Նախահայերէն լեզուն եւ նախահայերի քաղաքակրթութեան ուրուագիծը
Ստորեւ մէջբերելիքս հատուածը, առնուած է, Հ. Աճառեանի 1940ին հրատարակուած «ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ», I ՄԱՍ, գրքից:
Հատուածի մէջբերումը անաւարտ: Տիգրիս
Նախահայերէն լեզուն եւ նախահայերի քաղաքակրթութեան ուրուագիծը
Լեզուական այն վիճակը՝ որ ներկայացնում էր հայերէնը հնդեւրոպական նախահայրենիքից հեռանալու միջոցին, կոչւում է նախահայերէն: Ապագայում այդ լեզուն պիտի կրեր երկու կարգի փոփոխում. ա) Լեզուական ձեւերը ենթարկուելով բարեշրջութեան (evolution) հրամայական օրէնքներին, դարէ դար պիտի ստանային նոր կերպարանք, մինչեւ հասնէին այն ձեւին, ուր գտնում ենք այսօր: բ) Շփուելով օտար ժողովուրդների եւ լեզուների հետ կամ ենթարկուելով նրանց քաղաքական կամ քաղաքակրթական ազդեցութեանը, հայերէնը պիտի ընդունէր նրանցից նորանոր տարրեր:
Այն ձեւերը՝ որոնք կրելով առաջին կարգի փոփոխումները, կազմում են այսօր նախահայերէնի անընդհատ շարունակութիւնը, կոչւում են բնիկ ձեւեր: Իսկ այն ձեւերը՝ որոնք իբրեւ նոր տարրեր աւելացել են մեր լեզուի մէջ, կոչւում են օտար կամ փոխառեալ ձեւեր: Արդի հայերէնը, ինչպէս եւ որեւիցէ դարի հայերէնը, ներկայացնում է այդ երկու կարգի ձեւերի (բնիկ եւ փոխառեալ) գումարը:
Հայերէն լեզուի պատմութեան եւ նրա հետ զուգընթացաբար հայ կեանքի ուսման համար կարեւոր է երեւան հանել նախահայերէնի վիճակը:
Ի՞նչ միջոց ունինք դրա համար:
Հայերէնը աւանդուած է մեզ շատ ուշ ժամանակ. դժբախտաբար որեւէ օտար աղբիւր էլ չէ գտնուած մինչեւ այժմ, որ հայերէնի հնագոյն վիճակի մասին որեւէ լուսաբանում ընդձեռեր մեզ: Ուստի ﬓում է մեզ դիմել գիտական միջոցների:
Վերեւում տրուած սահմանից հետեւում է, որ եթէ հայերէնի գանձարանից դուրս հանենք զանազան ժամանակ փոխառեալ ձեւերը օտար լեզուներից, կունենանք նախահայերէնի պատկերը: Մինչեւ Ե դարը, երբ հայերէնը առաջին անգամ գրի առնուեց, մեր լեզուն փոխառումներ էր կնքել պարսկերէնից, ասորերէնից, յունարէնից, լատիներէնից, մասամբ նաեւ ասուրերէնից, վրաց լեզուից, խալդերէնից եւ Փոքր-Ասիական զանազան ծանօթ ու անծանօթ լեզուներից: Երբ փոխատու լեզուն յայտնի է, բնականաբար դիւրին է նրանից եղած փոխառումները գտնել եւ հաստատել: Ըստ այսմ շատ լաւ ուսուած են պարսկերէնից, ասորերէնից, յունարէնից, լատիներէնից, ինչպէս նաեւ ասուրերէնից եւ վրաց լեզուից փոխառեալ բառերը հայերէնի մէջ: Սակայն ոչ մի միջոց չկայ խալդերէնից եւ Փոքր-Ասիական լեզուներից եղած փոխառումները որոշելու եւ հաստատելու, որովհետեւ այդ լեզուները կորած ու անհետացած են: Բարեբախտաբար այստեղ օգնութեան է հասնում մեզ հնդեւրոպ լեզուների համեմատական լեզուաբանութիւնը, որ որոշում է թէ այս ինչ բառը հնդեւրոպակա՞ն է թէ ոչ, որով բնիկ հայերէն բառերը ըստ կարելւոյն ճշտւում եւ հաստատւում են: Ասացինք ըստ կարելւոյն, որովհետեւ հնդեւրոպ նախալեզուի եւ հայերէնի ձայնաբանութեան բոլոր գաղտնիքները դեռ երեւան հանուած չեն, եւ անշուշտ կարող են գտնուել զանազան անծանօթ կէտեր: Կարեւոր է նկատել եւ այն՝ որ որոշ հնդեւրոպ բառեր կարող են բոլոր միւս լեզուների մէջ ջնջուած եւ միայն հայերէնի մէջ պահուած լինել: Այդ բառերը ճանաչել եւ իբրեւ բնիկ հայերէն երեւան հանել անկարելի է: Վերջապէս կան անշուշտ բազմաթիւ հնդեւրոպ բառեր, որոնք գոյացել են նախահայերէնի մէջ, բայց յետոյ օտար ազդեցութեանց առաջ տեղի տալով ջնջուել են: Այսպէս, օրինակ՝ նախահայերէնի մէջ գոյն ցոյց տուող բառերից ծանօթ են միայն դեղին եւ դեղձան. ﬓացեալներից կարմիր, կապոյտ, սեաւ, սպիտակ պարսկերէն են. կանաչ, թուխ, գորշ անծանօթ են:
Արդ՝ անկարելի է որ յիշեալ գոյները անծանօթ լինէին նախահայերէնին, քանի որ հնդեւրոպ լեզուների մէջ ընդհանուր են: Այսպէս, օրինակ՝ հնխ. reudh, rudhrós «կարմիր»> լտ. ruber, յունարէն erythrós, հսլ. rŭdrŭ, սանս. rudhirás, զնդ. raodita, քուչ. ratrem, լիթ. ra~das, գոթ. rauθs, իռլ. rúad, գերմ. rot, որ պիտի տար հայերէն արոյդ կամ արուրդ: Հնագոյն հայերէնի մէջ (նախ քան Ե դար) անշուշտ եղել է արոյդ կամ արուրդ «կարմիր» բառը, բայց յետոյ ջնջուել է՝ փոխանակուելով պարսկերէն կարմիր բառով, որ անշուշտ կարմիր գոյնի պատրաստութեան մի նոր եղանակի հետ ներմուծուել է Հայաստան:
Այս բոլորից հետեւում է այն, որ բնիկ հայերէն բառերի գումարը՝ որ համեմատական լեզուաբանութիւնը կարողացել է երեւան հանել մինչեւ այժմ՝ իր ունեցած միջոցներով, կազմում է նախահայերէն բառագանձի միայն փոքրագոյնը: Այդ բառերի թիւը 713 (909) է: Մնացեալը անյայտ է:
Բայց բնիկ հայերէն բառերը ճշտել եւ երեւան հանել՝ դեռ չի նշանակում նախահայերէնի պատկերը երեւան հանել, ինչպէս որ Ե դարի հայերէն լեզուի քերականութեան հնդեւրոպական գծերը որոշել՝ չի նշանակում նախահայերէնի քերականութիւնը երեւան հանել: Որովհետեւ բնիկ հայերէն բառերը թէեւ նախահայերէն բառերի հետ էապէս նոյն են եւ կազմում են նրանց շարունակութիւնը, բայց ձեւով նոյնը չեն: Այսպէս, օրինակ՝ գիտենք որ հայր բառը հնդեւրոպական նախալեզւում pәtē՛r ձեւն ունէր. եւ այն բարբառի մէջ՝ որին պատկանում է հայերէնը, յունարէնը, իտալական, կելտական եւ գերմանական լեզուները, արդէն դարձել է patē՛r: Այս ձեւը ղատ ուշ, այն է արդէն Ե դարում եղել է հայր. եւ կարելի չէ ասել թէ հենց որ հայերը բաժանուեցին հնդեւրոպական խմբից, իսկոյն patē՛r դարձաւ հայր: Փոփոխութիւնը եղել է շատ դանդաղ: Այս բառի մէջ մենք ներկայ ենք չորս ձայնական փոփոխութեան. p դարձել է հ, t դարձել է յ, ē ջնջուել է, շեշտը փոխադրուել է նախորդ վանկի վրայ: Ենթադրելով թէ ազգերի բաժանումը 25-րդ դարում եղած լինի, ուրեմն պէտք է եղել 3000 տարի, որպէսզի patē՛r դառնար հայր: Սակայն մենք չգիտենք թէ այդ 3000 տարուայ շրջանի որ կէտում եւ ինչ հերթով են տեղի ունեցել յիշեալ չորս ձեւափոխումները, որովհետեւ մենք չգիտենք ձայնական փոփոխութեանց ժամանակագրութիւնը: Առանց այդ ժամանակագրութեան՝ կարող էր մէկը առաջարկել մի այսպիսի ընթացք.
-2500 թ. patē՛r
-2000 թ. փայի'ր
-1000 թ. հայի'ր
-500 թ. հա'յիր
+200 թ. հայր
Մի ուրիշը կարող էր առաջարկել մի ուրիշ ընթացք. բայց դրանից ոչ մէկը ստուգել եւ ճշտել կարելի չէ:
Առնենք աւելի բարդ մի օրինակ. հայերէն գիշեր բառը հնդեւրոպ ծագում ունի եւ կցւում է յուն. hésperos, լտ. vesper. հիռլ. fescor, կիմր. ucher, լիթ. văkaras, հսլ. večerŭ, թոխար. wșe ձեւերին: Այս բոլորի նախաձեւը դրւում է vesperos կամ veqeros: Հայկական ճիւղի բարբառը ունէր անշուշտ veqéros ձեւը, որ Ե դարում արդէն եղել էր գիշեր: Հայերէնի մէջ նախաշեշտ ի առաջանում է է ձայնից. ուստի գիշեր բառը նախապէս գէշեր ձեւն ունէր: Զանազան քննութիւններ ցոյց են տալիս, որ այս է>ի ձայնափոխութիւնը տեղի է ունեցել 2-րդ դարում. ուստի այդ ժամանակ յիշեալ բառը արդէն գէշեր ձեւը ունեցած պիտի լինէր: Հայերէն նախաձայն գ առաջանում է հնխ. v ձայնից, ինչպէս օրինակ՝ գինի<գէնի<հնխ. voinio: Այս բառը փոխառութեամբ անցնելով վրաց լեզուին՝ տուել է ղվինի. ուստի այն ժամանակ, երբ հայերը վրաց հետ յարաբերութիւն սկսած էին, հնխ. v ձայնը դեռ գ դարձած չէր հայերէնի մէջ, այլ տատանւում էր gwմիջին աստիճանի վրայ: Այդ շրջանն է Զ դար: Կա նաեւ հնխ. q, որ անցնելով միջին qyեւ այլ ձեւերից, պիտի դառնար վերջապէս շ:
Որոշել այս բոլոր միջին ձեւերը, մանաւանդ նրանց ժամանակը, հասնելու համար մինչեւ հնագոյն վիճակը, ուրիշ խօսքով վերականգնել նախահայերէնի ճիշտ ձեւը, գիտութեան արդի միջոցներով անկարելի է:
Այս պարագային մենք պիտի բաւականանանք ուրեմն ներկայացնելով այստեղ հայերէնի 713 (909) բնիկ բառերի ցուցակը: Մենք դասաւորում ենք այդ բառերը երկու տախտակով: Առաջին տախտակը ունի 10 սիւնակ. առաջինում այբուբենական կարգով շարուած են հայերէն բառերը. երկրորդ սիւնակում դնում ենք համապատասխան հնդեւրոպական նախալեզուեան այն ձեւը, որից առաջացել է նոյն հայերէն բառը: Յաջորդ սիւնակներով գալիս են հնդիկ, իրանական, յունական, լատինական, բալթիկ, սլավական, գերմանական եւ կելտական ձեւերը, եթէ կան: Եթէ որեւէ լեզուի մէջ որեւէ բառ պակասում է, դնում ենք ــــ նշանը: Յաջորդ տախտակը մի աւելի պարզ ցուցակ է, որի մէջ բառերը դասաւորուած են ըստ նշանակութեան եւ ըստ տեսակի՝ 22 բաժանմունքով:
1) Բնութեան ու նրա զօրութեանց մասին.
Արեւ, արեգ, արեգակն, լուսին, աստղ, լոյս, ամպ, ամպրոպ, բուք, մրրիկ, կարկուտ, ձիւն, սառն, մէգ, բալ, թօն, հեղեղ, գետ, առու, ողողել, մօր, լիկ «ճահիճ», տիղմ, աղբիւր, ալիք, անդունդ, հուն, ջեր, հողմ, հով, օդ, սար, բլուր, պաղանձաւ, սոր:
2) Կրօնական բառեր.
Դիք, ձօն, մաղթել, մեղք, սուրբ, տօն, երդումն, անէծք, թովել, ստեղծել, քաւել:
3) Մարդ եւ մարմնի մասեր.
Ակն, աչք, ականջ, ունկն, ռունգն, այտ, բերան, քիմք, լինդ, լեզու, ատաﬓ, ծնօտ, երես, ալիք, մօրուք, կոկորդ, որկոր ?, ուլն, ուս, արմուկն, ձեռն, ափ, աջ, մատն, եղունգն, թեկն, լանջ, ստինք, սիրտ, լեարդ, կող, մէջք, ողն, քամակ, որովայն, փայծաղն, ընդերք, արգանդ, երաստան, ազդր, ծունգ, ծունր, ամորձիք, փամփուշտ, պ... ոռ, հետք, ոտն, ոլոք, սրունք,-մարմին, անձն, միս, մուկն (մկան), ոսկր, յօդ, նեարդ, ջիլ, գեղձ, միտք, հոգի, տեռ (կաշի), արիւն.-արտօսր, արտասուք, թուք, մէզ, փին, քաք, տող (տողուք), քիրտն:
4) Հիւանդութիւններ եւ նմաններ.
Այտնուլ, արած, դալուկն, ելունդն, երկունք, ջերմ, կեղ, պալար, պուտ (բշտիկ), խիթ, խօթ, թարախ, լորցք, թանչ, լուսն, շիլ, խեղ, ործալ, հեւալ, հինինալ, խոյլ, յղի, դեղ, թոթով:
5) Կենդանիներ.
ա) Ընտանի կենդանիներ.- ամիկ, այծ, աքաղաղ, բուծ, գառն, եզն, էշ, կով, հաւ, ձի, մաքի, մարի, մեղու, մոզի, շուն, որթ, ուլ, սագ, սկունդ, ցուլ, տուար, - ձագ, ձուկն, թռչուն:
բ) Վայրի կենդանիներ.-աղուէս, առիւծ, առն, արծուի, արջ, բորենի, գայլ, եղն, ինձ, լուսան, ծիծառն, կռունկ, ոզնի, ուրուր, ցին:
գ) Սողուններ, միջատներ եւ այլ ﬖասակար կենդանիներ.- անիծ, բոռ, բրէտ, գորտ, թիթեռն, իժ, լու, թրթուռ, մլուկ, մուկն, մուն, մրջիւն, սարդ, տիզ, քարբ, օձ:
6) Ընտանիք.-
Ամուսին, այր, կին, հայր, մայր, հօրու, յօրայ, մօրու, հաւ, հանի, եղբայր, թոռն, քոյր, որդի, ուստր, դուստր, մանուկ, սան, հարսն, նու, սկեսուր, տայգր, տալ, քենի, ներ?, որբ, ընտանիք, գերդաստան, մարդ, արբանեակ, ընկեր, մանչ, երեց:
7) Երկրագործական.-
ա) Տունկեր.- բող, բողիկ, բոյս, բողկ, գաղձն, գարի, գեղձ, գինձ, դաղձ, դեղձ, եղեւին, խստոր, կաղին, հացի, թեղի, մայրի, մորենի, որթ, սիսեռն, տատասկ, ցախ:
բ) Տունկի մասեր.- ած, արմ, արմատ, բողբոջ, թերթ, ծառ, կիւ, կողր, ձող, մոլ, ոզոր, ոստ, պպլուկ «ծիլ», պտուկ «ծիլ», ջով «ծիլ», սերﬓ, ստեղն.
գ) Գործիքներ.- արօր, բահ, բիր, եղան, թի, լուծ, սամի, սամետի.
դ) Երկրագործութիւն.- ածու, աճել, առոգանել, բրել, բուսանիլ, դիզել, հերկել, պեղել, քաղել,-այգի, արտ, արօտ, բերք, բերրի, ոստին, դալար, դեղ (խոտ), դէզ, բոյս, թուփ, արդիւնք, անդ, հող.
8) Խաշնարածութիւն եւ գիւղատնտեսութիւն.
Աղալ, արածել, արօտ, բուծանել, բուտ, բտել, գեղմն, գոմ, դիել, երի, երբուծ, թառ, թառիլ, թրիք, լակ, լափ, լափել, խաչ, խեչ, խոչ, ծանծ, կոյ, հովիւ, հօտս, հօրան, ձետ, մալել, մածնուլ, յղի, որձ, որոճալ, ստերջ, ստեւ, ստինք, տի (կապ), տիկ, տաւար, տուտն, քակոր:
9) Արհեստի եւ արուեստի վերաբերեալ.
Արծնել, ասեղն, աղալ, դակու, դարբին, դուրգն, երկան, թակ, թարփ, թեքել, թիթեղն, լաստել, լար, կարթ, հերիւն, հէնք, հինել, հնոց, ձաղկ, ձեւ, ձուլել, մամուլ, մլաղաց, մխել, յօդել, նիգ, յեռուլ, սալ, սարել, սարք, ստորի, որս, տորգ, փեղկ, քերել, քերթել, քերծել, օղ.-գիրս, երգ, երգել, գեղգեղել, ընթեռնուլ, թիւ, ուսանիլ:
10) Գոյներ.- դեղին, դեղբ, դեղձան:
11) Վաճառականութիւն.- գին, գնել:
12) Շինարարական.- անդ (դրանդի), անդաստակ, անկիւն, առագաստ, առաստաղ, ատաղձ, գերան, (դոն), դուռն, թումբ, խուղ (հիւղ), կամուրջ, հոյակապ, մոյթ, սանդուղք, սիւն, տուն, ցանկ, ցիւ, քիւ:
13) Հագուստ եւ զարդ.- ագանիլ, անկողին, բարձ, մերկ, բոկ, գինդ, արդ, զարդ, զգենուլ, զգեստ, օդ «կօշիկ», օթ «հագնիլ», օթոց, օծանել:
14) Ուտելիք եւ ըմպելիք.- աղանձ, բոկեղ, դալ, կաթն, կոգի, կորկոտ, կեր, կուր, կերակուր, արբ, ուտել, ալիւր, թան, մածուն, մեղր, չիր, դոն (հաց), ջուր.- սխալակիլ «հարբիլ»:
15) Առտնին տնտեսութիւն.
Աղօրիկ, աղալ, աճիւն, ասր, աւել, ամալ, աման, այրել, արծարծել, աւն (ինչք), բովել, բուրդ, բոց, բորբոքել, գեղմն, եռալ, եփել, թանալ, թաթաւել, լեսուլ, լոգանալ, լուանալ, լուցանել, խայծաղ, խանձել, խարել, խարշել, խորովել, կայծ, հալել, հեղուլ, զեղուլ, հինել, հնոց, հում, հուր, մուխ, մուլ «ծուխ», մրուր, մուրկ, մրկել, մուր, կամ մուրճ, նայ, շաղել, շաղաղել, նքոյր «մաղ», ունկունք, պղպջակ, ջեռուցանել, սարիք «շղթայ», տարգալ, տոռն «սանդի», քամել, քերել:
16) Թիւ եւ չափ.
Մի, երկու, երեք...իննսուն եւ ինն, ամբողջ, ամենայն, աւելի, թիւ, կրկին, հաղ (հեղ), մէն, միայն, յոլով, ուղուկ, ստէպ, քան(ակ), երկայն, երկար:
17) Մետաղներ եւ հանքեր.
Աղ կամ աղտ, աղծ, արծաթ, աւազ, պալ, պղպղաքար, քար:
18) Ճամբի վերաբերեալ.
Արահետ, կածան, լաստ, նաւ, առագաստ, թի, գալ, երթալ, չոգայ, չուել, ուղի, յածիլ, սլանալ, ագանիլ «գիշերել», օթ «գիշերել»:
19) Ժամանակ եւ տեղ.
Ամ, ամառն, ամիս, արդ, արտ (դուրս), գարուն, գեր (վեր), գիշեր, դեռ, երեկոյ, երէկ, առընթեր, հանուր, հեռի, հերու, հուպ, ձմեռն, մերձ, մէջ, մօտ, մինչ, յետ, յետոյ, յատակ, ներ, ներքս, ներքոյ, ի վեր, ի վերայ, տեւել, տեղի, տի, տիք, տիւ, ցերեկ, օր:
20) Երկիր եւ պետութիւն, զէնքեր.-
Ատեան, մարտ, աղմուկ «կռիւ», թուր, նետ, սլաք, կումբ, գերի:
21) Սովորական կեանքի բառեր.
Ազազիլ, ածել, աղտ (աղծ), այլ, անձուկ, անուն, աղաւաղել, աղքատ, աղկաղկ, արգահատիլ, արթուն, առնել, առած, առակ, առասպել, առնուլ, ատել, արի, արու, արդար, անուրջ, արգել, ասել, արծարծել, այց, անկանել, արմանալ, բալ (ասել), բան, բառ, բամբասել, բառնալ, բարձր, բեկանել, բեռն, բերել, բերձ, բոլոր, բութ, բրդել, գալ, գալարել, գաղել, գաղտ, գաղջ, գարշ, գեղեցիկ, գեղգեղել, գերծել, գերփել, գող, գան, գելուլ, գլորել, գեղձեալ (փափագիլ), գէջ, գլել, գիտեմ, գտանել, գոգ (գոգցես), գոյ, գործել, գուն, դարել, դադարել, դամբան, դամբարան, դառնալ, դեդեւիլ, դի, դիակ, դնել, դուլ, եզր, եկ, երգել, երգիծանել, երերալ, երիւրել, ելանել, ելուզակ, եղանիլ, եղուկ, երեւիլ, երէց, երթալ, երկնչել, զայրանալ, զանգիտել, զարկ, զարմ, զգալ, զեղուլ, զերծ, զմրիլ, ընթանալ, ընծայ, ընկենուլ, ընկեր, ընտանի, ընկլնուլ, ընկղմել, ընտիր, թաթաւել, թակել, թաքչիլ, թառամ, թարշամ, թանձր, թարմ, թաւ, թմրիլ, թեթուք, թեր, թերի, թռչել, թոպել, թնդալ, իր, իրաւ, իսկ, լալ, լայն, լաւ, լերկ, լիզել, լի, լնուլ, լիրբ, լլկել, լկիլ, լողալ, լուծանել, լքանել, լուտալ, լուռ, լպիրծ, լպիրշ, լսել, խածանել, խայթել, խայծ, խայտ, խանդ, խուն, խնդալ, խնծիղ, ծաղր, ծիծաղ, ծամել, ծեծել, ծեր, ծնանել, ծուռ, կալ, (կալուլ), կաղաղ «որջ», կաղաւել «օձի սառիլը», կարդալ «կանչել», կարծր, կռնչիլ «կուչ գալ», կատակ, կեալ, կենդանի, կողﬓ, կլանել, կրծել, հայցել, հասանել, հաստ, հաստատ, հաւ, յաւ «ծայր», հարկ, հարկանել, հարթնուլ, հարցանել, հեծանել, հեղգ, հեռ, հին, հիւթ (նիւթ), հոգ, հոլանի, հուպ «սեղմել», հոլովել, հոտ, հոտոտել, ձաղել, ձառ «տգեղ, ծուռ», ձիր, ձրի, ճանաչել, մանր, մաշիլ, մատչիլ, մատաղ, մատղաշ, մեծ, մեղծ, մեղկ, մեղմ, մեռանիլ, մղեղ, մնալ, մոլի, մոլար, մոլոր, մոյն, մոռանալ, մունջ, մուռ «լուռ», յագենալ, յանգ, յառնել, յարիլ, յարմար, յաւելուլ, յեղուլ, ներգեւ, նստիլ, նոր, նուրբ, նսեմ, շեղ, ողբալ, ողողել (1. թափել, 2. լալ), ողորկ, ողորմիլ, ողոքել, ողջ, ոռնալ, ունիլ, ուտել, ուրանալ, ուծանալ, ունայն, ուսանիլ, չոր, պապանձիլ, պինդ, պոլոկել, ջանալ, ջերմ, ջին, ջնել, ջինջ, ջնջել, սաստ, սաստիկ, սեռ, սերիլ, սերունդ, սէգ, սիրել, սխալ, սին, սնանիլ, սուտ, սուր, սպառնալ, ստէպ, ստիպել, սուրբ, ստանալ, ստոյգ, սփռել, տալ, տամուկ, տատանիլ, տարտամ, տղել, տնտղել, տոկալ, տոփել, տտիպ, տրամ «պինդ», տրուպ, տրտում, տրտունջ, տեսանել, տեւել, ցեղ, ցելուլ, ցտել, ցրել, ցուցանել, ցայտել, փանաք, փայլ, փողփողել, փարիլ, փեռեկել, փերթ, փինատ, փորձել, փութալ, փլանիլ, փչել, փուք, փոքր, փրփուր, քաղց, քորել, քէն, քուն, քուքալ, քքուիլ, քրքանք «ծիծաղ», օգնել, օգուտ:
22) Դերանուններ, շաղկապ եւ նմաններ.
Այս, այդ, այն, աւասիկ, աւադիկ, աւանիկ, այլ, աստ, անդ, առ (մօտ), արդ, արդեօք, դա, դոյն, դու, եւ, եթէ, ես, եւս, եմ, զ, ի, իք, չիք, ինչ, իﬓ, իւր, զի, թէ, ընդ, ենթ, ըստ, հի՞, մեք, մի', միւս, միայն, միմեանք, նա«մանաւանդ», միթէ, նա, նոյն, ո, ով, որ, ոմն, ոչ, ու, ուր, ուրեմն, ուրեք, ոք, սա, սոյն, ց, քան:
լեզուի տեսակէտով մի մեծ պակասութիւն ունի.- դա է բարդ եւ ածանց բառերի հարցը: Թէ բարդ եւ թէ ածանց բառերը զարմանալի կերպով փոփոխական բախր ունին ամեն լեզուի մէջ էլ: Առձեռն բառարանում 300-ից աւելի բարդ եւ ածանց բառեր ունինք քաջ արմատից. այդ բոլորից հազիւ 25 հատը կեանք ունի այսօրուայ գրական լեզուի մէջ: Ընդհակառակը, ոսկեդարեան հայերէնում ամեն բառով կազմուած բարդերը շատ խոշոր թիւ չեն կազմում, իսկ այսօրուայ գրական լեզուի մէջ ամեն ածական ազատօրէն կարող բարդուիլ ամեն բառով: Սրանից հետեւում է թէ նախահայերէնն էլ կարող էր ունենալ վերոյիշեալ 713 բառերից կազմուած բազմաթիւ բարդեր ու ածանցներ, որոնք գործածական չէին ոսկեդարեան հայերէնում եւ ընդհակառակը, կան անշուշտ շատ ու շատ բարդեր ու ածանցներ, որոնք թէեւ սովորական են գրաբարի մէջ, բայց գործածական չէին նախահայերէնում: Այսպէս, օրինակ՝ տեռատես, հետեւակ, մեղուանոց եւ այլն ոսկեդարեան բառերը այնպիսի բառեր են, որ կազմուած լինելով բնիկ, այն է նախահայերէն արմատներից, ազատօրէն կարող էին գոյութիւն ունեցած լինել նախահայերէնում. սակայն ոչ մի միջոց չունինք այս բանը հաստատելու. աւելի եւս այն բառերը՝ որոնք ոսկեդարեան հայերէնումն էլ գործածական չեն եւ աւանդուած են միայն յետնագոյն ժամանակի հայերէնում. ինչպէս. ջրաղաց, ձիաբոյծ, ծնեբեկ, կամ միայն գաւառական բարբառներում. ինչ. Աղուէսաքուն եւ այլն: Ի նկատի ունենալով այս հանգամանքը, մենք անհնար համարեցինք ոսկեդարեան բնիկ հայերէն բարդ ու ածանց ձեւերը մտցնել յիշեալ ցուցակի մէջ, թէեւ սրանով նախահայերէնի հարստութեան նուազագոյնը աւելի եւս նուազեցրինք:
Մեջբերել