծանօթ նիւթերը իրենց նեղ շրջանակէն ու սահմանափակ ժամանակէն վեր կարկառելու Զարեհ Խրախունիի խոր հմտութեան ու գեղագէտ բանաստեղծի ընտիր որակին, յաւերժալոյս աստղերու խաղընկեր Վիրգիլիոսի կենսափորձին ալիքներով կը բացուի բացարձակ ժամանակի անվերջակէտ հորիզոններուն՝ դառնալու համար դիւցազնավէպը բոլոր ժամանակներու բոլո՛ր Վերգիլիոսներուն։ Եւ, ինչո՛ւ ոչ, նաեւ այլաբանական կենսագրավէպը Արթօ Ճիւմպիշեան անունով 16 հոկտեմբեր 1926-ին լոյս աշխարհ եկած եւ Զարեհ Խրախունի զուարթ գրչանունով արդէն վաղուց անմահացած այն անկրկնելի բանաստեղծին, որ իր ստեղծագործական ինքնադրոշմ յաւելումներուն ծանրակշիռ վաստակով ո՛չ միայն նոր գանձեր գումարեց հայ քերթողութեան գանձարանին վրայ, այլեւ հայ բանաստեղծութեան կողմնացոյցը միշտ լարեց դէպի նոր հորիզոններ՝ ստեղծելով իր քերթողական ինքնուրոյն դպրոցը, զոր ամենայն իրաւունքով կոչեց «առարկայական խորհրդանշանապաշտութիւն» կամ symbolism objectiv։
«Հարցարան»ը կատարելագոյն բարձրակէտն է վեց տասնամեակներու վրայ երկարող այս արուեստագէտ բանաստեղծին քերթողական հարուստ կենսափորձին եւ պայծառ ցոլարանը՝ Զարեհ Խրախունիի տեսական այն համոզումներուն, որոնց համաձայն՝ «ախորժալուր ձայները չեն որ կը շինեն երաժշտութիւնը, քաղցրահունչ բառերը չեն որ կը կազմեն բանաստեղծութիւնը, գեղատեսիլ գոյները չեն որ կը կերտեն նկարը։ Իմաստն է որ կը բնորոշէ արուեստը։ Իմաստը յարաբերութիւն մըն է ձայներու, բառերու, գոյներու, ձեւերու, շարժումներու, եւ այլն»։
Պիտի աւելցնէինք՝ նաեւ պատասխանները իրենց մէջ քողարկած բազմախորհուրդ հարցումներու, որոնք Զարեհ Խրախունիի նորագոյն քերթողագիրքին «Հարցարան», «Մեկնաքերթուածներ», «Տարերք գիտութեան», «Երկդիմի աշխարհ» եւ «Ոսկեայ պայտերու դարբնոցը» անուն իրերայաջորդ հինգ բաժիններուն մէջ քերթուած առ քերթուած նոր պատասխաններ կը յուշեն եւ ստեղծումներուն ըմբոշխնումը կը վերածեն բառին ամբողջական եւ ազնուագոյն առումով քերթողական յամեցող խրախճանքի։
Այսպէս, թիթեռնիկին, արծիւին, ճային, սոխակին, ճանճին, աղաւնիին, կռունկին, բազէին, արագիլին, աղաւնիին եւ թեւաւոր այլ ծնունդներու յարաշարժ թեւերուն ուղղուած հարցումները կը կտրեն իմաստային նորանոր տարածքներ, շարժումը կը թափանցէ առուին եւ կաթիլին, աղջամուղջին ու մակոյկին, ամպին ու քարին, ձիւնին ու նշոյլին, լապտերին ու հայելիին, երաժիշտին ու պարուհիին, որմնադիրին ու գրաշարին, մղձաւանջին ու ընդվզումին, յուշերգին ու առասպելին եւ իր ապրումներն ու խոհերը մարմնաւորած շնչաւոր ու անշունչ միւս բոլոր ներկայութիւններուն անլսելի ներքին համանուագներուն ոլորտներէն ներս, կը նոյնանան երաժշտական ծանօթ ստեղծումներու մշտաբորբոք կշռոյթ-հարցադրումներուն հետ եւ մեկնաքերթուածները կ՚առաջնորդեն դէպի 20-րդ դարը յատկանշող բաբախուն ու տարօրէն այժմէական իրողութիւններ։ Սակայն միշտ դէպի զուսպ, կուռ, պարզ, կարգապահ, անմիջական, ներամփոփ եւ բազմաշերտ խոհուն բանաստեղծութիւն մը, որ ընթերցողը աժան ու հնամաշ զգացականութեամբ մը տպաւորելու փոխարէն՝ երկխօսութիւն կը հաստատէ անոր բանականութեան հետ եւ պատկերներով, խորհրդանշաններով, այլաբանութիւններով, փոխաբերութիւններով ու զուգորդութիւններով բանաստեղծութեան հետ նոյնանալու արարքը կը վերածէ գերազանցապէս իմացագեղարուեստական բացառիկ վայելքի։
Հրամեցէ՛ք,
«Վաղը արդէն տօն է՝ Զատիկ ամէնուն...»։
Ճիշդ պիտի ըլլար ըսել՝ ճշմարիտ ու ճշմարտախօս բանաստեղծութեան Զատիկը...
Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ
Մեջբերել