«ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՀԱՅ ԱԶԳԻ
ԱՄԷՆԷՆ ԿԱՐԵՒՈՐ ԳՈՐԾՆ Է»

«ԱԶԴԱԿ»ԻՆ Կ՚ԸՍԷ ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿԵԱՆ


1988ին, Արցախեան շարժման սկիզբը, երբ փոթորկուած էր ողջ հայութիւնը՝ Փետրուար-Մարտ ամիսներու ցուրտ օրերուն բազմահազար հայեր կը խմբուէին Երեւանի Օպերայի հրապարակը (այժմ կը կոչուի Անկախութեան հրապարակ) եւ կը սպասէին շարժման տղերքին ամպիոնէն հնչող խօսքին։ Այդ խօսքն էր, որ կանխորոշեց հայութեան ճակատագիրը՝ հարթելով անկախութեան դժուարին, բայց սպասուած ճամբան...
Երեկոյեան ժամերուն՝ ցոյցերու եւ միթինկներու ընդմիջումներուն նոյն ամպիոնին կը մօտենային երգիչներ Ռուբէն Հախվէրտեանն ու Վահրամ Թաթիկեանը. անոնք կ՚երգէին ամբողջ գիշերը, որպէսզի ժողովուրդը չցրուի եւ առաւօտեան միթինկը կրկին շարունակուի...
Մոմերու լոյսի եւ փոքրիկ խարոյկներու ընկերակցութեամբ հնչող այդ երգերը յուզիչ էին, սրտապնդող եւ յոյս ու հաւատք ներշնչող։
1988էն անցած են երկար տարիներ։ Շատ բան փոխուած է Հայաստանի քաղաքական կեանքին մէջ, Ազգային շարժումը, որուն այնքան կը հաւատայինք, կուսակցականացուած եւ քաղաքականացուած է... Այսօր խօսքերը այլեւս չունին նոյն այն իմաստն ու արժէքը, զոր ունէին 1988ին։ Երգը (որ կը յաջորդէր ճառերուն եւ ելոյթներուն) այսօր նորէն կը հնչէ (անկախ ամէն տեսակ խօսքերէն ու ճառերէն) եւ չի՛ արժեզրկուիր։ Ռուբէն Հախվէրտեանի եւ Վահրամ Թաթիկեանի երգերը այսօր մեր մէջ կ՚արթնցնեն 1988ի յուզումնալից ապրումները եւ միշտ կը մնան ու կը յարատեւեն...
Արժէքներու վերափոխման, քաղաքական վայրիվերումներու, նորի հաստատման ու հինի ժխտման այս օրերուն ի՞նչ տրամադրութիւն ունին Ռուբէն Հախվէրտեանն ու Վահրամ Թաթիկեանը։ «Ազդակ» հանդիպումներ եւ զրոյցներ ունեցաւ երկու երգիչներուն՝ հայկական հեղինակային երգի երկու հիմնադիր-առաջատարներու հետ։ Այսօր կը ներկայացնենք Վահրամ Թաթիկեանին հետ զրոյցը։ Ան երգիչ-երգահան ըլլալէն զատ նաեւ հրապարակախօս է եւ ազգագրագէտ (կը զբաղի հին հայկական գորգագիտութեամբ)։ Վահրամ Թաթիկեան կը դասախօսէ նաեւ Երեւանի Գեղարուեստի Ազգային համալսարանին մէջ։ Անոր համերգները թէեւ յաճախակի չեն, սակայն միշտ սպասուած են։ Վերջերս պոլսահայ բանաստեղծ Զահրատի կարգ մը բանաստեղծութիւններու հիման վրայ ստեղծած է երգեր, որոնք արդէն ներկայացուած են Սի.Տի.ի վրայ։
60ին մօտեցած արուեստագէտը տակաւին պատանիի հոգի ունի՝ չեն կրցած սպաննել անոր ներքին լոյսն ու մաքրութիւնը։ Մեր զրոյցը կը կայանայ Երեւանի Մաշտոց պողոտայի սրճարաններէն մէկուն մէջ. մեր դիմաց Մարգարեանի անուան ծննդատան շէնքն է։ Վահրամը կը նայի այդ շէնքին եւ կ՚ըսէ. «Այս շէնքին մէջ ծնած եմ ես, ծնած են իմ երեխաներս, շատ ջերմ, ճառագայթող շէնք մըն է։ Ասիկա կառուցուած է Երուանդ Քոչարի նախագիծով, երբ կը նայիս այս շէնքին, կը հաւատաս կեանքին... Բայց վերջին շրջանին երբ նայիմ «Էլիտար» կոչուած շէնքերուն, կը տեսնեմ, որ գոռոզ են ու դատարկ՝ իրենց էութեամբ։ Չեմ հաւատար, թէ այդպիսի շէնքերու մէջ ընտանեկան օճախի քաղցրութիւն կ՚ըլլայ, քանի որ իրենց սուղ գիներով, իրենց ցուցամոլութեամբ շատ անմարդկային կը թուին»...


«ԱԶԴԱԿ».- Վահրամ, երբ դուն կը խօսիս, ես կը յիշեմ քու «Մոգական լապտերիկ» երգդ։ Քեզմէ զատ զայն այլ երգիչներ եւս կը մեկնաբանեն, սակայն պատկերասփիւռէն շատ քիչ կը հնչէ եւ չես գիտեր ինչու շատ ալ յայտնի չէ, թէ այդ երգին հեղինակը դուն ես։ Ինչո՞ւ։

ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿԵԱՆ.- Որովհետեւ հեռատեսիլով այսօր կը հնչեցնեն ճարպիկ արտադրողներուն աշխատանքը՝ խայտառակութեան հասնող բաներ... Կարծես միտումնաւոր կը հեռացնեն, կը վանեն ինծի նման մարդիկ, քանի որ ան կրնայ զիրենք խանգարել։ Նոյնիսկ երբ Ղարաբաղեան շարժման ցոյցերը կը հեռարձակուին, իմ երգերս դուրս կը մնան... «Մոգական լապտերիկ» երգը ես գրած եմ 1969ին՝ 17 Յունիսին (ըստ առասպելին, նոյն Արարատէն իջած է 17 Յունիսին)։ Առանց չափազանցութեան՝ երգը քայլերգ դարձած է ամբողջ սերունդի մը համար։

«Ա.».- Քու ըսածիդ մէջ չափազանցութիւն չկայ. «Մոգական լապտերիկ»ն այսօր ալ մտաւորականութեան սիրուած երգերէն է... Իսկ այսօր սիրոյ մասին երգ, բանաստեղծութիւն կը գրե՞ս տակաւին։

Վ. Թ.- Ես սիրոյ մասին երբեք ուղղակի բառերով չեմ գրած՝ «Ես քեզ կը սիրեմ» եւ այլն... Այսօր սիրոյ մասին երգերը այ՛ս ձեւով կը գրեն շատեր եւ շատ անհամոզիչ ու անկենդան կը հնչեն... Այսօր ալ կը գրեմ երգեր, որոնց մէջ ոչ միայն սէրը կայ, այլեւ՝ կեանքի միւս ճշմարտութիւնները... Սակայն, ցաւօք, ժողովուրդը այսօր «տաշի-տուշի» կ՚ունկնդրէ, չ՚ուզեր լսել երգեր, որոնց մէջ ճշմարտութիւնն է։ Գրած եմ Երեւանի մասին երգ մը, որուն մէջ կ՚ըսեմ. «Ես սիրած եմ այս քաղաքը՝ Երեւանը, որը նմանւում է մի պարմանուհու, որ չգիտէ՝ ում հետ շահաւէտ ամուսնութիւն կատարի՝ Լոս Անճելըսի՞, կամ նոյնիսկ Աշխաբադի»։ Այսօր այսպիսի՛ մտայնութիւն ունի Երեւանը։
Ինչ կը վերաբերի իմ երգերուն, ես շատ կը ցաւիմ (ես ինծի համար չեմ ցաւիր, այլ՝ անոնց, որոնց պէտք են այդ երգերը), որ այդպէս ալ չհրատարակուեցան Ղարաբաղեան Ազատամարտի իմ երգերը։ Այդ երգերը իսկապէս կ՚ոգեւորէին տղաքը։ Անոնք կ՚ըսէին ինծի. «Դուն մի՛ եկուր, դուն միայն երգեր գրէ, կը բաւէ»։ Եւ քանի անգամ շարժման տղաները զիս ետ ղրկած են պատերազմի դաշտէն, ըսած են՝ «Ափսոս ես դու...»։ Զիս ղրկած են ցոյցերու հրապարակ, որպէսզի ես համերգ ունենամ, եւ երիտասարդութիւնը գիշերները առանձին չզգայ.... Ցաւօք, մինչեւ հիմա ես այդ երգերու ձայնագրութիւններն անգամ չունիմ...
Բազմաթիւ ձայնագրութիւններ ունիմ նաեւ մեր մեծ նահատակներ Ռուբէն Սեւակի, Սիամանթոյի խօսքերով, չեմ կրցած հրատարակել, խոստումներ տուողներ կան, բայց խօսքը գործի չի վերածուիր։ Ինչպէս ըսի՝ «տաշի-տուշիների» ժամանակն է:

«Ա.».- Ի՞նչ պէտք է ընենք, որ մեր մշակոյթի մակարդակը բարձրանայ։

Վ. Թ.- Մեր մշակոյթի մակարդակը շատ բարձր է, խորքին մէջ ամբողջ հարցն այն է, որ Հայաստանի մէջ այսօր բարձր մշակոյթը պետական հովանաւորութիւն չի վայելեր։ Այսօր պետական հովանաւորութիւն ունի այն մշակոյթը, որ այդ հովանաւորութեան կարիքը չունի։ Այդ մշակոյթը (առանց պետութեան աջակցութեան) ճաշարաններու եւ սրճարաններու մէջ կրնայ ապրիլ ու ծաղկիլ... Այսօր վատորակը նուաճած է ողջ դաշտը։ Ճշմարիտ արուեստի համար մեծ անարգանք է այն, որ շատ անարժաններ ստացան «վաստակաւոր արթիսթ»ի կոչումը, իսկ տաղանդաւոր շատ մարդկանց պետութիւնը արհամարհեց...

«Ա.».- Ի՞նչ կը մտածես այսօրուան երիտասարդութեան մասին։

Վ. Թ.- Երիտասարդները գեղեցիկ են, լաւն են, սակայն անգրագէտ են, որովհետեւ ոմանք փափաքեցան, որ անոնք անգրագէտ մնան։ Այսօրուան երիտասարդները ազատ են, բայց չեն գիտեր՝ ուր գործածեն այդ ազատութիւնը։ Օրինակ՝ մենք ազատ չէինք, այդ պատճառով խորացանք բազում հարցերու մէջ, եւ մենք մեր գերութեան մէջ աւելի ազատ էինք, քան թէ այսօր անոնք, որոնք գերի են նիւթին... Այսօր արեւմտեան եւ ռուսական ազդեցութիւններով պատրաստուող պատկերասփիւռային ցուցամոլ յայտագիրները կը փճացնեն երիտասարդութիւնը... Աղաւաղուած է ընտանիքի գաղափարը։ Մենք պետութիւն չենք ունեցած, սակայն՝ ընտանիք ունեցած ենք... Այսօր պետութիւն ունինք, բայց ընտանիքներ չունինք...

«Ա.».- Դուն տասը գիրքի հեղինակ ես։ Իսկ կա՞ն անտիպ գիրքեր։

Վ. Թ.- Այո՛, տասը տպագրուած գիրք ունիմ եւ չորս այդքան ալ՝ անտիպ, եւ ո՛չ ժամանակ, ո՛չ ալ միջոցներ ունիմ զանոնք տպագրելու։ Կայ նուիրական ասպարէզ մը, ուր կ՚աշխատիմ, ուր աշխատած եմ երկար տարիներ։ Ատիկա գորգագիտութիւնն է, գորգերու ուսումնասիրութիւնը. այն գորգերու, որոնց պէտք եղած չափով տէր չենք կանգնած, եւ օտարները իւրացուցած են զանոնք եւ ներկայացուցած՝ իբրեւ իրենց մշակոյթը... Ես միայնակ, առանց ոեւէ մէկի օժանդակութեան, բազմաթիւ գիւղեր շրջած եմ եւ գնած եմ հարիւր հազարի չափ հայկական գորգ, որոնցմէ տասը հազարը բարձրորակ են։ Արցախի կառավարութիւնը հովանաւորած է «Արցախի տոհմագորգեր» գիրքին հրատարակութիւնը, որ ինծի համար շատ թանկ է, ինչպէս 104 տարեկան գորգագործ կինը, որուն նկարած եմ իր գորգին քով։ Ես սիրած եմ գորգ գործող ժողովուրդը... Հայաստանի գորգերէն զատ, ուսումնասիրած եմ նաեւ արեւմտահայկական գորգերը, գիրք պատրաստած եմ եւ կը սպասեմ, որ ոեւէ մէկը զգայ այս գիրքիս արժէքն ու կարեւորութիւնն ու օգնէ՝ զայն տպագրելու։

«ՀԱՅԸ ԴԱՏԱՊԱՐՏՈՒԱԾ Է ԻՐ ՏԵՍԱԿԸ ՍԻՐԵԼՈՒ»

«Ա.».- Ի՞նչպէս կը գնահատես հայութեան երկու հատուածներու առնչութիւնները:

Վ. Թ.- Կը փափաքէի, որ ամէն հայ գիտակցէր պարզ ճշմարտութեան մը՝ հայը դատապարտուած է իր տեսակին սիրելու: Եւ իւրաքանչիւր հայ ընտանիքի գոյութիւնը նման է հրաշքով փրկուածի, քանի որ անցած է պատմական շատ փորձութիւններու միջով: Ատիկա կը վերաբերի բոլորին՝ արեւմտահայուն, սփիւռքահայուն, թիֆլիսցիին, ռուսահայուն: Եթէ այսօր կրցած ենք այս տարածքին՝ Արեւելահայաստանին մէջ երեքուկէս միլիոն հայ ունենալ, այդքան ալ (կամ քիչ մը շատ)՝ դուրսը ունինք, ատիկա ընտրութեան հարց է՝ գիտակից ընտրութեան: Այսինքն, մարդիկ որոշած են, որ իրենք պէտք է հայ մնան: Հայ ըլլալը Հայաստանի մէջ կարծես թէ պարտադրանքի պէս է, այսինքն մենք հոս բնակչութեան մեծամասնութիւն ենք եւ ուրիշ բան չենք ալ կրնար ըլլալ: Իսկ սփիւռքահայը մեծ գումարներ կը ծախսէ՝ հայ մնալու համար: Սփիւռքահայը միշտ ալ ծախսած է այդ գումարները՝ դպրոց, թատրոն, եկեղեցի պահելու համար: Սփիւռքահայերուն ազգային գիտակցութիւնը շատ բարձր է, եւ երբ անոնք 1946ին (եւ ատկէ ետք) եկան, իրենց հետ օդ բերին, անոնց հզօր գիտակցութեան շնորհիւ էր, որ մենք՝ խորհրդային վարչակարգին մէջ գտնուողներս, չդարձանք համաշխարհայնացած մարդ, կամ աշխարհաքաղաքացի:

«Ա.».- Ըստ քեզի, ո՞րն է այսօր սփիւռքահայուն գերխնդիրը:

Վ. Թ.- Չեմ կարծեր, թէ սփիւռքահայ երիտասարդին խնդիրը կ՚աւարտուի «Բազէ»ի հետ քանի մը օր խարոյկներու քով անցընելով կամ Արցախ պտոյտի երթալով: Պահպանել Սփիւռքի դպրոցը, բարձրացնել սփիւռքահայ ուսուցիչի մակարդակը, կատարելագործել սփիւռքահայ աշակերտը՝ ահա այս խնդիրներուն վրայ պէտք է ծախսուի սփիւռքահայ բարեգործներուն դրամը: Եւ, ի հարկէ: Սփիւռքի գերխնդիրը Արեւմտեան Հայաստանի վրայ պետականութիւն ստեղծելն է: Կարելի չէ Արեւմտեան Հայաստանի հողին վրայ ստեղծուած պետականութիւնը փոխել Արեւելեան Հայաստանի հողին վրայ ստեղծուած պետականութեան հետ: Ատոնք տարբեր բաներ են, բայց երկուքը միասին լիարժէք ժողովուրդ կը ստեղծեն:

«Ա.».- Պետականութիւն Արեւմտեան Հայաստանի հողի վրայ: Քիչ մը երազային չէ՞...

Վ. Թ.- Ո՛չ, երազային չէ, քանի որ Սփիւռքն ինծի համար արդէ՛ն պետութիւն է: Անիկա ամէն ինչ ունի՝ կուսակցութիւն, եկեղեցի, դպրոց, զանազան կառոյցներ, բայց չունի հող: Արեւելեան Հայաստանը չի կրնար Սփիւռքի համար պետութիւն ըլլալ: Սփիւռքահայերը ժամանակին եկած եւ հասկցած են ատիկա: Իմ բոլոր մուսալեռցի ազգականներս, որոնք Վանաձոր հաստատուած էին՝ դառն կսկիծով վերադարձած են՝ քանի մը լքուած գերեզման ձգելով:
Այսօր արեւմտահայերէնի պահպանումը հայ ազգին ամէնէն կարեւոր գործն է, որովհետեւ այսօր չկայ Եղեռնի մասին աւելի կարեւոր փաստաթուղթ, քան գրական արեւմտահայերէնի գոյութիւնը:
Ինծի համար մեծ ցաւ էր Մելգոնեան վարժարանի փակումը: Մելգոնեանը միայն դպրոց չէր, պատմութիւն էր, յուշարձան... Եւ ահա, Ցեղասպանութեան 90ամեակին կը փակուի Մելգոնեանը, ասկէ աւելի մեծ նուէր թուրքին՝ դժուար է պատկերացնել: Ես հայ բարեգործներուն կոչ կ՚ուղղեմ ոչ թէ դրամ ուղարկել Հայաստան, (Հայաստանը ներքին միջոցներով ալ կրնայ բարգաւաճիլ), այլ՝ գործել Սփիւռքի համար: Օրինակ, շատ կարեւոր է եւրոպական լեզուներով հրատարակել Եղեռնի մասին գիրքեր եւ տարածել զանոնք:
«Ա.».- Քու ընտանիքդ ազդեցութիւն ունեցա՞ծ է քու աշխարհահայեացքիդ ձեւաւորման վրայ:

Վ. Թ.- Անշո՛ւշտ: Փոքր տարիքէս մեր տունը շատ հայրենադարձներ տեսած եմ: Մայրս մուսալեռցի էր՝ 1946ին Հայաստան եկած է: Ան կ՚աշխատէր «Հայրենիքի Ձայն» թերթի Սփիւռքի բաժինին մէջ: Մայրս, քաջ գիտնալով իմ տաքարիւն բնաւորութիւնս, կ՚աշխատէր զիս հեռու պահել Եղեռնի մասին նիւթերէն: Բայց ես օր մը կարդացի Զապէլ Եսայեանի «Տէր Զօր» գիրքը եւ ամէն ինչ հասկցայ: Շատ կեղծիքներ պարզ եղան ինծի համար, ու ես պատռեցի իմ կոմերիտականի անդամատոմսը (որ նոր ստացած էի իբրեւ առաջադէմ աշակերտ) եւ ստեղծեցի կազմակերպութիւն մը, ուր ընդգծուեցան 100 - 150 դպրոցականներ: Մենք սկսանք զբաղիլ Ցեղասպանութեան մասին նիւթերու տարածմամբ... Ինծի, անշո՛ւշտ, հեռացուցին դպրոցէն, եւ ես ութերորդ դասարանէն կորսնցուցի դպրոցը (հետագային էքստեռն աւարտած եմ զայն):
Իմ մտածողութեան ձեւաւորման վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է նաեւ իմ ծագումս: Մեծ հայրս դաշնակցական եղած է, մարտկոցական, բազմաթիւ ճակատամարտերու մասնակից: Կիլիկիոյ անկումէն ետք ան շատ դառնացած գացած է Կիպրոս, ուր զինք կը սպասէր հարսնցուն: Այդ աղջկայ հետ ան 12 տարի նշանուած էր եւ անոնք ստիպուած եղած են նամակներով հաղորդակցիլ, մինչեւ որ Կիլիկիան ազատագրուի եւ անոնք ատկէ ետք վերադարձած են Մուսա Լեռ ու ընտանիք կազմած:
Մեծ հայրս տարիներ ետք կրկին Կիպրոս գացած է, հոն ապրած է մինչեւ 1960 թուական: Արդէն որոշած էին վաճառել ամէն ինչ ու գալ Հայաստան, հաստատուիլ Մուսա Լեռ աւանի մէջ, սակայն 1960ին թուրքերը Կիպրոսի մէջ դաժանօրէն սպաննած են մեծ հայրս ու մայրս... Ու երբ 1966ին ինծի ձերբակալեցին ու տարին հարցաքննելու, թէ արդեօ՞ք դպրոցականներու մեր խումբը ինչ-որ տեղէ ցուցումներ ստացած է, ես պատասխանած եմ, թէ ինծի ցուցումներ տուած են իմ մեծ մայրն ու մեծ հայրը, որոնց չեմ տեսած եւ որոնց սպաննած են թուրքերը: Եւ ատկէ ետք ինծի տուն ղրկեցին: Այսօր ես սրբազան գործ կը կատարեմ՝ կը գրեմ վէպ մը, որուն փաստագրական հիմքը մեծ հօրս եւ մեծ մօրս նամակներն են՝ մօտ 500 նամակ...

«Ա.».- Քու ընտանիքդ կրկնակի՛ տուժած է... Ատիկա զերծ չէ մնացած նաեւ ստալինեան բռնութիւններէն...

Վ. Թ.- Այո: Ես ծնած եմ 1949ին: 40 օրուան էի, երբ սկսան հայրենադարձները Սիպիր աքսորել: Մեր ընտանիքը շատ հալածած են: Աւետիք Իսահակեանը մօրս խորհուրդ տուած է պահուըտիլ, մայրս ստիպուած եղած է նորածին մանուկը գրկին օրերով թաքնուիլ ու այդպէս փրկուած է: Իսկ հօրս հօրը հալածած են Թիֆլիսի մէջ: Այն օրը, երբ գացած են զայն բանտարկելու՝ հիւանդութենէն ետք մահացած գտած են: Կ՚ըսէին, որ եթէ մահացած չըլլար, վերջին շունչի մէջ կը տանէին...

«Ա.».- Չե՞ս մտածեր քու երգովդ, խօսքովդ, կիթառովդ եւ քու ոգեղինութեամբ Լիբանան գալ:

Վ. Թ.- Երբ ես Բէրութ էի, համերգ կու տայի, ժամանակ չեղաւ, չհասցուցի Այնճար երթալ, ուր իմ հարազատները կ՚ապրին, Այնճարի վարդապետը նոյնիսկ հեռաձայնեց, թէ մենք կը սպասենք քեզ, իբրեւ մեր հայրենակիցի: Շատ-շատ զղջացած եմ, որ ժամանակը շատ կարճ էր ու Այնճար չկրցայ երթալ: Երազս է ըլլալ հոն՝ մուսալեռցիներու քով: Կեանքիս մէջ ափսոսած եմ բանի մը համար, որ չեմ ապրած մուսալեռցի մեծ հօրս ու մեծ մօրս հետ, չեմ ճանչցած զանոնք: Այդ պակասը պիտի լրացնեմ Այնճարի մէջ:

Հարցազրոյցը վարեց՝
ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

http://www.aztagdaily.com/Archive/25...html/page6.htm