Աճառեանի «Հայոց Լեզուի Պատմութիւն, I մաս» գիրքէն.

Հռովմայեցիք առաջին անգամ Փոքր-Ասիա ոտք կոխեցին Ն.Ք. 190 թուին, երբ Մագնեսիոյ ճակատամարտում քայքայելով Սելեւկեան պետութիւնը, ամբողջ Փոքր-Ասիոյ մինչեւ Տաւրոսի լեռները տիրեցին: Հայաստանի երկու կուսակալները՝ Արտաշէս եւ Զարեհ, ժամանակը եկած համարեցին Սելեւկեան լուծը թօթափելու եւ բանակցութեան մտնելով Հռովմի հետ՝ ստացան ծերակոյտի համաձայնութիւնը եւ Հայաստանը Անկախ յայտարարեցին (189): Այս է այն առաջին գործը՝ որով հայերը հռովմայեցոց հետ յարաբերութեան էին մտնում:

Յարաբերութիւնները շատ աւելի զօրացան, երբ Տիգրան եւ Միհրդատ հիմնելով հայ-պոնտական կայսրութիւնը, պատերազմ սկսան հռովմայեցոց դէմ: Միհրդատ նուաճեց Փոքր Ասիան, Թրակիան, Մակեդոնիան եւ Յունաստանը եւ այս բոլոր երկիրների մէջ գտնուած հռովմայեցիներին կամ կոտորեց եւ կամ վտարեց: Սիլլա եւ Լուկուլլոս յաղթեցին Միհրդատին, որից յետոյ հռովմայեցիք մտան Հայաստան եւ մինչեւ Արտաշատ առաջացան: Տիգրան հաշտութիւն առաջարկեց Պոմպէոսին եւ իր տիրած երկիրներից հրաժարուելով, Հայաստանը դարձրեց Հռովմի դաշնակից եւ բարեկամ պետութիւն, որի թագաւորները գահ պիտի բարձրանային Հռովմի հաւանութեամբ: Այնուհետեւ հռովմայեցիք պատրաստուեցին նուաճել Պարթեւների պետութիւնը. այս պատերազմի մէջ հայերը իբրեւ դաշնակից՝ պիտի միանային Հռովմայեցոց, կռուելու համար պարթեւների դէմ: Բայց նրանք աւելի լաւ համարեցին հաշտ ապրել մօտակայ թշնամու հետ, քան միանալ հեռաւոր բարեկամին: այս պատճառով երբեմն չեզոք, երբեմն էլ յայտնապէս բարեկամ էին դառնում պարթեւներին: Հռովմէական բանակն էլ ստիպուած էր շարունակ նստել Հայաստանում՝ մերթ իբրեւ հսկող, մերթ իբրեւ թշնամի, չթողնելու համար, որ Հայաստանը մտնէ պարթեւների հովանաւորութեան տակ: Հայերը միանալով պարթեւների հետ՝ շատ անգամ ապստամբւում են Հռովմայեցոց դէմ, դուրս են վանում հռովմէական բանակը, բայց մի ժամանակ յետոյ՝ աւելի մեծ ոյժի առաջ ստիպւում են խոնարհուել: Հայ թագաւորները գնում են Հռոմ, կայսեր ձեռքից ընդունելու իրենց թագը, իրենց այս կամ այն ազգականը իբրեւ պատանդ մնում է Հռովմում: Հայաստանը Հռովմայեցոց հովանաւորութեան տակ մերթ վասալ թագաւորութիւն է, մերթ դաշնակից անկախ պետութիւն, մերթ սոսկ հռովմէական նահանգ: Բայց այս բոլոր ձեւերի տակ էլ հայ-հռովմէական յարաբերութիւնները շատ կենդանի են, մինչեւ 329 թիւը, երբ հիմնուելով Պոլիսը, վերանում է արեւելքից հռովմէական կայսրութիւնը եւ նրա տեղ բարձրանում է Յունական կամ Արեւելեան կայսրութիւնը, յոյն լեզուով եւ յունարէն քրիստոնէական քաղաքակրթութեամբ:

Հայ-հռովմէական յարաբերութիւնները շարունակել են ուրեմն ամբողջ 400 տարի:

Ի հարկէ այս 400 տարուայ ընթացքում հռովմէական քաղաքակրթութիւնը առանց ազդեցութեան չէր կարող մնալ հայ կեանքի եւ հետեւաբար հայ լեզուի վրայ, մանաւանդ որ Հայաստանի մէջ գրեթէ շարունակ նստած էր լինում հռովմէական զօրքը: Հռովմէական յիշատակը երեւում է այն զանազան արձանագրութիւններից, որ թողել են Հռովմայեցիք Հայաստանի մէջ, նոյնիսկ Հայաստանի կենտրոն Վաղարշապատում, որ իրենք հիմնեցին՝ Արտաշատը հիմնայատակ կործանելուց յետոյ: Մինչեւ այսօր մնում են այդ արձանագրութիւնները Էջմիածնում՝ Յ.Ք. 2-րդ դարից: Բանակը՝ որ երկրում էլ որ նստի, անշուշտ որեւէ ազդեցութիւն կունենայ նրա վրայ: Այս կողմից նշանաւոր է եղել հռովմէական բանակը, որ լատիներէնի ազդեցութիւնը իբրեւ վարչական ու զինուորական լեզուի, տարածել է ուր որ գնացել է, աւելի կամ պակաս չափով: Հռովմէական բանակի պատճառով էր, որ Սպանիայում, Պորտուգալիայում, Ֆրանսիայում, Հելվեդիայում, Բելգիայում տեղի են տւոել տեղական ազգային լեզուները եւ մտել է ամբողջապէս լատիներէնը, որի ժառանգներն են այսօր սպաներէնը, պորտուգեզերէնը, ֆրանսերէնը եւ այլն: Յունարէնն անգամ, որ այնպէս ընբոստ էր օտար փոխառութեանց դէմ, հռովմէական կայսրութեան ժամանակ վերցրեց լատիներէնից մի խումբ վարչական ու զինուորական բառեր. այսպէս արդէն յունարէն Աւետարանի մէջ գտնում ենք ոչ միայն praitōrion կան assárion, այլ եւ նոյն իսկ spekulátōr: Բայց հռովմէական լեզուն չկարողացաւ վտարել հայերէնը: Անշուշտ հայերին չի կարելի համեմատել արեւմտեան ազգերի հետ, որովհետեւ, ինչպէս նախորդ ասուածներից երեւաց, նրանք միշտ հակուած էին դէպի արեւելքը եւ սիրող էին իրանական քաղաքակրթութեան. ուստի հռովմէական լեզուի ազդեցութիւնը այնպէս մեծ չէ մեր լեզուի վրայ: Այնու մենայնիւ նա կայ: Սակայն այդ ազդեցութեան հետքերը մեծ չեն մեր աչքին՝ երկու պատճառով: Նախ՝ որովհետեւ հռովմէական ազդեցութիւն եղել է նախքան գրերի գիւտը, երբ գրականութիւն չի եղել, որպէսզի նրա յիշատակը յաւերժացներ: Հռովմէական ազդեցութեան, բանակի եւ վարչութեան վերացմամբ՝ ջնջուել են նրանց թողած լեզուական յիշատակները եւ այսօր ոչինչ ունինք, որ յիշեցներ այդ անցեալը: 2) Բիւզանդական կայսրութեան ժամանակ յունարէնը մեծապէս ազդուեց լատիներէնից եւ ինքը եղաւ միջնորդ նոյն լատինական բառերը տարածելու իր տիրապետութեանց շրջանում, բայց այս անգամ յունական կերպարանքի տակ: Լատինական բառերի մի մասը, որ հռովմայեցիներից անցել էր հայերէնի, յունական ազդեցութեամբ ստացաւ նոր կերպարանք եւ այլ եւս անճանաչելի դարձաւ. եւ այսօր մենք երբ քննում ենք այդ բառերը, գտնում ենք աւելի յունաձեւ, քան լատինաձեւ եւ համարում ենք յունական փոխառութիւն:

Այս բոլորից հետեւում է, որ հռովմէական լեզուի ազդեցութիւնը հայերէնի վրայ մինչեւ մի որոշ աստիճան թէեւ անուրանալի է, բայց անյայտ է, որովհետեւ այն բառերը՝ որ հայերէնը փոխ է առել հռովմայեցիներից, ապագայում ջնջուած կամ ձեւափոխուած ու յունացած են: Այնու մենայնիւ կարելի է մատնանշել հետեւեալները՝ իբրեւ հազուագիւտ մնացորդներ.

1) Կայսր (յուն. kaîsar), որ հայերէնի մէջ ունինք նաեւ կեսար ձեւով. Մինչդեռ իր անուան նուիրուած քաղաքի անունն է Կեսարիա (յուն. Kaisáreia). յունարէնի ai երկբարբառի դէմ հայերէնը հանում է միշտ ե եւ միայն այս բառն է, որ ունի այ. հետեւաբար հայերէնի հնագոյնփոխառութիւնն է արեւմտեան աղբիւրից, հաւանաբար ուղղակի հռովմայեցիներից (Hübschmann, Arm. gram. էջ 322 եւ 329), ճիշտ ինչպէս գերմաներէն մէջ Kaiser հնագոյն լատինական փոխառութիւն է: Հայերէն բառի եր հոլովումը երկրորդ ապացոյց է եւ ուղղակի լատինական փոխառութեան:
2) Արկղ. Ժողովրդական լատիներէն arcla բառն է, որի գրական ձեւն է arcula, այս էլ arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բառի նուազականն է: Իր առանձին ձեւի պատճառով՝ հռովմէական արկղը դարձաւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող մի առարկայ եւ տարածուեց Եւրոպայի բոլոր կողմերը: Իր բուն կամ նուազական ձեւով լատին բառը այսպէսով անցաւ բազմաթիւ լեզուների, ինչ. Ֆրանսերէն, իտալերէն, անգլերէն, գալլերէն, բրըտոներէն, հին իռլանդերէն, գոթերէն, հին իսլանդերէն, գերմաներէն, անգլոսաքսոներէն, հին պրուսերէն, շուեդերէն, հին սլավերէն, չեխերէն, բոհեմերէն, հին պրուսերէն, լապոներէն, ֆիններէն եւ այլն: Լատին ժողովրդական ձեւից փոխառեալ է եւ նաեւ յուն. árcla եւ կարելի է մտածել, որ հայերէն ձեւը սրա միջնորդութեամբ յառաջացած լինի. բայց ըստ որում բառը շատ հին է, մանաւանդ որ պատկանում է տնային իրերի կարգին, իսկ յունական փոխառութիւնները սովորաբար կրում են կրօնական կամ գիտական բնոյթ, ուստի աւելի հաւանական է դնել ուղղակի հռովմայեցիներից անցած հայերէնի: Արկղ-սեռ. Արկեղ հոլովումը նոյնպէս ապացոյց է լատինական փոխառութեան:

3) Սկուտղ «մետաղեայ ափսէ» կամ «մատուցարան», որ այս ձեւով շատ քիչ է գործածուած եւ աւելի յետոյ դարձած է սկուտեղ, սկտեղ. Լատինական scutella «պնակ, ափսէ» բառն է, որ լտ. scuta բառի նուազականն է: Նախորդին նման այս էլ տարածուած է զանազան լեզուների մէջ: Այսպէս՝ ֆրանսերէն, իտալերէն, հին գերմաներէն, լետտերէն, հին իսլանդերէն, սերբերէն, յունարէն, եւ այլն: Այստեղ էլ կարելի է կարծել, որ բառը յունարէն skutéla ձեւի միջնորդութեամբ անցած լինի հայերէնի, բայց աւելի հաւանական է ուղղակի փոխառութիւնը:

4) Սիտղ «ջրի աման կամ դոյլ». լտ. situla «դոյլ» բառն է, որ տարածուած է շատ լեզուների մէջ, ինչպէս յունարէն, ասորերէն, արաբերէն, պարսկերէն, թուրքերէն, թուշերէն եւ այլն: Մեր բառը կարող է լինել լատիներէնից ուղղակի եւ կամ յուն. sitla ձեւի միջնորդութեամբ: Եւ որովհետեւ աւանդուած է ուշ ժամանակ, ուստի վերջինը աւելի հաւանական է:

5) Կառք. Հռովմայեցոց carrus բառն է, որով հասկացւում էր «մի տեսակ քառանիւ կառք»: Այս բառը գալլերէնից անցել էր լատիներէնի եւ յետոյ փոխառութեամբ տարածուեց շատ լեզուների մէջ. ինչպէս՝ ֆրանսերէն, ռումիներէն, անգլերէն, գերմաներէն, շուեդերէն, ֆիններէն, ասորերէն եւ այլն: Այս բառը յունարէնում չկայ, ուստի չենք կարող մտածել յունարէնի միջնորդութեան մասին: Կայ ասորերէնում, բայց ունի բոլորովին տարբեր ձեւ (qarūxā), որ եթէ հայերէնի անցած լինէր, պիտի տար կարուխայ կամ առ առաւելն կառուխ ձեւը: Ուստի պարզ է, որ այս բառը ուղղակի հռովմայեցի զինւորների լեզուից անցած պէտք է լինի հայերէնի:
6) Ղենջակ «գոգնոց, անձեռոց կամ սրբիչ». հայերէնի մէջ քիչ անգամ գործածուած բառ է. առաջին անգամ գտնում ենք Յհ. ժգ. 4, 5, որ յուն. բնագրում նոյնպէս léntion ձեւն ունի: Յոյն բառը փոխառեալ է լտ. linteum բառից, որ ծագում է linum «վուշ» բառից: Հայերէնը շատ հին փոխառութիւն է, որի ապացոյցներն են t ձայնի փոխարէն դրուած ջ եւ բառավերջի ակ մասնիկը: Բայց այնու մենայնիւ կարող չենք հաստատապէս ասել, որ հայ ձեւը ուղղակի լատիներէնից առնուած լինի. քանի որ ունինք յունարէն ձեւը գործածուած Աւետարանի համապատասխան հատուածում, մանաւանդ որ թէ' հայը եւ թէ յոյնը ունին e ձայնաւորը, մինչդեռ լատինը ունի i:

7) Բաստեռն «դեսպակ, գահաւորակ». փոխառեալ է լտ. basterna հոմանիշից: Այս բառը մտել է նաեւ յունարէնի մէջ, բայց որովհետեւ հայերէն բառը աւելի հին է (գործածուած է Ե դարում՝ Ոսկեբերանի թարգմանութեան մէջ) քան յունարէնը (գործածուած է առաջին անգամ Յուստինիանոսի օրինագրքում), ուստի յունարէնի միջնորդութիւնը աւելորդ է ենթադրել:

8) Լկտիք (անեզական) «գահաւորակ». փոխառեալ է լտ. lectica հոմանիշից, որից է նաեւ յուն. lektis, lektikion «գահաւորակ, պատգարակ»: Ի նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հայերէնի մէջ պակասում է e ձայնաւորը, որ կայ թէ յոյն եւ թէ լատին ձեւերի մէջ, մինչդեռ յունական փոխառութիւնները հայերէնում ընդհանրապէս հարազատ տառադարձութիւններ են, կարող ենք ասել, թէ լկտիք ժողովրդական փոխառութիւն է ուղղակի լատիներէնից: Յոյն բառն էլ փոխառեալ է հայերէնի մէջ, բայց շատ ուշ (Սոկրատի թարգմանութեան մէջ՝ էջ 432) եւ ունի ղեկտիք ձեւը, որ բոլորովին համապատասխան է յունարէնին:

9) Մարգարիտ. այս բառի հնագոյն վկայութիւնն է Գողթան երգի ծանօթ հատուածը՝

Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշիսի,
Տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան Սաթինկան:

Գտնւում է թէ՛ յունարէնի մէջ՝ margaritēs ձեւով եւ թէ լատիներէնի մէջ՝ margarita ձեւով: Լատին բառը ծագում է յունարէնից: Մեր մէջ առհասարակ ընդունուած է հայ բառը փոխառութիւն դնել յունարէնից. բայց որովհետեւ նա աւանդուած է այնքան հին ժամանակից, երբ դեռ յունարէն փոխառութիւններ չէին կարող լինել հայերէնում, ուստի աւելի հարմար եմ կարծում դնել հռովմէական փոխառութիւն, քանի որ լտ. margarita ձեւը դեռ Կիկերոնի եւ Տակիտոսի ժամանակ գործածական էր:
10) Պան «կոլոր հաց, բլիթ, նկանակ». գործածուած է Ս. Գրքում՝ 15 անգամ. այժմ էլ կենդանի է Արաբկիրի, Զէյթունի (Ուլնիա) եւ Սուէդիայի (Մուսա լեռ) բարբառներում՝ բան, բօն, բոն, բուն ձեւերով եւ «մեղրահաց» նշանակութեամբ: Մեր բառի դէմ ունինք յուն. pânis «հաց», որ փոխառեալ է լտ. panis «հաց» բառից: Բայց հայերէն պան՝ առնուած չէ յունարէնից, այլ ուղղակի լատիներէնից, որովհետեւ, նախ՝ մինչեւ այժմ էլ կենդանի է ժողովրդական լեզուի մէջ, երկրորդ՝ յուն. pânis (ըստ. Sophocles-ի բիւզանդական մեծ բառարանի, էջ 836) քիչ գործածական մի ձեւ է եւ բնաւ չի գտնւում Ս. Գրքի յոյն թարգմանութեան մէջ: Ես ստուգեցի, որ այն բոլոր 15 դէպքերում, ուր հայերէն Ս. Գիրքը ունի պան, յունարէնը դնում է միշտ ártos «հաց» սովորական ձեւը:

Այսպէսով լատիներէնից փոխառեալ բառերի թիւը լինում է 9: Վերոյիշեալ բառերը կրում են այնպիսի կերպարանք, որ կարելի չէ ասել թէ գիտունների միջոցով կատարուած փոխառութիւններ են, ինչպէս պիտի լինէին իսկական յունական փոխառութիւնները. այլ բոլորովին ժողովրդական ձեւեր են, բերնէ բերան անցած, իբրեւ արդիւնք հռովմայեցի մարդոց եւ հայ անհատների յարաբերութեանց:

Լատիներէնի ազդեցութիւնը հայերէնի վրայ 329 թուին դադարեցուց յետոյ, վերսկսում է երկրորդ անգամ Կիլիկեան թագաւորութեան ժամանակ՝ ԺԳ եւ ԺԴ դարերին, Ունիթոռական քարոզիչների ձեռքով: Երկու ազդեցութիւնները կրում են բոլորովին տարբեր բնոյթ, ուստի մենք էլ բաժանում ենք երկուսը իրարից եւ վերջ տալով այստեղ այս գլխին, երկրորդ շրջանի մասին կը խօսենք առանձին գլխով՝ «Եւրոպական ազդեցութիւնը հայերէնի վրայ եւ Լատինաբան հայերէն» վերնագրի տակ (գլուխ ԻԵ):