ՄԻՒՍ ԹՈՒՐՔԸ

[Tigris]

ԱՌԱՆՁԻՆ՝ ԻՄ ՍԻՐԵԼԻ ՀՐԱՆԴԻՍ ՀԵՏ՝ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅՈՒՇԱՐՁԱՆԻՆ ՄՕՏ
ԵԿԷՔ՝ ՆԱԽ ԵՒ ԱՌԱՋ ՅԱՐԳԱՆՔ ՑՈՅՑ ՏԱՆՔ ԻՐԱՐՈՒ ՑԱՒԻՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Կը յիշեմ, որ Հրանդ Դինքը առիթով մը ըսաւ. «Եկէք՝ նախ եւ առաջ յարգանք ցոյց տանք իրարու ցաւին եւ տառապանքին»։ Թերեւս Հրանդին այս բառերը եւ անոր ապրած ցաւն էին, որ կեանքիս մէջ առաջին անգամ ըլլալով զիս բերին Հայաստան՝ արշալոյսին զգացումներու փոթորիկ մը ապրելու համար Ցեղասպանութեան յուշարձանին առջեւ։
Արարատ լեռը կը յայտնուի եւ կ՚անհետանայ մշուշին մէջ։ Անիկա տխուր կ՚երեւի։ Որքան վեհանձն եւ քնքուշ կ՚երեւի անոր ձիւնածածկ գագաթը։ Այնպէս կը թուի, թէ կրնաս բռնել զայն, եթէ ձեռքդ երկարես։
Ես առանձին եմ Հրանդին հետ յուշարձանին առջեւ եւ կը մտածեմ ցաւի ու վիշտի մասին։
Ես կը մտածեմ այդ ցաւը յարգելու մասին։
Ուրիշին ցաւը հասկնալու մասին։
Եւ կը մտածեմ ցաւը բաժնեկցելու մասին։
Արշալոյսի տարօրինակ լռութեան մէջ ես առանձին եմ Հրանդին հետ։ Եւ Ռաքելին լացը ականջիս մէջն է …
Հայ ազգին եւ անձնապէս իր ապրած ցաւը հասուն դարձուցած էր Հրանդը։ Թերեւս այդ ցաւը օգնեց իրեն, որ խօսի եւ գրէ իր խղճին ձայնով։ Մարդ միշտ բան կը սորվի ուրիշներէն։ Եւ ես սորվեցայ Հրանդէն. անոր կեանքով եւ մահով։
Ես սորվեցայ, որ մարդ չի կրնար փախուստ տալ պատմութենէն։
Առաւօտեան բիւրեղեայ լռութեան մէջ ես անգամ մը եւս մտածեցի՝ Հրանդը ի մտի ունենալով, թէ որքան անհեթեթ է ուրանալ պատմութիւնը եւ միեւնոյն ատեն որքան վտանգաւոր է գերին մնալ պատմութեան եւ ցաւերու ու տառապանքի։
Իմ մօրեղբօրս ձայնը հեռուէն հնչեց ականջիս. «Արմատները չեն անհետանար, տղա՛ս»։
Ան չերքեզ մըն էր՝ Կապարտէյ ցեղախումբէն։
Բայց ան չէր նշեր իր չերքեզական ինքնութիւնը. ան յստակօրէն կ՚ըսէր, թէ չէր սիրեր «արմատներու» մասին խօսիլ։
Ասիկա մեր «պետութենէն վախն էր»։
Երբ կը պնդէի, որ խօսի, ան կ՚ըսէր, թէ՝ «այս բաներուն մասին մի՛ խօսիր»։ Բայց իր մահուան անկողինին մէջ ան իմ ականջիս փսփսաց, թէ՝ «տակաւին արմատները չեն անհետանար, Հասա՛ն, տղա՛ս»։
Մարդոց արմատները, այն հողը, ուր արմատ նետած են անոնք, շատ կարեւոր է։ Տրուած ըլլալով, որ մարդկութեան դէմ գործուած ոճիր մը կը համարուի մարդիկ իրենց լեզուէն եւ ինքնութենէն հեռացնելը, նոյնքան մեծ ոճիր մըն է մարդիկ իրենց արմատներէն եւ հողէն հեռացնելը։ Եւ այդ ձեւի արարքներու համար պատրուակ կամ պատճառաբանութիւն գտնելը անբաժանելի մէկ մասն է ոճիրին։
Հայերը ապրեցան այդ մեծ ցաւը։
Անոնք այդ մէկը ապրեցան, երբ արմատախիլ եղան Անատոլուէն։ Անոնք այդ մէկը ապրեցան 1915-ին եւ 1916-ին։ Եւ Անատոլուի կարօտը երբեք չմարեցաւ անոնց հոգիներուն մէջ։
Թուրքերն ալ նոյն ցաւը ապրած էին։
Անոնք այդ ցաւը ապրեցան, երբ արմատախիլ եղան Պալքաններէն եւ Կովկասէն, ինչպէս նաեւ՝ Անատոլուի մէջ տեղի ունեցած պատերազմին ընթացքին։
Քիւրտերը եւս այդ ցաւը ապրած են։
Անոնք այդ ցաւը ապրեցան: երբ իրենց լեզուն եւ ինքնութիւնը ուրացուեցան: եւ անոնք դուրս դրուեցան իրենց երկիրէն։
Ես ցաւն ու վիշտը չեմ բաղդատեր։
Այդ մէկը ընելը սխալ կ՚ըլլայ։
Ցաւն ու վիշտը կարելի չէ բաղդատել։
Հրանդին ձայնը կու գայ ականջիս. «Եկէք՝ նախ յարգանք ցոյց տանք իրարու ցաւին նկատմամբ»։
Հրանդ լուռօրէն (հանդարտօրէն, մեղմօրէն) կը խօսի իր ցաւին մասին. «Ես գիտեմ՝ ի՛նչ պատահեցաւ իմ նախահայրերուս։ Ձեզմէ ոմանք «ջարդ» կը կոչեն զայն, ոմանք՝ «բռնի տեղահանում» եւ տակաւին ուրիշներ՝ «ողբերգութիւն մը»։ Իմ նախահայրերս զայն կոչած են «սպանդ մը»՝ անատոլուական ոճով»։
«Եթէ պետութիւն մը իր սեփական քաղաքացիները արմատախիլ կ՚ընէ իրենց տուներէն եւ հողերէն, առանց զանազանելու անոնց ամէնէն անպաշտպանները՝ մանուկները, կիներն ու ծերերը, զանոնք կը վտարէ անծանօթ եւ անվերջ ճամբաներով, եւ ատոր իբրեւ հետեւանք, եթէ անոնց մեծ մասը անհետանայ, ինչպէ՛ս կրնանք որակել այդ դէպքը նկարագրող բառերուն միջեւ ընտրութիւն կատարելու մեր միտումները։ Արդեօք կա՞յ այդ մէկը բացատրելու մարդկային ձեւ մը։
«Եթէ մենք շարունակենք ձեռնածութիւն ընել հետեւեալ երկուքին միջեւ, թէ՝ «արդեօք ցեղասպանութի՞ւն պէտք է կոչենք, թէ՞ տեղահանութիւն», եւ եթէ չկարենանք հաւասարապէս դատապարտել երկուքը, «ցեղասպանութիւն» կամ «տեղահանում» նկարագրութիւններուն միջեւ զատելը ինչպէ՞ս պիտի նպաստէ մեր պատիւը փրկելուն» (Հրանդ Տինքի «Երկու մարդիկ մօտիկ, երկու դրացիներ հեռու» գիրքէն)։
Արդեօք անհրաժե՞շտ է ցաւը որակել կամ դասակարգել։
Անշուշտ այդ մէկը անկարեւոր կամ աննշան չէ։
Բայց չեմ կարծեր, որ անիկա անհրաժեշտութիւն մըն է։ Ցեղասպանութեան բանավէճը շատ բաներ անելի կը մատնէ, յատկապէս երբ ան մէկ մասը կը դառնայ թուրքերուն եւ հայերուն, Թուրքիոյ եւ Հայաստանի եւ Հայկական սփիւռքի միջեւ հաւասարութեան։
Պատմութիւնը թնճուկի կը վերածուի։
Երկխօսութիւնը անելի կը մատնուի։
Եւ այդ թնճուկը շահ կը բերէ «ազգայնամոլներուն»։ Աւելի դիւրին կ՚ըլլայ ատելութիւն եւ թշնամութիւն արտադրել պատմութեան էջերէն։
Սակայն մենք պէտք է ջանանք ազգայնամոլներուն գործը դժուարացնել։ Մենք պէտք է ձեւ մը գտնենք սիրոյ եւ խաղաղութեան ճամբուն մէջ քալելու՝ առանց գերին դառնալու պատմութեան եւ առանց պատանդը դառնալու անցեալի ցաւերուն եւ վիշտին։
Մշուշոտ առաւօտ մը, Ցեղասպանութեան յուշարձանին դիմաց, ես կ՚ունկնդրեմ Հրանդ Տինքի ձայնը։ Ան հարց կու տայ. «Արդեօք մենք կը վարուինք իբրեւ անցեալին կատարուած այդ մեծ ողբերգութեան ծրագրողնե՞րը կամ մենք նոր էջեր պիտի գրե՞նք այնպէս, ինչպէս քաղաքակիրթ մարդիկ կ՚ընեն՝ դասեր քաղելով այդ սխալներէն»։
Եկէք նախ եւ առաջ հասկնանք իրարու ցաւը, բաժնեկցինք զայն եւ յարգանք ցոյց տանք անոր նկատմամբ։
Միւս բոլոր բաները կը հետեւին։
Համաձա՞յն ես, սիրելի Հրանդ։
Դուն միշտ կ՚ըսէիր. «Ո՛չ խոստովանութիւն, ո՛չ ուրացում. նախ եւ առաջ հասկացողութիւն»։ Եւ դուն գիտէիր, քու անունիդ պէս գիտէիր, թէ հասկացողութիւնը միայն կարելի է ժողովրդավարութեան եւ ազատութեան միջոցով։
Սիրելի՛ եղբայր,
Արեւը կարմիր նարինջի մը նման կը ծագի Երեւանի մէջ։ Առաւօտեան գեղեցիկ լռութեան մէջ ես սպիտակ ծաղիկներ կը դնեմ յուշարձանին վրայ։ Դուն եւ քու ցաւդ ու վիշտդ զիս բերին աշխարհի այս բաժինը։
Այո, եկէք՝ նախ եւ առաջ յարգանք ցուցաբերենք իրարու ցաւին հանդէպ։

ՀԱՍԱՆ ՋԵՄԱԼ
«Միլլիյէթ»

http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=15245

[Tigris]

ԷՆԿԻՆ ԱՐՏԸՉԻՆ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ ՅՕԴՈՒԱԾԸ
«ԳՈՐԾՈՂՈՒԹԻՒՆԸ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՄԲ ԱՒԱՐՏԱԾ Է, ՓԱՇԱ՛Ս»

Յայտնի սիւնակագիր Էնկին Արտըչ «Սապահ»ի իր սիւնակին մէջ քիչ մը հեգնական, բայց խիստ յօդուածով մը կը ձաղկէ իթթիհատականներու շրջանէն սկսեալ փոքրամասնութիւններու դէմ գործադրուած հաշուեյարդարը: Թարգմանաբար կարդանք «Գործողութիւնը յաջողութեամբ աւարտած է, փաշա՛ս» խորագրեալ յօդուածը.
Շատ յարգելի Էնվեր փաշա, Թալէաթ փաշա եւ վսեմաշուք Իսմեթ փաշա: Նաեւ՝ մեծայարգ տոքթոր Նազըմ, մեծայարգ տոքթոր Պեհաէտտին Շաքիր եւ մեծայարգ Շիւքրիւ Սարաճօղլու:
«Ձեր ժամանակէն» ասդին բաւական ժամանակ անցաւ: Թեւակոխած ենք 21-րդ դար եւ անոր ալ ութ տարիները կերանք: Վերջացնելու վրայ ենք 2008 թուականը: Երէկ առտու նայեցայ թերթերուն: Հրատարակուեր է «Ամէնէն հարուստ հարիւր թուրք»երու ցանկը: Վերէն վար, ամէնէն հարուստէն մինչեւ նուազագոյն հարուստը: Ցանկին գլուխը գրաւուած է Անգարայէն, Ատանայէն եւ Կիւմիւշհանէէն ընտանիքներու կողմէ: Քսաներորդ կարգի վրայ հանդիպեցայ «Իսհաք Լոտրիք» հայրենակցի մը անուան: Իսկ 29-րդ կարգի վրայ գտայ ուրիշ ոչ-իսլամ հայրենակցի մը անունը՝ «Լիւսիէն Արքաս» լեւանթեն մը:
Ա՜խ, ա՜խ, ո՞ւր են այն ուիթոլները, փաթերսոնները, վուտերը, քրամերները, ժիրոները, այնպէս չէ՞, փաշա՛ս: Տապկովիչն անգամ մէջտեղերը չկայ:
Բոլորին ալ արմատներուն թոյն թափեցինք, կտրեցինք անոնց ոտքերն ու ձեռքերը:
Շատ չէ, տակաւին մինչեւ 50 տարի առաջ խորհրդարանին մէջ, ոչ իսլամ երեսփոխան իսկ կը գտնուէր, անշուշտ՝ Ժողովրդավարական կուսակցութեան շարքերուն մէջ: Իսկ հիմա նշանաւոր Իսհաք Ալաթոնն անգամ հազիւ 45-րդ կարգի վրայ մնացեր է: Կարիհ ընտանիքն ալ՝ 42-րդ: Ցանկին մնացեալ մասը՝ բոլորն ալ մահմետական:
Ամէնէն հարուստ 100 թուրքերու ցանկին մէջ չորս ոչ իսլամ կայ ընդամէնը:
Յոյն չկայ, հայ չկայ: Բնա՛ւ չկայ:
Հանգիստ կրնաք քնանալ, փաշաներ եւ պէյեր:
Գործողութիւնը յաջողութեամբ աւարտած է:
Դրամագլուխը ձեռք փոխած է եւ ստեղծուած է թուրք եւ մահմետական քաղքենի նոր դասակարգ մը (հոգ չէ թէ անոնցմէ ոմանց տղաքը տակաւին նստիլ-ելլել իսկ չեն գիտեր, բայց ժամանակով պիտի սորվին):
Օսմանեան մնացորդացը հաշուեյարդարի ենթարկուած է եւ մոռցուած, նաեւ մոռացումի տրուած է, որ ատենօք այս հողամասերուն վրայ ուրիշ ժողովուրդներ ալ ապրած են:
Մնացեր է ընդամէնը քանի մը հարիւր յոյն, քանի մը հազար հայ եւ հրեայ, բայց անոնք ալ այլեւս անկուտի են, «սպառնալիք» չեն նկատուիր:
Իրենց պտուղը տուած են տեղահանութեան միջոցառումները, փոխանակութեան որոշումները, ունեւորութեան տուրքերը, կոտորածները, հրդեհները եւ թալանները:
Ամբողջացած է «Պոլսոյ եւ արեւմտեան ու միջին Անատոլուի ցեղային մաքրագործում»ը:
Հարաւարեւելեան նահանգներու մէջ ալ սատանան արդէն իր պարտականութիւնը կը կատարէ:
Մեծայարգ փաշաներ, պէյեր եւ աղաներ:
Ինչպէս գիտէք, այսօր ալ կը սկսի Էրկենեքոնի դատավարութեան առաջին նիստը: Վստահ եմ, որ ձեր հոգիները պիտի պատուեն դատասրահը:
Մենք՝ լրագրողներս, ինչպէս միշտ, պիտի նստինք «պատմութեան վկաներ»ը բաժինին մէջ: Բայց դուք ո՞ր աթոռներուն վրայ պիտի նստիք, միայն այս կէտն է, որ տակաւին չեմ կրցած հասկնալ:
Թարգմանութիւնը՝
«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ»ի
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=15439

[Tigris]

ԱՆԻԻ ԱՒԵՐԱԿՆԵՐՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒՐԱՑՈՒՄԻՆ ՄԱՍԻՆ ՀԵԳՆԱԿԱՆ ՅՕԴՈՒԱԾ՝ «ԹԱՐԱՖ»Ի ՄԷՋ

«Թարաֆ» թերթի աշխատակից Իւմիդ Քըվանչ անցեալ շաբաթավերջի իր սիւնակին մէջ սպաննիչ հեգնանքով ձաղկեց ուրացումի այն քաղաքականութիւնը, որ կը յայտնուի Թուրքիոյ մշակոյթի նախարարութեան կողմէ՝ Անիի աւերակներուն մասին պատրաստուած կայքէջէն, ուր Անիին մասին կը խօսուի առանց մէկ անգամ իսկ «հայ» բառը գործածելու։
Յօդուածագիրը «Բագրատցի (Բագրատունի - Ա.) ընկերներու հետ կը խօսէինք» խորագրեալ իր յօդուածին մէջ դիտել կու տայ, որ մշակոյթի նախարարութիւնը առ այժմ հրաժարեր է «Անի» անունը «Անը» անուան փոխելու իր նկրտումներէն, որովհետեւ հասկցեր է, որ այսօրուան պայմաններուն մէջ ասիկա կարելի պիտի չըլլայ, չափէն աւելի շատ մարդ «Անի»ն կը ճանչնայ որպէս «Անի», այլ ոչ թէ որպէս՝ «Անը»։ Հրաժարեր է, բայց յաջողեր է Անիի պատմութիւնը պատմել ու անոր կոթողները ծանօթացնել առանց հայ անունը յիշատակելու։ Յօդուածագիրը իր յօդուածին այս մասին մէջ կը գրէ հետեւեալ ծաղրական ոճով.
«Իշթէ էֆենտիմ, 861-ի ու 1045-ի միջեւ Բագրատլը գերդաստանը կը տիրապետէր, Գագիկ թագաւորի շրջանին ալ մեծ թիւով շինութիւններ կատարուեցան։ Բայց ո՞վ է ուլան այս Բագրատցի գերդաստանը։ Կ՚երեւի, թէ մինչեւ այսօր անտես առնուեր է, որ թուրքերու ցեղէն եկող Բագրատցի գերդաստան մը կայ եղեր, կ՚երեւի, թէ այսպիսի ինչ ըլլալը անյայտ ժողովուրդ մըն ալ կար։ Եթէ անտես առնենք այն շատ կարճ ժամանակը, որուն ընթացքին տիրապետեր են այդ ինչ ըլլալը անյայտ մարդիկը, Անի քաղաքը ուրեմն միշտ մնացեր էր «մերիններուն» ձեռքը։ Բերդերու վրայ տեսնուող խաչերն ալ այդ շրջանի նախնական երթեւեկի ցուցատախտակներն էին»։
Յօդուածագիրը կը շարունակէ.
«Դարձեալ ես ինծի կը հարցնեմ, թէ այս գործը ընողները ինչպիսի տրամաբանութեամբ եւ ի՞նչ բաներ յուսալով կը շարժին այսպէս։ Ինչպէ՞ս եղեր է, մենք զմեզ անոնց տեղը դնենք անգամ մը։ Ահաւասիկ նստած ենք եւ կ՚ըսենք հետեւեալը. «հիմա եթէ սա Անի քաղաքը ձեւով մը մէջտեղէն վերցնենք, մեր գլխուն ահագին գործ կը բանանք»։
Չափէն աւելի նշանաւոր է, է՜հ, առջեւդ ելլողը արդէն շարունակ կը գրէ, որ ասիկա հայկական քաղաք մըն է։ Մանաւանդ հայկական սովորական քաղաք մը չէ, հայերու համար պատմական եւ խորհրդանշական շատ բարձր նշանակութիւն ունեցող քաղաք մըն է եւ այդ Բագրատցի ըսածդ ալ հայ գերդաստան մըն է։ Ուրեմն հիմա չենք կրնար փակ պահել այս տեղը։ Տասնամեակներէ ի վեր արդէն չարտօնեցինք, որ մէկը մօտենայ Անիին, ուրեմն եկէք՝ հիմա մենք ստեղծենք մեր Անին։
Մինչեւ այսօր հասցուցինք այնպիսի սերունդներ, որոնք կրցան մարսել եղածը չեղածի պէս, չեղածն ալ եղածի պէս ընդունելու քաղաքականութիւնը։ Եթէ վճռական շարժինք եւ մեր տեսակէտին վրայ պնդենք, քանի մը սերունդ ետք մէյ մըն ալ կը նայիք, որ ամբողջ Թուրքիոյ ժողովուրդը կը հաւատայ, որ Անին Սելջուքեան հարազատ քաղաք մըն է, թերեւս մէկ-երկու հայեր անցած են անոր պատմութեան մէջէն։ Այդպէս պիտի «գիտնայ», ինչպէս որ այսպէս գիտէ 1915-ը։
«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ»

http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=16529

[Tigris]

ԱՆԻԻ ԱՒԵՐԱԿՆԵՐՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒՐԱՑՈՒՄԻՆ ՄԱՍԻՆ ՀԵԳՆԱԿԱՆ ՅՕԴՈՒԱԾ՝ «ԹԱՐԱՖ»Ի ՄԷՋ

[Tigris]

«ԱՄԷՆ ԻՆՉ ՍԿՍԱՒ ՆԵՐՈՂՈՒԹԻՒՆ ԽՆԴՐԵԼՈՎ ՄԸ»

«Բիանետ» կայքէջի վրայ Իսկենդեր Էօզաթլը սրտախօսիկ արտայայտութիւններով նեցուկ կանգնած է «Հայերէ ներողութիւն կը խնդրեմ» արշաւին։ Ան բանաստեղծական զգայնութեամբ գրի առնուած իր յօդուածին մէջ նախ կը գրէ հետեւեալը.
«Մէկ ամիսէ ի վեր ամէն օր մտիկ կ՚ընեմ հայերէն ժողովրդական երգ մը, «Սարերի հովին մեռնեմ»։
Վստահ եմ՝ ամէն մարդ պիտի համաձայնի, եթէ ըսեմ, որ հայ երաժշտութիւնը ամէնէն ցնցիչ տեսակէն մարդուն սրտին վրայ ազդող երաժշտութիւն մըն է։ Առաջին անգամ այդ երգը լսեցի պէյրութցի Լենա Շամամեանի մեկնաբանութեամբ։ Բառերուն նշանակութեան մասին բնաւ գաղափար չունէի, բայց երբ այդ երգը մտիկ կ՚ընէի Լենային սրտակեղեք ձայնով, Լենան կը նմանցնէի բոյնէն ինկած ճնճղուկի ձագի մը։ Ամբողջ մանկութեանս ընթացքին զգացի բոյնէն ինկած ճնճղուկի ձագին ցաւը։ Ճնճղուկը չէր արտօներ, որ մօտենայի ու զինք իր բոյնին մէջ դնէի։ Կը վախնար։ Ամէնէն վերջը մայրս կու գար, զիս ներս կը կանչէր, «անոր մայրը կու գայ ու կը վերցնէ, դարձեալ իրենց բոյնը կը տանի» կ՚ըսէր։ Իրաւ ալ աւելի վերջ, երբ պարտէզ կ՚ելլէի, կը տեսնէի, որ ձագը չկար։ «Մայրը եկաւ ու տարաւ անպայման» կը մտածէի։
Յօդուածագիրը ապա կը գրէ, որ իր ամբողջ կեանքը անցաւ ողբերգներ լսելով եւ բոլոր այս ողբերգներուն տուն տուող ազդակը միշտ «կորուստ»ն էր։ Հայերուն ալ մեծագոյն կորուստն էր իրենց մայրերուն հիմնած բոյները կորսնցուցած ըլլալը։ Տեղահանութիւն կոչուած փոթորիկն էր, որ զանոնք փրցուց իրենց բոյներէն։ Այսպէս կը շարունակէ.
«Յաշար Քեմալ իր վէպերէն մէկուն մէջ գրած էր, որ Իսմայիլ Աղայի մայրը այսպէս խրատած էր իր զաւակը. «Քեզմէ մէկ բան կը խնդրեմ, զաւակս. եթէ այդ գիւղաքաղաքը երթաս, չըլլա՛յ, որ ընդունիս հայերէ մնացած տուն մը կամ արտ մը։ Այն բոյնին մէջ, որուն տէրը փախած եւ գացած է, ուրիշ թռչուն չի կրնար ապրիլ։ Ան, որ բոյն մը կը քանդէ, բոյն չի կրնար ունենալ։ Զուլումի դաշտին վրայ միայն զուլում կը բուսնի»։
Բայց մենք Իսմայիլ Աղայի մօր այս խրատին ականջ չտուինք, կարծեցինք, որ մեր իրաւունքն էր սեփականացնել տեղահանութենէ ետք հայերէ մնացած ինչքերը։ Չկրցանք լսել երգուած ողբերգները։ Ամբողջ մանկութիւնս այդ եղերերգները լսելով անցաւ, հայերու, թուրքերու ու քիւրտերու եղերերգները։
«Մեծ հայրս կ՚ըսէր, որ իր հայրը ըսած էր. «Մեզի ըսին, որ ինը հայ սպաննողը դրախտ կ՚երթայ, մենք ալ հայերը սպաննեցինք»։ Մեծ հայրս այս խոստովանութիւնը ընելէ ետք սկսած էր երգել այն եղերերգը, զոր ան սորված էր հայէ մը։ Ես այլեւս յագեցած էի ճնճղուկի ձագերու այս եղերերգներէն։ Բարեբախտաբար այս օրերուն լսեցի լուր մը, որ զիս երջանկացուց։ Մարդուս խիղճը հանգստացնող լուր մըն էր այս։ Ձեռնարկ մը, որ նոյնիսկ եթէ ոչ քաղաքական տեսանկիւնէն, մարդկային տեսանկիւնէն հասկնալի էր։ Հայերու նկատմամբ գործուած ամօթին փոխարէն հայերէ ներողութիւն խնդրելու ձեռնարկը։
«Ահաւասիկ հիմա պէտք է, որ նեցուկ կանգնինք այս արշաւին, որ պիտի տեւէ տարի մը։ Ո՜վ գիտէ, թերեւս ապագային կը գրուի «Մարդկութիւն» խորագրեալ վէպ մը եւ անոր առաջին նախադասութիւնը կ՚ըլլայ. «Ամէն ինչ սկսաւ ներողութիւն խնդրելով մը»։ Թերեւս ապագային կը գրուի «Մարդկութիւն» խորագրեալ երգ մըն ալ եւ անոր ալ առաջին նախադասութիւնը կ՚ըլլայ. «Ամէն ինչ սկսաւ ներողութիւն մը խնդրելով»։
«Ո՜վ գիտէ, թերեւս ապագային ամէն ինչ աւելի գեղեցիկ եւ առանց եղերերգի կ՚ըլլայ»։
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=17150

[Tigris]

ԴԻԱՐԲԵՔԻՐԻ ՔԻՒՐԴ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԸ ՀԱՅԵՐԷՆ ՆԵՐՈՒՄ ԿԸ ՀԱՅՑԷ

Օսման Բայդեմիր
Թրքական «Սաբահ» օրաթերթը կը հաղորդէ, որ Դիարբեքիրի քաղաքապետ Օսման Բայդեմիր Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ ժամանակին խիտ բնակչութիւն ունեցող ժողովուրդներէն ներում հայցած է։
«Ժամանակին Միջագետքի մէջ կը բնակէին ասորիներ, հայեր, քիւրդեր եւ այլ ժողովուրդներ, որոնք իրենց հաւատացեալ ինքնութեամբ երջանկութեան, հանդուրժողականութեան, խաղաղութեան խորհրդանիշ էին։ Սակայն ոմանք եկան եւ երկար տարիներ մեզ ղեկավարեցին։ Մարդիկ ստիպուած եղան այստեղէն գաղթել։
«Մեծ ցաւով կ՚ըսեմ ասիկա. Դիարբեքիրի մէջ ապրող հայ ընտանիքներուն թիւը չի գերազանցեր երեքը, այն պարագային, երբ 120 տարի առաջ անոնք բնակչութեան քառասուն առ հարիւրը կը կազմէին։ Որեւէ ներումի հայցում չի կրնար թեթեւցնել այդ ողբերգութիւնը։ Այո՛, մեծ ցաւ ապրած էք, ստիպուած եղած էք գաղթել։ Սակայն վստահ եղէք, որ դուք չէք կորսնցուցած, այլ մենք կորսնցուցած ենք։ Երջանկութիւնն ու խաղաղութիւնն ալ ձեզի հետ տարիք», յայտարարած է Բայդեմիր։

«Ազդակ»

[Tigris]

ԴՈԿՏ. ԹԱՆԵՐ ԱՔՉԱՄԻ «ԱԳՇԱՄ»ԱՅԻՆ ՃԱՄԱՐՏԱԿՈՒԹԻՒՆԸ
(4 ՅՈՒՆՈՒԱՐԻ, 2010 Թ. ԴԱՍԱԽՕՍՈՒԹԵԱՆ ԱՌԻԹՈՎ)

Դոկտ. Թաներ Աքչամ Լիբանան կը հասնէր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա-ի հրաւէրով, եւ իրեն առիթը կը շնորհուէր հրապարակային շարք մը դասախօսութիւններու, որոնցմէ առաջինը՝ 4 յունուար, 2010 թ., Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի «Կիլիկիա» թանգարանի սրահին մէջ, Անթիլիաս, վեհափառի ներկայութեան, իրեն ունկնդիր ունենալով լիբանանահայ մտաւորականներու կարեւոր թիւ մը:
Բայց նախ ճշդում մը: Դոկտ. Թաներ Աքչամ արտահանցի քիւրդ է, եւ ոչ թէ՝ թուրք, ինչպէս շատեր կը կարծեն: 1976 թ. թուրք իշխանութիւնները կը դատապարտեն ու կը բանտարկեն Թաներ Աքչամը՝ «համայնավարական քարոզչութիւն ծաւալելու յանցանքով»: 1977 թ. ան կը փախչի բանտէն ու կ՚ապաստանի Գերմանիա, ուր կը հետեւի համալսարանական բարձրագոյն ուսման՝ առանց հրաժարելու քրդական հարցի ծիրին մէջ քաղաքական գործունէութիւն վարելէ: 1982 թ., ինք՝ քրդական կազմակերպութեան մը ղեկավար, «առաջարկ» կը ստանայ Աբդուլլա Օջալանէն՝ «կապ հաստատելու ԱՍԱԼԱ-ի հետ», բայց ինք «հայհոյելով» կը պատասխանէ անոր. «Դու այդ բանն ի՞նչպէս ես ինձ առաջարկում» (այս եւ յաջորդ բոլոր մէջբերումները կատարուած են դոկտ. Թ. Աքչամի՝ 2000 թ. Յակոբ Վարդիվառեանի շնորհած հարցազրոյցէն, տես՝ «Հանդիպումներ-3», Նիւ Ճըրզի, 2008, էջ 320-333):
Յամենայն դէպս, Աբդուլլա Օջալանի՝ իրեն առաջարկած առաքելութիւնը ան ընդունած է թէ ոչ, մեր հետաքրքրութենէն դուրս է: Բայց ինչ որ անհրաժեշտ է ընդգծել, հետեւեալն է. 1982 թ. քրդական կազմակերպութեան մը ղեկավար քիւրդ ազգայնական Թաներ Աքչամ այսօր տակաւին հետապնդողն է քրդական հարցը, եւ այդ ճամբուն վրայ, իրեն համար, թուրքէն՝ հայ ժողովուրդի դէմ գործադրուած Ցեղասպանութեան ճանաչումը պահանջելը՝ քրդական հարցի լուծման բանալիներէն մէկը:
Ինչո՞ւ: Քանի որ, այնքան ատեն որ Հայկական հարցը, որ դոկտ. Թ. Աքչամի համար միայն Ցեղասպանութեան հարց է, իր լուծումը չէ ստացած, քրդական հարցը իր ամբողջական պահանջով սեղան չի կրնար գալ: Դոկտ. Թաներ Աքչամ ինք է ըսողը. «Քրդական հարցը չենք կարողանում լուծել, որովհետեւ Ցեղասպանութեան խնդիրներով ենք զբաղուած: Այդպէս են ասում: Մինչդեռ Հայոց ցեղասպանութեան մասին ազատօրէն արտայայտուելու դէպքում, քրդական հարցը շատ աւելի դիւրին կը լուծէինք, կը լուծէինք նաեւ ժողովրդավարութեան եւ մարդու իրաւունքի խնդիրները [Թուրքիոյ մէջ]»:
Եւ դոկտ. Թ. Աքչամ գիտէ, թէ ի՛նչ կ՚ըսէ:
Այստեղէն կը քակուի կծիկը:
Դոկտ. Թ. Աքչամի համար «պահանջատիրութիւն» պարունակով Հայկական հարց գոյութիւն չունի: Կայ՝ Հայոց ցեղասպանութեան հարց մը: Առանց պատմական հայրենիքի, առանց պապենական հողի ժողովուրդ մը, չես գիտեր ո՛ւր՝ Զիմբաբուեյ, Մադագասգար, թէ՞ Օսմանեան կայսրութեան մէկ խուլ, անանուն անկիւնը ցեղասպանուած է: Կը մնայ, որ ցեղասպանողն ու ցեղասպանուողը «հաշտուին իրողութեան» հետ: Եւ ա՜յսքան դիւրին է լուծումը: «Մեծ ողբերգութիւն ապրած հասարակութիւնները ձգտում են յիշողութիւնից ջնջել պատմութեան անցանկալի ժամանակահատուածը, սակայն չեն կարողանում, որովհետեւ դա, միեւնոյնն է, մնում է նրանց ենթագիտակցութեան մէջ: Դրա համար կայ մէկ լուծում. ԻՐՈՂՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏ ՀԱՇՏՈՒԵԼԸ, իրողութեան մասին արտայայտուելն ու հակազդեցութիւն ցուցաբերելը: ԱՅԴ ԴԷՊՔՈՒՄ ՄԻԱՅՆ ԿԱՐԵԼԻ Է ԱՌՈՂՋԱՆԱԼ, այլապէս միեւնոյն հակազդեցութիւնը կրկին ու կրկին կը ցուցաբերուի եւ հիւանդութիւնը կը վերականգնուի» (ընդգծումները մեր կողմէ, Ե. Հ. Ք.):

Պիտի հաշտուիլ իրողութեան հետ, եւ վե՛րջ: Քանի որ հարցին «հասարակական-հոգեբանական մօտեցում» պէտք է ցուցաբերել, եւ ուրեմն՝ պէտք է բուժել հայ ժողովուրդը ցեղասպանուածի իր «նիւրոթիք» հիւանդութենէն: Բուժումը՝ «հաշտուիլ իրողութեան հետ»: Եւ այստեղ ոչինչ կայ անհասկնալի եւ անընդունելի: Այնքան ատեն որ հարցը հոգեբանական է (դասախօսութեան ընթացքին դոկտ. Թ. Աքչամ քանիցս կրկնեց. «It is a psychological concept»), հոգեբանական, որ բարոյական հիմք ունի միաժամանակ, ուրեմն հոգեբանական- բարոյական հարց մը հասկացողութեամբ, ներողամտութեամբ ու հաշտութեամբ իր լուծումը պէտք է գտնէ, որ թարգմանի՝ ներողամտութեամբ ու ներումով, զիջումով եւ առանց պահանջատիրութեան: Քիչ էր մնացեր, որ դոկտ. Թ. Աքչամ քրիստոնէական վարդապետութեան մասին պատգամէր ունկնդիրներուն:
Հասկնալի է, որ թուրքն ալ կը տառապի իր ցեղասպանի «նիւրոթիք» հիւանդութենէն: Ուրեմն կը մնայ, որ թուրքն ալ հաշտուի իրողութեան հետ եւ բուժուի:
Ահա թէ ինչո՛ւ դոկտ. Թ. Աքչամ իր դասախօսութիւնը խորագրած էր՝ «Հայոց ցեղասպանութեան ուրացում՝ ազգային ապահովութեան հասկացողութիւն մը»: Դոկտ. Թ. Աքչամ հարցին կը մօտենայ հակադարձութեամբ: Երբ թուրք իշխանութիւնները կ՚ուրանան Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ երկրին անվտանգութիւնը երաշխաւորելու պատճառաբանութեամբ (ճանաչումը կրնայ Թուրքիոյ հիմքերը խախտել), դոկտ. Թ. Աքչամ հակառակն է, որ կը պնդէ, թուրքին ըսելով. «Հաշտուէ՛ իրողութեան հետ. անով կ՚ամրապնդես քու քարոզած ժողովրդավարի համբաւդ, ու այն ժամանակ մինչեւ իսկ հայերը կ՚օգնեն, որ դուն Եւրոպական Միութեան լրիւ անդամ ըլլաս: Եւ ինք անոր խնդրողն է. «Հայկական սփիւռքէն խնդրում եմ, եկէ՛ք՝ աշխատենք, որ Թուրքիան դառնայ Եւրոմիութեան անդամ։ «Ի՞նչ կը լինի։ Այլապէս դուք չէք ուզում Թուրքիայում դրական փոփոխութիւնների կատարում»։ Եւ դեռ, հին օրերու համայնավարը նոր օրերու դրամատիրական աշխարհի փողահարն է. «Մէկ այլ կարեւոր գործօն էլ առեւտրի հնարաւորութիւնն է։ Ցեղասպանութիւնը ճանաչելու դէպքում, Միացեալ Նահանգների երեք միլիոնանոց սփիւռքահայութիւնը կը նպաստի Թուրքիային։ Դա ներդրումների, աշխատատեղերի մեծ ոլորտ է, աւելի լաւը չէք կարող պատկերացնել»։
Ուրեմն ալ ինչո՞ւ թուրքն ու հայը չհաշտուին, երբ հայը այնքան շահելիք ունի, եւ թուրքը՝ վնասելիք ոչինչ։
Պիտի կրկնել։ Թաներ Աքչամի համար «պահանջատիրութիւն» պարունակով Հայկական հարց, Հայ դատ գոյութիւն չունի։ Եւ ուրեմն՝ Ցեղասպանութեան իրողութեան հետ հաշտուելու իր քարոզչութեան մէջ ան ԿՈՂՄ է։ Ան կեցած է թուրքին կողքին՝ ի հաշիւ ապագային քրտական հարցին սեղան բերուելուն եւ ապագայ Քիւրդիստանի։
Օսմանցի թուրքին ժառանգորդ այսօրուան թուրքէն, թուրքին՝ հայ ժողովուրդի դէմ գործադրած Ցեղասպանութիւնը ճանչնալ պահանջող դոկտ. Թաներ Աքչամ իր դասախօսութեան ամբողջ տեւողութեան ոտնահարեց պատմութիւնը՝ չյիշատակելով ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ու ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԻԼԻԿԻԱն, այն աշխարհամասերը, ուր թուրքը կազմակերպեց կոտորածներն ու բռնագաղթերը։
Դոկտ. Թաներ Աքչամ մոռցա՞ւ անունները այդ երկիրներուն, թէ ինք այդ անուններով երկիրներ չի ճանչնար։ Երկրորդը, քանի որ ան իր պատմագիտական մտածողութեամբ հաւատարիմ ժառանգորդն ու հետեւորդն է սուլթան Համիդ Բ.ի այն վեզիրին, որ 1878 թ. Բերլինի վեհաժողովի տխրահռչակ 61-րդ յօդուածի հրապարակումէն ետք, ապաւինած՝ յօդուածի ՏԱՌ-ին, 1894-1896 թուականներու համիտեան կոտորածներէն առաջ փսփսաց սուլթանի ականջին, թէ՝ հիմա Եւրոպան անգամ չի ճանչնար Հայաստան անունով երկիր մը։ Ահա թէ ինչո՛ւ դասախօսութեան ընթացքին դոկտ. Թ. Աքչամի հեգնախառն հարցումը. «... ի՞նչ կը պահանջէք, Սեւ ծովու վրայ նաւահանգի՞ստ մը, Կա՞րսը, Արտահա՞նը, Վա՞նը...»։
Եւ այդ հեգնախառն հարցումին մէջ պիտի տեսնել դոկտ. Թաներ Աքչամի՝ հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուած Ցեղասպանութեան եւ Հայկական հարցի հանդէպ ունեցած իրաւ կեցուածքը։
Դոկտ. Թ. Աքչամի դատումով, հայը հողային պահանջատիրութեան իրաւունք չունի, այլապէս... իմացէք, թէ ի՛նչ կ՚ընէ ան։ Հարցումին՝
«- Սահմանային հարցեր կրնա՞ն ծագիլ մեր երկու երկիրներուն (Հայաստանի եւ Թուրքիոյ, Ե.Հ.Ք.) միջեւ»։
Դոկտ. Թաներ Աքչամ կը պատասխանէ.
«- Յանկարծ իմ հօրաքոյրը չլսի։ ԻՍԿՈՅՆ ԶԷՆՔ ԿԸ ՎԵՐՑՆԵՄ, ՈՐԻՑ ՅԵՏՈՅ ՆՈՐԻՑ ՄԵՆՔ ԿԸ ՊԱՏԵՐԱԶՄԵՆՔ» (ընդգծումը մեր կողմէ, Ե.Հ.Ք.)։
Չիմացանք, թէ ինչո՛ւ «հօրաքոյրը չլսի», բայց թէ խաղաղութիւն ու ժողովուրդներու բարի դրացնութիւն ու յարաբերութիւն քարոզող ու ջատագովող դոկտ. Թաներ Աքչամ հայ ժողովուրդին արդար պահանջատիրութեան դէմ «իսկոյն զէնք կը վերցնէ»... հասկցանք։ Հասկցանք, քանի որ սահմանէն դէպի Արարատ, Կարս, Արտահան ու Վան, ան ոչ թէ բռնագրաւուած պատմական Հայաստան կը տեսնէ ու կը ճանչնայ, այլ... ապագայ Քիւրդիստան։
Բայց արդէն ի՞նչ արժէք եւ իմաստ ունին սահմանները, քանի որ՝ «Միշտ ասում եմ, որ կարեւոր չէ, թէ սահմանը որտեղից է անցնում։ Կարեւորն այն է, որ հայերը կարողանան ազատօրէն եւ ցանկացած պահին այցելել Արարատ լեռ»։
Եւ դեռ չմոռնալ. 1920-1921-ին հայերը «պարտուեցին, ԿԱՐՍՆ ՈՒ ԱՐՏԱՀԱՆ ԱՆՑԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՆ։ Այս ամէնից յետոյ հողային կամ պահանջատիրութեան նման յաւակնութիւնները ոչ միայն օգուտ չեն բերի, ԱՅԼԵՒ ԿԸ ԽԱԽՏԵՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ԱՆԴՈՐՐԸ» (ընդգծումները մեր կողմէ, Ե.Հ.Ք.)։
Եւ... վե՛րջ։ Դոկտ. Թաներ Աքչամ լուծեց Հայկական հարցը։ Իրեն համար կարեւոր չէ, թէ ո՛վ էր նախայարձակը, Կարաբեքիր ի՞նչ կը հետապնդէր պատմական Հայաստանի հողերուն վրայ։ Բայց թուրքը իր արդարացումը ունի, ու վկայագրողը «պատմաբան կամ ընկերաբան» դոկտ. Թաներ Աքչամն է. «Թուրքական ազգային ինքնութիւնը մեծապէս ձեւաւորուել է կոտորածների, բռնութիւնների միջոցով»։
Ուրեմն ի՞նչ՝ «պատմաբան կամ ընկերաբան» դոկտ. Թաներ Աքչամ. «Կոտորածների ու բռնութիւնների միջոցով ձեւաւորուած» թուրքը, փանթուրանիստական իր ինքնութիւնը հաստատելու համար, եթէ վաղը իր այդ «ինքնութեան» բնոյթով որոշէ Արաքսը անցնիլ...։
Հիմա հարց պիտի տալ, պատահակա՞ն է, որ դոկտ. Թաներ Աքչամ կը տնօրինէ(՞) Քլարք համալսարանի (Ուորսիսթըր, Մինեսոթա) Ողջակիզումի եւ ցեղասպանութեան ուսումնասիրութիւններու կեդրոնը։
Յամենայն դէպս քիւրդ ազգայնական դոկտ. Թաներ Աքչամի իրաւունքն է իր սեփական ժողովուրդի դատին հետապնդումը, բայց պէտք է խնդրել, որ ան չշահագործէ հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուած Ցեղասպանութիւնը եւ հայ-թուրք յարաբերութիւնները բարելաւելու դասեր չտայ։
Դոկտ. Թաներ Աքչամի «ագշամ»ային (գիշերային) ճամարտակութիւններու օրերը սպառած են։
Հայ ժողովուրդը գիտէ իր Դատին տէր կանգնիլ՝ պահանջատիրութեան օրինական եւ բացարձակ իրաւունքով։
Վերջացնելու համար. միայն շնորհակալ պէտք է ըլլալ վեհափառ Արամ Ա.էն, որ առիթը ընծայեց իր հարազատ դիմագիծով ճանչնալու դոկտ. Թաներ Աքչամը։

Ե. Հ. Ք.
«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ԲՈԼՈՐՍ ԷՆՎԵՐՆԵՐ ԵՆՔ

Միացեալ նահանգներու Կոնգրեսի արտաքին հարցերու յանձնախումբին կողմէ վաւերացուելէն ետք, Շվեդիոյ խորհրդարանը որդեգրեց օրինագիծ մը, որ կը ճանչնայ Հայոց ցեղասպանութիւնը։
Ասոնք իրական որոշումներ են եւ ոչ՝ կեղծ արարքներ։
Թուրքիոյ կառավարութիւնը զայրացաւ եւ անմիջապէս տուն կանչեց Վաշինգտոնի եւ Ստոկհոլմի իր դեսպանները ինչպէս նաեւ ջնջեց դէպի Միացեալ Նահանգներ եւ Շվեդիա կատարուելիք այցելութիւններ։
Ըստ երեւոյթին, այս հակազդեցութեան թիրախներն են այն երկիրները, որոնք վերջերս որդեգրած են օրինագիծները, որովհետեւ չկայ հակազդեցութիւն երկիրներու դէմ, որոնք նոյնանման օրինագիծներ որդեգրեցին անցեալ տարի։ Այդ երկիրներուն տրուելիք այցելութիւնները չեն ջնջուիր եւ այդ երկիրներուն մէջ գործող դեսպանները տակաւին պարտականութեան վրայ են։
Յայտնաբար պետութեան պատասխանատու վերնախաւը որոշած է կանչել դեսպանները եւ ջնջել այցելութիւններ՝ դէպի այն երկիրներ, որոնք Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ օրինագիծներ կ՚որդեգրեն 2010-էն ետք։
Որովհետեւ Էնվեր փաշա կրնայ ապստամբ յեղաշրջող մը եղած ըլլալ, վերջ դրած ըլլալ կայսրութեան եւ պատճառ դարձած ըլլալ իննսուն հազար երիտասարդներու սառելով մահուան, բայց ան ցեղասպանութիւն գործած չի կրնար ըլլալ։
Մենք մեր միջեւ կրնանք քննադատել Իթթիհատականները եւ անոնց վարած քաղաքականութիւնները, բայց մենք հաստատօրէն կը հաւատանք այն առածին, որ կ՚ըսէ. «Թեւը կրնայ կոտրուած ըլլալ, բայց տակաւին թեզանիքին մէջն է»։
Տեսէ՛ք, նոյնիսկ «Թիւսիատը»՝ Թուրք ճարտարարուստի պատասխանատուներու եւ գործարարներու ընկերակցութիւնը տնտեսութեան վրայ պետական հակակշիռի սկզբունքին ջատագով դարձած է։
Ամօ՛թ ձեզի։ Կը պաշտպանէք ամէնէն ազատական քաղաքականութիւնները եւ յետոյ կը յանձնուիք ազգայնամոլ քաղաքականութեան։
Դուք եւս ծածուկ Իթթիհատականներ էք. վերջապէս, ձեր դրամագլուխին կազմութեան մէջ Իթթիհատականներուն դերը անուրանալի էր։
Եթէ անոնք ճզմած եւ ջարդած չըլլային փոքրամասնութիւնները, ձեր մեծ հայրերը պիտի չկարենային բռնագրաւել անոնց ստացուածքը եւ կազմել իրենց դրամագլուխը։
Այլ խօսքով, դուք սեփականացուցած էք ձեր պատմութիւնը։
Եւ ամենայնդէպս, ամերիկացիները սպաննեցին հնդիկները, չէ՞։ Այո՛, բայց անոնք կը ճանչնան այդ մէկը եւ այդ մասին կը սորվեցնեն իրենց դպրոցներուն մէջ, բայց որո՞ւ հոգը։
Հայերուն մանուկները տեղահանուեցան, որովհետեւ ռուսերուն միացած էին եւ պատերազմ հռչակած՝ օսմանցիներուն դէմ։ Եւ անոնց մայրերը ենթարկուեցան բռնագաղթի, որովհետեւ իրենց մանուկներուն համար զէնք կը հայթայթէին։
6 եւ 7 սեպտեմբեր 1955-ի դէպքերը իրականութեան մէջ ծրագրուած էին (յոյներուն կողմէ՝ խայտառակելու համար Թուրքիան աշխարհի առջեւ)։
Օսմանեան ցեղը կրնայ դաւաճան եղած ըլլալ՝ թշնամիին հետ նոյն դաշնակցութեան մէջ ըլլալով, բայց իր վարչամեքենան չի կրնար ցեղասպանութիւն գործած ըլլալ։
Ես «Սաբահ» օրաթերթին մէջ այս մասին գրած եմ նախապէս։
Եթէ Հիտլեր թուրք եղած ըլլար, մենք Ողջակիզումն ալ ուրացած պիտի ըլլայինք։ (Անշուշտ կան կարգ մը պահպանողական օրաթերթեր, որոնք կ՚ուրանան Ողջակիզումը)։
Այո, մենք սկսանք Կենտրոնական Ասիայէն եւ արշաւեցինք դէպի Եւրոպայի մէջտեղը՝ մանուկներուն քաղցրեղէն, մայրերուն կերակուր եւ ամուսիններուն գործ բաժնելով։ Եւ պէտք էր վերադառնայինք, որովհետեւ մեր քաղցրեղէններն ու հացը վերջացան Վիեննայի մուտքին։ Ատկէ զատ, մեր պատմութիւնը մաս-մաքուր է, առանց բիծի։
Մենք կ՚ընդունինք, որ բանակ մը, որուն պատերազմի երթալու կանչը «Ալլահ, ալլահ» է, կրնայ ըլլալ, որ մզկիթներ ռմբահարէ, բայց չենք ընդունիր այն ճշմարտութիւնը, թէ այդ նոյն բանակը կրնայ ոչնչացնել իր քաղաքացիները։
Դերսիմը իրականութիւն մըն է, բայց Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ սուտ մը։
Պարոնվարչապետ, ի՞նչպէս կ՚ըլլայ, եթէ հրապարակէք տեղահանումներուն վճիռները։
Հակառակ անոր որ չենք կրնար բացատրել, թէ հայերուն թիւը ինչպէ՛ս երեք հարիւր հազարէն մէկուկէս միլիոնի միջեւ տարուբերեցաւ, եւ ինչպէ՛ս անոնք, որ կ՚ապրէին այդ տարածքներուն մէջ աւելի քան հազար տարիէ ի վեր, յանկարծ նուազեցան միայն տասնեակ հազարներու. թող այդպէս ըլլայ։
Ըստ իս, ամէն մարդ պէտք է պատրաստէ ցուցատախտակ մը, որ կը կարդայ՝ «Մենք բոլորս Էնվերներ ենք, մենք բոլորս իթթիհադականներ ենք» եւ անոնցմով ճամբայ իջնենք 24 ապրիլին։
«Հիւռիյեթ»ի նախկին գլխաւոր խմբագիրը շատ ազդեցիկ եւ յաջող էր «դրօշակի ցոյցերուն» մէջ։ Մենք կրնանք յաջողութեամբ սկսիլ «Մենք բոլորս Էնվերներ ենք» ցոյցերուն եւս։
Կրնան նաեւ ցուցատախտակներ տրամադրել ժողովուրդին իւրաքանչիւր հինգ կտրօնի փոխարէն..
Եկէ՛ք, ազգայնականներ, դէպի փողոց..

ԷՐԳԻՒՆ ԲԱԲԱՀԱՆ
«Ստար Գազեթ»
14 մարտ 2010
«Ազդակ»

[Tigris]

Թրքական «Թարաֆ» օրաթերթը լոյս ընծայեց երկարաշունչ հարցազրոյց մը՝ թուրք պատմաբան Սելիմ Տերինկիլի հետ։
Լրագրող Նեշէ Տիւզելի հարցումներուն պատասխանելով՝ ականաւոր պատմաբանը հաստատեց 1915-ին եղեռնագործութեան ցեղասպանական բնոյթը։
«Ազդակ» իր Հայ դատի էջերուն մէջ երկու մասով լոյս կ՚ընծայէ յիշեալ հարցազրոյցին ստուար բաժինը՝ զանց ընելով Հայ դատին չվերաբերող բաժինները։
Նշենք, որ հարցազրոյցի թարգմանութիւնը կատարած են Գրիգոր Կէօքճեան, Սանահին Թորոս եւ հայրենի «Նիուզ Էյ. Էմ.» կայքէջի աշխատակազմը։


ՀԱՐՑՈՒՄ.- Անատոլուի մէջ, Երիտասարդ թուրքերէն առաջ, հայերուն դէմ սպանդներ գործուա՞ծ են։
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Այո՛, գործուած են։ Սակայն սուլթան Ապտիւլ Համիտին եւ Երիտասարդ թուրքերուն միջեւ տարբերութիւնը այն է, որ Երիտասարդ թուրքերը կ՚ուզէին բնաջնջել հայութիւնը, մինչ Ապտիւլ Համիտ այդպիսի նպատակներ չէր հետապնդեր։ Ան կ՚ուզէր ձերբազատիլ որոշ թիւով հայերէ, նուազեցնել անոնց դերակատարութիւնը տնտեսութեան մէջ՝ ստեղծելով իսլամական քաղքենիութիւն մը։
Հ.- Ապտիւլ Համիտի օրով ո՞ր շրջաններուն մէջ կատարուած են հայերուն դէմ սպանդները։
Պ.- Անատոլուի բոլոր քաղաքներուն մէջ հայեր կ՚ապրէին։ Օրդու, Թոքաթ, Տրապիզոն, Ամասիա, Ուրֆա, Սվազ. մէկ խօսքով, անոնք ամէն տեղ էին։ Հայերուն դէմ սպանդները կատարուած են զանազան քաղաքներու մէջ։ Պաշտօնական պատմագրութեան համաձայն, այդ նոյն շրջաններուն մէջ ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են, սակայն այդ բոլոր շրջաններուն մէջ տեղի ունեցածները կարելի չէ բնորոշել իբրեւ ապստամբութիւն։
Հ.- Տեղի ունեցածները ապստամբութիւններ չէի՞ն։
Պ.- Ո՛չ, ապստամբութիւններ չէին։ Պաշտօնական պատմագրութիւններուն մէջ նշուած ապստամբութիւններուն մեծ մասը իրականութեան մէջ ապստամբութիւն չէ եղած։ Թրքական ուժերուն դէմ կազմակերպուած եւ յաջող դիմադրութիւն ցուցաբերած է Զէյթունը։ Ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են նաեւ Վանի եւ Սվազի շրջակայ վայրերուն մէջ։ Սակայն կոտորածներ գործուած են ոչ միայն այս քաղաքներուն, այլ նաեւ ուրիշ շրջաններու մէջ։ Հայերուն դէմ մեծ սպանդներ գործուած են Ուրֆայի մէջ։ Իսկ առաջին լայնածաւալ կոտորածներէն մէկը տեղի ունեցած է Տիարպեքիրի մէջ՝ 1895-ին։
Հ.- Հայերուն դէմ կոտորածնե՞ր պատահած են Տիարպեքիրի մէջ։
Պ.- Այո՛, ահաւոր սպանդներ տեղի ունեցած են։ Բնակչութիւնն ու սուլթան Ապտիւլ Համիտին ջոկատները գործած են կոտորածները։ Սպանդներուն ընթացքին տեղի ունեցած են նաեւ բռնաբարութիւններ եւ թալան։
Հ.- Որքա՞ն հայ կոտորուած է Ապտիւլ Համիտի օրերուն։
Պ.- Հայոց պատրիարքարանին տուեալներուն համաձայն, 1894-1897 կոտորուած է 300 հազար հայ։ Թերեւս այդ թիւերը չափազանցուած են, սակայն իրականութիւն է, որ Ապտիւլ Համիտի օրերուն մեծ թիւով հայեր կոտորուած են։ Այս կոտորածներէն ետք հնչակեանները չդիմացան եւ հեռացան դէպի Ռուսիա։ Հնչակեանները կը նպատակադրէին ստեղծել ընկերվար անկախ Հայաստան մը։ Իսկ [Հայ յեղափոխական] Դաշնակցութիւնը մինչեւ վերջ գործակցեցաւ Երիտասարդ թուրքերուն հետ։ Ապտիւլ Համիտի օրերուն անոնք կերակրած ու պահպանած են զիրար։ Անոր համար ալ հնչակեանները կը մեղադրէին դաշնակցականները՝ ըսելով, որ դուք գործակցեցաք թուրքերուն հետ, այդ պատճառով ալ մեզ կոտորեցին։ Սակայն ես չեմ կարծեր, որ 1895-ի կոտորածը փորձ մըն էր 1915-ի դէպքերուն։
Հ.- Արդեօք երկու դէպքերուն ալ կոտորածներ չե՞ն եղած։
Պ.- Ապտիւլ Համիտի օրերուն սպանդներ եղած են։ Սակայն Երիտասարդ թուրքերուն կողմէ նախօրօք ծրագրուած կոտորածներուն պէս չեն եղած։ Երիտասարդ թուրքերը նպատակադրած էին բնաջնջել հայութիւնը 1915-ին։ Ապտիւլ Համիտի օրերուն տարբեր շրջաններ կ՚ուղարկուէին մոլլայի հագուստներով դրդիչներ, որոնք ուրբաթ օրուան իրենց քարոզներով կը գրգռէին ժողովուրդը՝ յայտարարելով, թէ հայերը յարձակումներ գործած են իսլամներու վրայ։ Մինչդեռ կարգ մը շրջաններու մէջ հայերը փոքրամասնութիւն էին։ Ինչպէ՞ս պիտի կարենային յարձակիլ իսլամներուն վրայ։
Հ.- Կոտորածներէն փրկուելու համար արդեօք կայի՞ն կրօնափոխ եղող հայեր։
Պ.- Անշո՛ւշտ։ Օրինակ, Ուրֆայի կոտորածներուն ընթացքին հայ ընտանիքներ իրենց տան տանիքներէն բարձրացուցած էին սպիտակ դրօշներ ու կը յայտնէին, թէ կ՚ուզեն կրօնափոխ ըլլալ։ Զանոնք չէին սպաններ, սակայն կը պատահէր, որ զանոնք ալ սպաննէին։
Հ.- Այս մօտիկ անցեալը եւ այս մեծ իրադարձութիւնները պատմաբանները չե՞ն ուսումնասիրեր։
Պ.- Պատմաբանները ի՛նչ կ՚ընեն։ Անոնք Թուրքիոյ պաշտօնական տեսակէտը կը պաշտպանեն եւ կ՚աշխատին փաստել, որ հայկական պնդումները անհիմն են։
Հ.- Մենք գիտե՞նք, թէ 1915-էն ետք որքան է որդեգրուած հայ երեխաներուն թիւը։
Պ.- 1915-էն ետք որդեգրուած հայ երեխաներուն (տղայ թէ աղջիկ) թիւը կը հասնի շուրջ 300 հազարի։ Հարկ է այս թիւերը ուսումնասիրել, որովհետեւ այդ մէկը համատարած սպանութիւններէն առաջ էր։ Մենք Հրանդ Տինքին հետ զրուցած ենք այս նիւթին մասին։ Թուրքիոյ մէջ, այս հարցին շուրջ, մեր ձեռքերուն մէջ ունինք վկայութիւններ եւ պատրիարքարանին արխիւները, որոնք Երուսաղէմի մէջ են եւ բոլորին հասանելի չեն։ 1915-ին կ՚որդեգրէին 7 - 16 տարեկան հայ երեխաներ։ Իրենք կը նախընտրէին փոքր տարիքի երեխաները, որպէսզի դիւրաւ իսլամացնէին զանոնք։
Հ.- Իսլամացա՞ն անոնք։
Պ.- Գաղտնի քրիստոնեայ ապրելակերպ պահողներ ալ կային։ Ոմանք իրենց հայ ըլլալուն մասին ոչինչ կ՚ըսէին, իսկ ոմանք ալ միայն տան մէջ կը խօսէին անոր մասին։ Շատեր կը վախնային, որովհետեւ կը յիշէին, թէ ինչպէ՛ս մէկուն մայրը բռնաբարած են, սուրէ անցուցած են, քարի մը վրայ գլուխը ջախջախած են։ Եւ այս բոլորը իրենց յիշողութենէն չէին ջնջուեր։ Ես չեմ կարծեր, որ գաղտնի քրիստոնեայ ապրելակերպ պահողներուն թիւը մեծ է։
Հ.- Անատոլուի մէջ վերապրողները Թուրքիոյ Հանրապետութեան օրերուն ինչպէ՞ս կ՚ապրէին։
Պ.- Հայոց պատրիարքարանի 1927-ի տուեալներուն համաձայն, Թուրքիոյ մէջ կ՚ապրէին 300 հազար հայեր։ Անոնք կոտորածներէն վերապրողներ էին, որոնք ամէնօրեայ ճնշումներուն տակ աստիճանաբար իսլամացան։
Հ.- Այդ 300 հազար հայերէն այսօր որքա՞նը մնացած են։
Պ.- 60 հազար հայ։ Թուրքիոյ Հանրապետութեան ժամանակաշրջանին հայերուն եւ միւս քրիստոնեաներուն դէմ բնաջնջման երկրորդ ալիք մը սկսաւ։ Այդ բնաջնջումը պարտադիր չէր։ Սպանութեամբ չէր ըլլար, այլ այնպիսի անելային վիճակի մը մէջ կը դնէին զանոնք, որ մարդիկ ստիպուած կը գաղթէին։ Եթէ Օսմանեան կայսրութեան շրջանին անոնք կրնային ամենաբարձր դիրքերուն հասնիլ, ապա հանրապետութեան օրերուն նոյնիսկ հասարակ պահակ չէին ընդունուեր։
Հ.- Հանրապետութեան պատմութիւնը այդքան արիւնո՞տ է։
Պ.- Յատկապէս մեր պատմութիւնը քիչ մը մութ է։ Այս մէկը պէտք է ընդունիլ։ Վարչապետ Էրտողանին անցեալ օրերուն խօսքերը, թէ՝ «չէք կրնար մեզի ստիպել, որ խոստովանինք, թէ մեր պապերը ցեղասպանութիւն գործած են», մեր բոլորիս մտքերուն մէջ յառաջացուցած է մէկ հարցում. «Թերեւս գործա՞ծ են»։ Երիտասարդ թուրքերը աշխատած են բնաջնջել հայերը։ Թէ հիմա զայն կը բնորոշենք իբրեւ ցեղասպանութի՞ւն, կոտորա՞ծ, թէ՞...։
Հ.- Կրնա՞յ ըլլալ, որ կոտորածները եղած են փոխադարձ։
Պ.- Փոխադարձ կոտորածներ ըլլալու համար անհրաժեշտ է, որ կողմերը համահաւասար հնարաւորութիւններ ունենան։ Այդ օրերուն այդպիսի կացութիւն կարգ մը շրջաններու մէջ տիրած է։
Հ.- Տեղահանութեան ընթացքին որքա՞ն եղած է կոտորուած հայերուն թիւը։
Պ.- Կոտորուած հայերուն թիւը քաղաքականացուած խնդիր է։ Հայկական սփիւռքը եւ Հայաստանը կը խօսին 1.5 միլիոնի մասին։ Մեր պաշտօնական պատմագրութիւններուն մէջ ամէն տեսակի արձանագրութիւն կայ։ Եուսուֆ Հալաճօղլուի համաձայն, 50-60 հազար է։ Ես կը կարծեմ՝ 800 հազար է։

«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ՓԱԿՈՒՂԻ-ՓԱՊՈՒՂԻԻՆ ԿԱՆԹԵՂԸ ՊԼՊԼԱՑՆՈՂ ՖԵԹՀԻՅԷ ՉԵԹԻՆԻ ՀԵՏ

11 փետրուար 2000-ին «Ակօս»ի մէջ լոյս կը տեսնէր Ֆեթհիյէ Չեթինի մօրենական հայ մեծ մօր՝ բալուցի Հրանուշ Կատարեանի մահազդը, որ պատճառ կը դառնար Հրանդ Տինքի եւ Ֆեթհիյէ Չեթինի ծանօթացման... Մահազդը, հայերէնի թարգմանուելով, քննական մեկնաբանութեամբ մը կ՚արտատպուէր Փարիզի «Յառաջ»ին մէջ, կը գրաւէր ուշադրութիւնը նաեւ բալուցի Մեսրոպ արք. Աշճեանի, որ կը գտնէր Չեթինի նիւեորքաբնակ հայ ազգականները... Չեթին կը կանչուէր «Ակօս»՝ պատասխանելու Միացեալ Նահանգներէն եկած հեռախօսազանգին ու վերջապէս կ՚իրականացնէր իր մեծ մօր կեանքի երազը՝ Նիւ Եորքի մէջ գիրկընդխառնուելով իր հայ ազգականներուն հետ...
Մինչ այդ, կարճ ժամանակի ընթացքին արդէն սերտ բարեկամութիւն մը ստեղծուած էր Թուրքիոյ քաղաքական ոլորտներուն մէջ այլախոհ եւ ընդդիմադիր պիտակով ծանօթ Հրանդին ու Ֆեթհիյէին միջեւ։
Ֆ. Չեթին 1980-ի սեպտեմբերի 12-ին, երկրին զինուորականութեան բռնի ուժով իշխանութեան գլուխը անցնելէ ետք, դատապարտուած էր 10 տարուան բանտարկութեան՝ ըստ թրքական քրէական օրէնսգիրքի թիւ 141-րդ նշանաւոր յօդուածին, իսկ Հրանդը՝ նոյն այդ օրէնսգիրքի 131-րդ յօդուածով եւ, մանաւանդ, լինչի անգիր օրէնքով պիտի դատապարտուէր մահուան...։
Հրանդն ու Ֆեթհիյէն պէտք էր հանդիպէին օր մը, դիպուածով, բոլորովին պատահական, բայց նաե՛ւ նախախնամութեան հրահանգումով... այդ օրը թէեւ տխուր առիթով մը պիտի գար, բայց նաեւ անոնց պիտի ճակատագրէր գիտակից, անքակտելի եւ մանաւանդ փոխադարձաբար պարտաւորեցնող բարեկամութիւն մը, որ առաւել յանձնառութեամբ, առաւել պատասխանատուութեամբ պիտի շարունակուէր նոյնիսկ Հրանդին սպանութենէն ետք...։
2005-ին լոյս կը տեսնէ Ֆ. Չեթինի «Մեծ մայրիկս» յուշագրական հատորը։
2007-ին լինչի վճիռով կը սպաննուի Հրանդը, եւ Ֆեթհիյէ Չեթին, ի հեճուկս բազում սպառնալիքներու, իբրեւ յանձնառու դատապաշտպան կը շարունակէ մնալ պատնէշի վրայ։
2009-ի վերջալոյսին Այշէ Կիւլ Ալթընայի համահեղինակութեամբ լոյս կը տեսնէ անոր «Թոռներ» վաւերագրական գիրքը։
Ներկայիս Չեթին կը մշակէ նպատակամէտ ծրագիրներ։
Ստորեւ «Ազդակ»ին տուած Ֆ. Չեթինի հարցազրոյցը լուսարձակի տակ կը բերէ անոր այլախոհ քաղաքական գործիչի, յառաջապահ մտաւորականի եւ յանձնառու դատապաշտպանի կենսափորձը ցոլացնող առանցքային ուրուագիծներ, որոնց ընդմէջէն յստակօրէն կը բիւրեղանայ Չեթինի փակուղի-փապուղիին կանթեղը պլպլացնելու առաջադրանքը։
ՀԱՐՑՈՒՄ.- «Թոռներ»ը խորքին մէջ տրամաբանական շարունակութիւնն է 2005-ին հրատարակուած ձեր «Մեծ մայրիկս» յուշագրական հատորին, հետեւաբար կը ներկայացնէ նոյն առաջադրանքը, գէթ՝ հասարակական հարթակի վրայ, վաւերագրական տուեալներու լոյսին տակ վերարծարծելու Թուրքիոյ կրօնափոխ դարձած հայերու հարցը։ Ըստ ձեզի, մեկնելով նախկին փորձի անդրադարձէն, Թուրքիոյ մէջ ի յայտ եկած ինքնութեան տագնապը որեւէ զարգացում ունեցա՞ծ է երկու հրատարակութիւններուն միջեւ գտնուող ժամանակահատուածին մէջ։
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- «Մեծ մայրիկս», անոր յաջորդած «Թոռներ»ը եւ անոնց առնչակից գրութիւնները թուրք հասարակութեան մէջ հետաքրքրութիւն մը արթնցուցին։ Այս գիրքերը կարդացողներէն շատեր սկսան իրենց ընտանիքին պատմական անցեալը քննել եւ հարց ու փորձեր կատարել, բան մը, որ մարդոց մէջ արթնցուց ոչ միայն իրենց ընտանիքին մէջ հաւանական «հայ մեծ մայրիկ» մը, կամ «հայ մեծ հայրիկ» մը ունեցած ըլլալու գաղափարը, այլեւ՝ այդ փաստը իբրեւ սովորական երեւոյթ ընկալելու եւ ընդունելու վարկածը։ Ստեղծուած այս նորագոյն մթնոլորտը ինքնին պատճառ հանդիսացաւ, որ հայերու հանդէպ գոյութիւն ունեցող թշնամանքը տեղ մը ճաք տար եւ ճանապարհ հարթէր ցարդ աննախընթաց համարուող շարք մը տեղաշարժերու, ընդ որում՝ այսօր կարելի է ըսել, որ հասարակական գետնի վրայ մարդիկ այլեւս առանց վերապահութեան իրենց ազգային ինքնութիւնը յայտնելու համարձակութիւնը ունին։ Վերջերս ուշագրաւ երեւոյթ է նաեւ լրատուամիջոցներու ցուցաբերած համեմատաբար զգուշաւոր մօտեցումը երկրին ազգային այլ պատկանելիութիւն ունեցող զանգուածներուն, իմա՝ «միւսներուն» նկատմամբ, որոնք դեռ մօտիկ անցեալին անոնց ատելութեան եւ թշնամանքի ամենաբուռն հարուածներուն թիրախ դարձած էին։ Միւս կողմէն, կառավարութեան անդամներ եւս, նոյնիսկ երկրին վարչապետը, պարբերաբար սկսած են ընդունիլ եւ հրապարակաւ անդրադառնալ ազգային տարբեր ինքնութիւն ունեցողներու հանդէպ ցարդ կիրարկուած սխալ քաղաքականութեան։
Հ.- Մեկնելով հայաջնջումի ծրագրին մաս կազմած Թուրքիոյ հայերու բռնի կրօնափոխութեան հարցէն, կը կարծէ՞ք, թէ իսլամացուած հայերու հարցին, իր տարողունակ հետեւանքներով, միջազգային համապատասխան շրջանակներու մէջ արծարծումը նոյնքան կարեւոր է, որքան՝ Ցեղասպանութեան հարցը։
Պ.- 1915-ին բռնի վար դրուելով իսլամացուած կիներուն եւ երեխաներուն վերաբերեալ հետեւեալը կարելի է ըսել. այս պարագան սերտօրէն կ՚առնչուի ՄԱԿ-ի Ցեղասպանութեան արարքները կանխարգիլելու եւ պատժամիջոցներ սահմանելու կոչուած պայմանագրի 2-րդ յօդուածի 5-րդ կէտին։ Բայց անկախ այս բոլոր իրաւական, օրէնսգիտական սահմանումներէն, մարդկային հարթակի վրայ, պէտք է ըսել նաեւ, որ 1915-ի ամենակարեւոր եւ ամենաողբերգական հետեւանքներէն մէկն ալ իրենց բովանդակ կեանքը անխօս ու անշշուկ անցուցած, մեկուսացուած ու մոռացութեան դատապարտուած բռնի կրօնափոխ դարձած հայերու պարագան է։ Ըստ իս, այս զանգուածը յիշելու, 1915-ի ամբողջ հետեւանքները ընկալելու եւ ալ երբեք նման դժբախտութիւններու պատճառ չհանդիսանալու տեսակէտէ կարեւոր կը գտնեմ բարոյական, քաղաքակրթական եւ մշակութային նոր արժէքներու համակարգի մը ստեղծումը Թուրքիոյ մէջ։
Հ.- Թուրքիոյ ժխտողականութեան պետական քաղաքականութեան մաս կը կազմէ նաեւ աւելի քան մէկ միլիոն բռնի կրօնափոխ դարձած հայերու պարագան, որոնցմէ որոշ հատուած մը կ՚ուզէ վերադառնալ իր ազգային-կրօնական ինքնութեան։ Իբրեւ պատմաբան եւ փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու պաշտպան, միջազգային օրէնսգիտութեան ճանապարհով հետապնդելի ի՞նչ միջոցներ կ՚առաջարկէք կեանքի կոչելու այդ գործընթացը իրականացման հունի մէջ դնելու կոչուած մեքանիզմը։
Պ.- «Մեծ մայրիկս» գիրքի հրատարակութենէն ետք, իրենց ալ նոյնանման պատմութիւնները ինծի պատմելու համար զիս փնտռողներէն շատեր իրենց հարազատ դաւանանքին եւ ազգութեան վերադառնալու փափաք յայտնեցին։ Հետագային, Այշէ Կիւլ Ալթընայի հետ «Թոռներ»ու պատրաստութեան ընթացքին, երբ յաճախակի հանդիպումներ կ՚ունենայինք «դարձած հայեր»ու հետ, կը տեղեկանայինք, թէ անոնցմէ ոմանք իրականութիւնը իմանալէ ետք արդէն փոխած էին իրենց կրօնը։
Ըստ ՄԱԿ-ի Մարդկային իրաւանց կանոնադրութեան, անհատը իրաւունք ունի իր ազատ կամքով կատարելու իր ինքնութեան ընտրութիւնը կամ անոր փոփոխութիւնը, ինչպէս նաեւ, դարձեալ ըստ յիշեալ կանոնադրութեան, կ՚երաշխաւորուի անհատին խօսքի, մտքի եւ հաւատքի ազատութիւնը, այս պատճառով եւ մեկնելով համապատասխան վաւերական բանաձեւերէ՝ իրենց դաւանանքը կամ ինքնութիւնը փոխել ուզող անհատները պէտք չէ ենթակայ ըլլան այս բոլորը ժխտող այլամերժական վերաբերմունքի։
Հ.- Զանազանութեամբ բնորոշուող ձեր գործունէութեան առանցքը ընդհանրապէս քաղաքական խորք ունի եւ խոտոր կը համեմատի հայկական թապուին եւ, որպէս այդպիսին, արդէն ծանօթ է նաեւ Թուրքիոյ սահմաններէն դուրս։ Այս առումով ինչպէ՞ս կը յաջողիք հեռու մնալ հալածանքէ եւ դատավարութենէ։
Պ.- Միշտ ալ կարեւոր նկատած եմ Թուրքիոյ մէջ հայկական թապուին առնչակից նիւթերու վիճարկումը կատարել միայն ու միայն գիտականութեամբ առաջնորդուող ակադեմական ոլորտներու մէջ։ Այլ խօսքով՝ այդ նիւթերու արծարծումը չկատարել հասարակական հարթակներու վրայ, ուր ընդհանրապէս բուռն վիճաբանութիւններու նիւթ կը դառնան թիւեր եւ փաստաթուղթեր։
Անձնապէս փորձեցի այս թապուին շուրջ տարբեր եղանակով եւ առաւել լայնախոհ խաւի մը մասնակցութեամբ ընդունելի դարձնել վիճարկումի նոր մօտեցում մը։ Հարցին հանդէպ որդեգրած գործելաձեւի այս նախընտրութիւնս կը միտի հեռու պահել մեզ թիւերու եւ փաստաթուղթերու սառն հոլովոյթէն եւ շեշտել մարդուն ու մարդկայինին յատուկ զգացական ոլորտի կարեւորութիւնը։ Այլ խօսքով, ուզեցի ուշադրութիւն հրաւիրել հարցին մարդկային կողմին... մարդուն այս առանձնայատուկ ողբերգութեան ուղղութեամբ, եւ այս ոճը պատճառ հանդիսացաւ, որ մեծ թիւով մարդոց հետաքրքրութիւնը արթննայ եւ մեծ թիւով մարդոց պատմութիւններուն տեղեկանամ... մեծ թիւով մարդիկ ողբացին մեծ մայրիկիս՝ Հրանուշին ողբերգութիւնը եւ սկսան պրպտել իրենց անցեալի պատմութիւնը։ Եւ որովհետեւ պատմուածները «մարդու» եւ «մարդկայինի» մասին էին, ոչ ոք զանոնք ժխտելու համարձակութիւնը ունեցաւ, ոչ ոք քաջութիւնը ունեցաւ դատ բանալու։ Այս բոլորին կարգին, փաստաբան ըլլալս ալ անտարակոյս մեծ դեր կատարեց։ Կրնամ ըսել, որ խօսքերս ու արտայայտութիւններս այնքան կշռադատուած են, որ առիթ չեն տար դատապարտութիւններու։
Հ.- Ձեր գործերը յստակօրէն ցոյց կու տան հայերու ունեցած շինիչ եւ օգտաշատ դերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Անոնց ակամայ բացակայութեամբ, երկիրը ի՞նչ կորսնցուցած է ներկայիս։
Պ.- Ընկերաբանական, տնտեսական եւ մշակութային տեսանկիւնէ երկիրը շատ բան կորսնցուցած է, ցամքելով՝ աղքատացած է, սակայն, ըստ իս, իրականութեան մէջ եւ գլխաւորաբար, այս երկիրը կորսնցուցած է մարդը... կորսնցուցած է մարդկայնութիւնը... մարդկայինը... եւ այսօր ինչ որ տեղի կ՚ունենայ, այն, ինչ որ կը կատարուի այս երկրին մէջ, հետեւանք է այդ կորուստին։
Հ.- Հրանդ Տինքի բնութագրումով, «... Այս գիրքը 1915 մեթր խորութիւն ունեցող փոսէ մը դուրս չելլելու պատմութիւնն է...», որ այսօր իր բացակայութեան կը պատմուի ու կը գրուի Թուրքիոյ քրէական օրէնսգիրքի 301 յօդուածին ընդդիմացող հոյլ մը ազատախոհ տարրերու կողմէ։ Որո՞նք են, օրինակի համար, այս գիրքին պատրաստութեան մէջ մեծ ներդրում ունեցող Այշէ Կիւլ Ալթընայը, Միւկէ Սոքմենը եւ Նատիրէ Մաթերը։
Պ.- «Թոռներ»ու աշխատանքը սկիզբ առաւ, երբ «Մեծ մայրիկս» գիրքի հրատարակութենէն ետք զիս փնտռող մեծ թիւով «թոռներ» փափաք յայտնեցին իրենց նոյնանման պատմութիւնները պատմել։
Նատիրէ Մաթերը լրագրող է եւ հեղինակը՝ «Մեհմեթին գիրքը» եւ 1968-ի դէպքերը լուսարձակի տակ բերող «Փողոցը գեղեցիկ է» շատ կարեւոր երկու գիրքերու։ Միւկէ Սոքմենը գիրքերս հրատարակող «Մեթիս» հրատարակչատան սեփականատէրն է, մինչ Այշէ Կիւլ Ալթընայը շատ կարեւոր գիրքերու հեղինակ ըլլալու կողքին, նաեւ անդամ է «Սապանճի» համալսարանի կրթական խորհուրդին։ Հաւաքոյթի մը ընթացքին, երբ այս բարեկամուհիներուս «Թոռներ» գիրքիս ծրագիրին ուղղութեամբ մտածումներս յայտնեցի, անոնք քաջալերեցին զիս եւ, Այշէ Կիւլին հետ, օգտակար ըլլալու պատրաստակամութիւն յայտնեցին։ «Թոռներ»ը այսպիսով լոյս աշխարհ եկաւ։ Գիրքին պատմութիւնները հաւաքագրելու ընթացքին, երբ Հրանդին դիմեցինք, ան ալ խանդավառութեամբ ընդառաջեց մեր առաջարկին, սակայն ափսոս, որ հրատարակուած գիրքը չտեսաւ։ Երբ գիրքին աշխատանքները ընթացքի մէջ էին, Հրանդը խլեցին մեզմէ։
Հ.- Հասարակական ոլորտներու մէջ իր ունեցած դրական անդրադարձին զուգահեռ, ձեր «Մեծ մայրիկս» գիրքը, իր շուրջ տասնեակ մը լեզուներու թարգմանութիւններով, կը գնահատուի նաեւ իբրեւ իր քաղաքական առաջադրանքը իրականացուցած գործ։ Նոյն ակնկալութիւնը ունի՞ք «Թոռներ»ու պարագային։
Պ.- «Թոռներ» գիրքս ալ մեծ ուշադրութեան արժանացաւ։ Կարճ ժամանակի ընթացքին, աւելի քան 5000 օրինակ սպառած ըլլալով, շուտով տեղի ունեցաւ անոր երկրորդ հրատարակութիւնը։ Այս ընթացքին բոլորովին տարբեր միջավայրերու մէջ յաճախ նոր թոռներու կը հանդիպիմ, նոր պատմութիւններ կը լսեմ։ Ցարդ թարգմանութեան առաջարկ եղած է Ֆրանսայի մէջ կարեւոր նկատուող հրատարակչատունէ մը, եղած է նաեւ անգլերէնի թարգմանութեան առաջարկ՝ դարձեալ կարեւոր հրատարակչատունէ մը։ Կը կարծեմ, թէ «Թոռներ»ն ալ մեծ ուշադրութեան արժանանալով՝ շատ մը լեզուներու կը թարգմանուի։
Հ.- Թուրքիոյ մէջ Հրանդ Տինքի սպանութեան յաջորդած սգոյ ցոյցերու, երթերու, լոզունգներու եւ բողոքի ու ընդվզումի այլ դրսեւորումներու ցուցադրական հոլովոյթէն անդին, ձեր կարծիքով, գերազանցապէս քաղաքական այս ոճիրը որքանո՞վ իրականացուց իր պատուիրատուներուն նպատակը։
Պ.- Հրանդ Տինքի սպանութիւնը ծրագրած մարդոց նպատակը բոլորովին տարբեր հետեւանք ունեցաւ, այն առումով, որ Հրանդին սպանութիւնը նոր եւ աննախադէպ արդիւնքի մը տանող ճանապարհ հարթեց, հազարաւոր մարդիկ քալեցին անոր դագաղին ետեւէն՝ «Բոլորս հայ ենք» բնաբանը վանկարկելով եւ, ամենակարեւորը, Թուրքիոյ հասարակութեան մէջ անհաւատալի յեղաշրջում մը տեղի ունեցաւ, որ կը շարունակուի եւ տակաւ կը ծաւալի՝ պատճառ հանդիսանալով, որ հազարաւոր մարդիկ Հրանդին սպանութեան դէպքին ընդմէջէն նկատեն երկրին մէջ հայ ինքնութեան մը գոյութիւնը եւ տեղեակ դառնան այս երկրին մէջ հայերու ապրած մեծ ողբերգութեան եւ անոր հետեւանքներուն։
Հ.- Ինչպէ՞ս դարձաք Հրանդ Տինքի պաշտպան փաստաբանը։
Պ.- 2004-ին, երբ «Ակօս»ի եւ Հրանդին դէմ սպառնալիքներն ու յարձակումները սկիզբ առին, Հրանդը զիս կանչելով՝ ներկայացուց իր եւ իր հաստատութեան պաշտպան փաստաբանը ըլլալու առաջարկ։ Առանց դոյզն երկմտանքի ընդունեցի «Ակօս»ին, Հրանդին եւ թերթին այդ օրերու գործադիր տնօրէն Քարին Քարաքաշլըին իրաւական պաշտպանութեան պատասխանատուութիւնը։ Անոնց դէմ շղթայազերծուած պայքարը տակաւ սաստկացաւ, անոնց ֆիզիքական հաշուեյարդարի սպառնալիքներուն միացան լրատուամիջոցներու ի գործ դրած սադրանքները։ Հրանդին ուղղուած լինչի փորձերը ատեն մը ետք ուղղուեցան ոչ միայն նաեւ անձիս, այլ՝ ինծի նեցուկ կանգնող փաստաբաններուն ալ։ Սկսան դատական գործեր յարուցուիլ մեղքի ու յանցանքի ոչ մէկ տարր պարունակող գրութիւններու համար, իւրաքանչիւր դատավարութիւն թատերաբեմ կը դառնար ազգայնականներու յարձակումներուն, անոնց ի գործ դրած լինչի սպառնալիքներուն, եւ ահա այսպիսով Հրանդը տակաւ թիրախ դարձուցին եւ, լրատուամիջոցներու գործակցութեամբ, զայն ներկայացուցին իբրեւ թրքութեան թշնամի, յետոյ վարձկան ոճրագործ մը գտնելով՝ կատարեցին ծրագրուած ահաբեկչութիւնը։ ԱՅՍ ՈՃԻՐԸ ԳՈՐԾՈՒԵՑԱՒ ԻԲՐԵՒ ԾՐԱԳԻՐ։
Հրանդին սպանութենէն ետք անոր ընտանիքին իրաւական պաշտպանութիւնը յանձն առի՝ միաժամանակ շարունակելով «Ակօս»ին պաշտպանութիւնը։
Ճիգ ու ջանք պիտի չխնայեմ յանուն արդարութեան եւ իրականութեան բացայայտումին։
Հ.- Անցեալ տարի Թուրքիոյ մէջ ձեռնարկուած «Ներողութիւն կը խնդրեմ հայերէն» ստորագրահաւաքի առաջին ստորագրողներէն էք։ Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք այս փորձը։
Պ.- «Ներողութիւն կը խնդրեմ հայերէն» ստորագրահաւաքի բանաձեւը անհատական մտածողութեան մը դրսեւորումն է եւ անհատական կեցուածք կ՚արտայայտէ։ Ինծի համար այս քայլը կարեւոր կը նկատուի այն առումով, որ բանաձեւին ի նպաստ ստորագրող անհատները այս քայլով՝ նուազագոյնը կ՚արտայայտեն ԱՆՋԱՏՈՂԱԿԱՆ ԿԵՑՈՒԱԾՔ մը՝ հանդէպ երկրին ուրացումի եւ ժխտողական քաղաքականութեան եւ այդ քաղաքականութեան հեղինակները պաշտպանելու կոչուած գաղափարախօսութեան։ Ստորագրահաւաքը կարեւոր է նաեւ այն առումով, որ երկրին պետական քաղաքականութիւնը եւ անոր պաշտօնական գաղափարախօսութիւնը չբաժնող անհատ-քաղաքացիները այսպիսով սահմանեցին իրենց եւ պետութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող հեռաւորութիւնը։
Հ.- Հրանդ Տինքի սպանութենէն առաջ արդեօք կարելի՞ էր ստորագրահաւաքի այս արշաւը այս տարողութեամբ իրականացնել։
Պ.- Հրանդ Տինքի սպանութենէն առաջ ալ Թուրքիոյ մէջ սկսած էին կարեւոր փոփոխութիւններ եւ զարգացումներ տեղի ունենալ, բայց պէտք է ըսել նաեւ, որ Հրանդը մեծ դեր խաղցած է այս ուղղութեամբ։ Հրանդին սպանութեամբ այս փոփոխութիւններն ու զարգացումները ուժեղ թափ ստացան։ Երանի Հրանդը ապրէր եւ ականատես դառնար այս փոփոխութիւններուն։
Հ.- 2009-ին, երբ Հայաստան այցելեցիք, ի՞նչ զգացումներ ունեցաք։
Պ.- Երբ Հայաստան գացի, առաջին ապրումներս նշանաւորուեցան յուզումնախառն ուրախութեամբ մը։ Հայաստանի մէջ կարելի չէր չյուզուիլ, նաեւ այն պատճառով, որ Հրանդին հետ որոշած էինք կատարել այդ ուղեւորութիւնը։ Փարիզի մէջ «Մեծ մայրիկս» գիրքի ներկայացումէն անմիջապէս ետք, ես եւ Հրանդը միասին Հայաստան պիտի երթայինք։ «Մեծ մայրիկս» գիրքիս արեւմտահայերէնէն ետք, Հայաստանի մէջ լոյս տեսած էր արեւելահայերէն թարգմանութեան տարբերակով եւ, Հրանդին հաւաստիացումով, արդէն մեծ հետաքրքրութիւն ստեղծած։ «Եկուր, քեզ Հայաստան տանիմ», ըսած էր ան, բայց ափսոս, որ երբ դեռ Ֆրանսա էի, «Մեծ մայրիկս» գիրքի ներկայացումէն քանի մը ժամ առաջ Հրանդը սպաննեցին։ Անկէ ետք, հակառակ քանիցս Հայաստան հրաւիրուած ըլլալուս, չկրցայ երթալ, յետոյ գիրքիս արեւելահայերէն թարգմանութեան երկրորդ հրատարակութեան առթիւ, 2009-ի վերջաւորութեան Հրանդին եղբօրը՝ Երուանդին եւ դստեր՝ Տելալին հետ վերջապէս Հայաստան գացի։ Հակառակ անչափելի յուզումիս, հոն ունեցած ապրումներս այնքան ծանօթ ու այնքան հարազատ էին, որ ինծի թուեցաւ, թէ կը շրջիմ մանկութիւնս անցուցած փողոցներուն մէջ, թէ կը զրուցեմ մանկութեանս ունեցած մեր դրացիներուն հետ։ Երեւանի եւ Հայաստանի միւս քաղաքներուն մէջ զիս պարուրած բոլորովին տարբեր եւ ջերմ մթնոլորտը յուզումի ալիքներ կը բարձրացնէր ներաշխարհիս խորքերուն մէջ, եւ գուցէ այս ալ պատճառ մըն էր, որ արդարութեան պատնէշին վրայ կանգնելու որոշումս առաւել վճռական դառնար։ Վերադառնալէ ետք ալ խորապէս համոզուած էի, որ ի՛նչ ալ ըլլայ վճարելի գինը, ճշմարտութեան եւ արդարութեան համար պայքարելու որոշումս, յանձնառութիւն ըլլալէ աւելի, ճակատագիրս էր...։
Հ.- Իբրեւ թուրք այլախոհ մտաւորականի՝ հայ-թրքական յարաբերութիւններու վերջնագոյն զարգացումները ի՞նչ կ՚ըսեն ձեզի։
Պ.- Թուրքիա-Հայաստան փոխյարաբերութիւններու բարելաւման ուղղութեամբ դեռ այնքան ալ լաւատես չեմ։ Մօտիկ ապագային իրավիճակի նկատառելի զարգացում չեմ սպասեր։
Հ.- Ըստ ձեզի եւ իբրեւ Հրանդ Տինքի ամենամտերիմ բարեկամներէն եւ գաղափարակիցներէն մէկը, ի՞նչ պիտի ըլլար անոր դիրքորոշումը հայ-թրքական արձանագրութիւններուն ուղղութեամբ։
Պ.- Հրանդը կողմնակից պիտի ըլլար արձանագրութիւններու վաւերացումին։ Ան արդէն իսկ ջատագով էր սահմանի բացումին եւ երկու ժողովուրդներուն միջեւ երկխօսութեան զարգացման։ Եթէ Հրանդը ողջ ըլլար, ոչինչ պիտի խնայէր իրականացման հունի մէջ դնելու արձանագրութիւնները։
Հ.- Ձեր եւ ձեր նմաններուն կողմէ ինչպէս Ցեղասպանութեան, նաեւ Թուրքիոյ բռնի կրօնափոխ դարձած հայ զանգուածի հարցին ազատօրէն արծարծումը «մտքի ազատութեա՞ն», «լիարժէք ժողովրդավարութեա՞ն իրականացման», թէ՞ «արդարութեան» հարց կը նկատէք։
Պ.- Մեզի համար անցեալին հետ դէմ յանդիման գալու առաջին քայլը կը կայանայ ոտնակոխ դարձած եւ մոռացութեան մատնուած իրականութեան մը վերյիշումը եւ այդ մասին արտայայտուիլը։ Հետեւաբար, նախ եւ առաջ պէտք է վերացուին այս քայլը իրականացնելու կոչուած խօսքի ազատութեան սպառնացող եւ զայն արգելակող խոչընդոտները։ Անժխտելի իրականութիւն է, որ խօսքի ազատութիւնը ժողովրդավար հասարակութեան հիմքն է։ Երկրի մը խօսքի ազատութեան աստիճանը այդ երկրի ժողովրդավարութեան չափանիշներու ցուցանիշն է։ Երկրի մը ժողովրդավարութեան պատմութիւնը կը չափագրուի անոր խօսքի ազատութեան սկզբնաւորութեան ժամանակացոյցով։ Այլ խօսքով, ժողովրդավարութեան պատմութիւնը զուգահեռն է խօսքի ազատութեան պատմութեան, հետեւաբար, եթէ չկայ խօսքի ազատութիւն, աւելորդ է ժողովրդավարութեան մասին խօսիլ, իսկ արդարութիւնը կարելի է իրականացնել այն բոլոր երկիրներուն մէջ, ուր կը գործեն ու կը կիրարկուին ժողովրդավարութեան լիարժէք օրէնքները, որովհետեւ արդարութեան յայտնաբերումը, առանց որեւէ տարակոյսի, այնպիսի գործընթաց մըն է, որ պէտք է հետապնդուի ուժին եւ հզօրին ազդեցութենէն բոլորովին անկախ եւ չէզոք դատական իշխանութիւններու կողմէ, ինչպէս նաեւ՝ դատավարութեան ընթացքին ամբաստանեալին գործօն մասնակցութեամբ։
Հ.- Այս պարունակին մէջ, ի՞նչ են ձեր յառաջիկայ ծրագիրները։
Պ.- Թէեւ շատ կը փափաքիմ գրել, սակայն Հրանդ Տինքի սպանութենէն ետք, ժամանակս ամբողջութեամբ կլանուած է այդ ոճիրին առնչակից դատերով, հարցաքննութիւններով, Եւրոպայի մարդկային իրաւանց դատարանին ներկայացուող դիմումնագիրներով, «Ակօս»ին ուղղուած սպառնալիքներու եւ նախատինքի դատերով։ Ժամանակ գտնելու պարագային, շատ կը ցանկայի ատենէ մը ի վեր դիզուած որոշ նիւթերու մասին հերթաբար գրել, որոնց կարգին՝ անցեալին հետ դէմ յանդիման գալու որոշ ծրագիրներ, որոնց իրականացումը կախեալ է լոկ ժամանակի տուեալէն։

Հարցազրոյցը վարեց
ՍԱԼԲԻ ԳԱՍՊԱՐԵԱՆ
Հալէպ
Յատուկ «Ազդակ»ին