Ստորեւ՝ մէջբերուած յօդուածը, ՀՀ քրդերին է վերաբերում: Հաւանաբար, հեղինակը, «քուրդ» անունի ներքոյ նկատի ունի եզդի ժողովուրդը:
ՀԱՅ ՔՐԴԱԿԱՆ ԿԱՊԵՐՈՒ ԱՐՁԱԳԱՆՔ
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԱՄՈՒՐՋ
Հայ-քրդական մշակութային կապերը գալիս են դարերի խորքից: «Հայերս եւ Քրդերս»,- գրել է Դերենիկ Դեմիրճեանը,- եղբայր ժողովուրդներ ենք: Մենք միասին ենք ապրել ոչ միայն հարիւր, երկու հարիւր տարի, ապրել ենք հազարաւոր տարիներ: Ճիշտ է, հայերիս ու Քրդերիս մէջտեղը թշնամի է եղել նստած, որը դառնացրել է մեր երկուսի կեանքը, բայց Հայ եւ Քուրդ ժողովուրդների սրտի մէջ թշնամութիւն չի եղել: Մեր մէջ ամէն վատ բան թշնամու ձեռքով է եղել, իսկ բարեկամութիւնը եւ եղբայրութիւնը՝ մեր երկուսի ձեռքով: Կայ հայ-քրդական երաժշտութիւն, հայ-քրդական ֆոլկլոր, հայ-քրդական կենցաղ»:
Հայ մտաւորականութեան ներկայացուցիչները մեծ աւանդ ունեն քրդական մշակոյթի պահպանման ու զարգացման գործում: Այս բնագաւառում ակնառու է հայ այն մտաւորականների վաստակը, որոնք ուշադրութիւն են դարձրել քրդական բանահիւսութեան նմոյշներին, գրի են առել, ժողովել ու թարգմանել դրանք: Նրանց շնորհիւ այդ նմոյշները կորստից փրկուել եւ հասել են մեր օրերը: Այս շնորհակալ գործը սկսուել է դեռ եւս միջին դարերից: Քրդական ժողովրդական բանահիւսութեան առաջին նմոյշները, որ հայ մտաւորականութեան ներկայացուցիչները գրի են առել 1711 թուականին, քրդական առածներն ու ասացուածքներն են: Դրանք այժմ պահպանւում են Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանում: Քրդական ժողովրդական բանահիւսութեան նմոյշների հաւաքման եւ գրառման գործում մեծ վաստակ ունեն հայ նոր գրականութեան հիմնադիր Խաչատուր Աբովեանը, բանահաւաքներ Գարեգին Սրուանձտեանցը, Սարգիս Հայունին, Սահակ Մովսիսեանը, Լազոն (Յակոբ Ղազարեան), Երուանդ Շահազիզը եւ ուրիշները:
Նրանցից ոմանք քրդական բանահիւսութեան նմոյշները ոչ միայն գրառել ու փրկել են կորստից, այլեւ թարգմանել ռուսերէն եւ եւրոպական լեզուներով:
Շնորհիւ Խաչատուր Աբովեանի, գերմանացիները առաջին անգամ հնարաւորութիւն ունեցան ծանօթանալու քրդական սիրոյ եւ հերոսական մի քանի երգերի: Մեր բանահիւսութեան նմոյշները ռուսերէն թարգմանելու գործում մեծ է Կիեվի համալսարանի պրոփեսոր Սողոմոն Եղիազարեանի վաստակը:
Դարերից եկող աւանդութիւնները աւելի զարգացան եւ հարստացան, երբ Հայաստանում Քուրդ ժողովրդի այս հատուածի համար (եզդինե՞ր-Տ.) ստեղծուեցին բոլոր պայմանները՝ իր նոր մշակոյթն ու գրականութիւնը զարգացնելու համար: Կարող ենք համարձակօրէն ասել, որ Հայաստանում չկայ քրդական մշակոյթի մի այնպիսի բնագաւառ, որտեղ չլինի եղբայրական Հայ ժողովրդի ներկայացուցիչների վաստակը:
Դեռ եւս 1921 թուականին, Աշտարակի շրջանում բացւում են քրդերէն լեզուի ուսուցիչների պատրաստման դասընթացքներ: Այդ դասընթացքների ղեկավարն է քրդական մշակոյթի անուանի երախտաւորներից մեկը՝ հայորդի Լազոն (Յակոբ Ղազարեանը): Հենց նա էլ այդ տարի հայատառ այբուբենով Էջմիածնում հրատարակեց քրդերէնի դասագիրք՝ «Շամս» խորագրով: Հայաստանի քրդերի կեանքում նման գրքի լուսընծայումը մշակութային ակնառու երեւոյթ էր: 1921 թուականից մինչեւ 1929 թուականը, Հայաստանի մի շարք գիւղերում բացուեցին դպրոցներ, որոնցում դասաւանդումը տարւում էր քրդերէն: Արժէ ասել, որ քրդական դպրոցների առաջին ուսուցիչները հայ մտաւորականութեան ներկայացուցիչներն էին, որոնք հիանալի գիտէին քրդերէն:
Պրոփեսոր Հաջիէ Ջնդին գրել է. «Քրդական գրականութեան զարգացման ընթացքը սերտօրէն առնչւում է այն կադրերի հետ, որոնք կրթութիւն են ստացել հայկական կրթարաններում՝ բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններում, միջնակարգ դպրոցներում: Ուսման տարիներին արդէն ծանօթանում էին հայ հին եւ նոր գրականութեան, ինչպէս նաեւ հայերէնի միջոցով՝ ռուսական եւ եւրոպական գրականութիւններին: Դա նշանակում է, որ նրանք արդէն գրական որոշակի պատրաստութիւն էին ձեռք բերում, հետեւապէս այս նոր քրդական գրականութեան ասպարէզում կարող էին իրենց խօսքն ասել»: Հայերէնի դերի մասին լաւ է ասել քուրդ բանաստեղծ Միքայէլէ Ռաշիդը՝ Մեսրոպ Մաշտոցին նուիրուած իր բանստեղծութեան մէջ.
Քո տառերով եմ առաջին անգամ
Դասերս սերտել, անունս գրել,
Գրել անունս, որ ապրում եմ, կամ,
Որ հայ դպրութեան հետքերն եմ կրել:
Խորհրդային շրջանի քրդական գրականութիւնը սկզբնաւորուել է Հայաստանում եւ այնտեղից էլ տարածուել է նախկին Միութեան այն վայրերը, որտեղ քրդեր են ապրում: Եւ իսկապէս հայ գրականութիւնն ու հայերէնը հիմնական կամուրջ են եղել, որոնց շնորհիւ պայմաններ են ստեղծուել, որպէսզի մեր Հանրապետութեան քրդերը հաղորդակից լինեն ռուս եւ համաշխարհային դասական գրականութեանը եւ մշակոյթին:
Հայաստանի քրդական նոր գրականութեան սկզբնաւորման եւ գրական կադրերի պատրաստման գործում մեծ աւանդ ունեն Արեւմտեան Հայաստանի այն մտաւորականները, որոնք մանկութիւնից ապրելով քրդական շրջապատում, շատ լաւ տիրապետում էին քրդերէն լեզուին: Այդպիսի հայ երախտաւորներից մեկն էր տարօնցի բանասէր եւ մանկավարժ Սահակ Մովսիսեանը՝ Սողոմոն Տարօնցու հայրը: Ս. Մովսիսեանը 1934 թուականին գրեց քրդերէնի քերականութեան դպրոցական դասագիրքը: Մինչ այդ (1932) պրոփեսոր Ա. Խաչատրեանը գրել եւ հրատարակել էր քրդերէն լեզուի մեկ այլ քերականութիւն: Գրողներ Յարութիւն Մկրտիչեանը եւ Հրաչեայ Քոչարը եղել են «Ռիա Թազա» թերթի խմբագիրներ: Հրաչեայ Քոչարը շատ մօտ էր կանգնած քուրդ ժողովուրդի մշակոյթին եւ պատահական չէր, որ նրա առաջին ստեղծագործութիւնները եղել են քրդական թեմաներով: Նա հիանալի գիտեր քրդերին: Դեռ 30ական թուականներին «Ռիա Թազա» թերթի էջերում մենք հանդիպում ենք նրա յօդուածներին, ակնարկներին, պատմուածքներին: Նա քրդերէն է թարգմանել նաեւ հայ գրողների գործեր, մասնաւորապէս Յովհաննէս Թումանեանի «Գութանի Երգը», որը առաջին անգամ տպագրուել է «Ռիա Թազա» թերթում:
Երկար տարիներ «Ռիա Թազա» թերթի խմբագրութիւնում իբրեւ թարգմանիչ աշխատել է Ռուբէն Դրամփեանը: Նրա թարգմանութեամբ քրդերէն լոյս է տեսել հայ եւ ռուս գրականութեան դասական ստեղծագործութիւններ: Յովակիմ Մարգարեանը, որ քրդերի շրջանում յայտնի էր Նուրի կամ Նուրի Հիզանի անունով, մեծ վաստակ ունի քրդական գրականութեան զարգացման գործում: Նա շատ էր կապուած «Ռիա Թազա» թերթի հետ, դասաւանդում էր քրդական մանկավարժական ուսումնարանում, դպրոցական մի քանի դասագրքեր էր թարգմանել: Թերեւս 30ական թուականներին, լոյս է տեսնում նրա «Առաւօտուայ Լոյսը» պատմուածքների, իսկ 1962 թուականին՝ «Սէր եւ Աշխատանք» բանաստեղծութիւնների ժողովածուները:
Բանաստեղծ, Սողոմոն Տարօնցու առաջին ստեղծագործութիւններից մեկը քրդական հանրայայտ «Սիաբանդ եւ Խաչէ» վիպերգի մշակումն էր: Տարօնցին «Մամ ու Զինէ» քրդական ժողովրդական նշանաւոր վիպերգի հիման վրայ գրել է համանուն խորագրով դրամա, որը երկար ժամանակ բեմադրուել է Արագածի քրդական թատրոնում: Սողոմոն Տարօնցին մեծ հետաքրքրութեամբ հետեւում էր քրդական ժամանակակից գրականութեան զարգացմանը: Յատկապէս «Գրական Թերթ»ում տպագրուած իր յօդուածներում, նա յաճախ էր անդրադառնում այդ գրականութեանը յուզող հարցերին: Նա հայ առաջին բանաստեղծներից մեկն էր, որ քրդական գրականութիւնից բազմաթիւ թարգմանութիւններ կատարեց:
Մենք՝ Հայաստանի քրդերս այսօր երախտագիտութեան մեծ զգացումով ենք յիշում նաեւ Սարմէնի կատարած բեղմնաւոր աշխատանքը քուրդ գրականութեան զարգացման գործում: Նա եւս խմբագրել է քրդերէն գրքեր, թարգմանութիւններ է արել քրդերէնից:
Նայիրի Զարեանը, Վեսպերը, Միքայէլ Յարութիւնեանը, Մկրտիչ խերանեանը, Սուրէն Քոչարեանը, Վահագն Կարենցը, Վահան Գրիգորեանը եւ միւսները մեծ վաստակ ունեն քրդական գրականութեան նմոյշները թարգմանելու գործում:
Մեծ է հայ գրականութեան դերը նաեւ քրդերէն թարգմանած գրականութեան մէջ: Հայ գրականութիւնը շատ մօտ է քուրդ գրողի սրտին: Քուրդ գրող-թարգմանիչը դաստիարակուած է հայ գրականութեան աւանդոյթներով եւ իր մայրենի լեզուին հաւասար տիրապետում է հայերէնին: Եւ սրանով պէտք է բացատրել, որ նա հանգիստ թարգմանում է քրդերէն ոչ միայն հայ գրականութեան, այլեւ հայերէնի միջոցով միւս գրականութիւնների նմոյշները եւ հարստացնում իր գրականութիւնը:
Անհնար է չյիշել հայ մտաւորականութեան այնպիսի երախտաւորներին, որոնց անուան հետ է կապուած Արագածի քրդական պետական թատրոնի ստեղծման փաստը: Քուրդ ժողովուրդը երբէք չի մոռանայ քրդական թատրոնի առաջին ռեժիսոր Ցոլակ Նիկողոսեանի, առաջին գեղարուեստական ղեկավար Մկրտիչ Ջանանի, ռեժիսոր Զ. Ժամհարեանի անունները: Թատրոնի հետ սերտ կապերի մէջ էին քրդական մշակոյթին ծառայութիւններ մատուցած արուեստի վաստակաւոր գործիչ Սամսոն Գասպարեանը, դրամատուրգներ Սուրէն Գինոսեանը, Յարութիւն Շալջեանը, Աշոտ Շայբոնը, Վարդգէս Շողերեանը, Վաչէ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ:
Հայրենական Մեծ Պատերազմի ահեղ օրերին, թատրոնում բեմադրութիւն է ունեցել հայ բեմի ականաւոր վարպետ, ռեժիսոր Գուրգէն Գաաբրիէլեանը: «Գ. Գաբրիէլեանը մեծ մանկավարժ-ռեժիսոր է, քուրդ դերասանները նրանից շատ բան սովորեցին».- գրել է ժամանակին շրջանային թերթը: Թատրոնին մեծ օգնութիւն են ցոյց տուել Վարդան Աճեմեանը, Վաղարշ Վաղարշեանը եւ ոււրիշներ:
Նման գործիչները իրենց բեղմնաւոր գործունէութեամբ կամուրջ են դառնում իրենց հարազատ ժողովրդի եւ դրացի ժողովուրդների մշակոյթի միջեւ, նպաստում գրական եւ մշակութային կապերի ամրապնդմանը: Եւ բարեկամութեան ու փոխ հարստացման այդ գործընթացը վախճան չունի...
Ամարիկէ Սարդար
«Ռիա Թազա» թերթի խմբագիր
«Ազդակ» 8 Յուլիս 1994
³³³
ՔՐԴԵՐ
Մեջբերել
Tigris-ի խոսքերից
