Դանիէլ Վարուժան
ՀՈՒՆՁՔ
Կը սոթտուին թեզանիքներ, գերանդիներ թող յեսանուին.
Այսօր երկու հազար մըշակ կը հնձեն ցորե՛նը եւ գարին:
Քա՜ղցր է թեղուիլ հասկերուն մեջ` որոնց քիստերը խարշափուն
Կը խառնուին բաց կուրծքերու անտառացած թուխ մազերուն:
Քա՜ղցր է լողալ յամառօրեն որաներուն մէջէն հեղեղ.
Ըզգալ ուռիլը բազուկին երակներուն արեւազեղ:
Ահաւասիկ գերանդիներ, կատաղութի՛ւն փայլատակի,
Ցորեններուն մէջ իբր արծաթ կ'ընկղմուին, դուրս կ'ելլեն` ոսկի:
Հասկեր կ'իյնան շարուէշարան, եւ կ'արիւնին կակաչներ լուռ.
Բըլուրներուն քողը խարտեաշ կը ծալլուի լայնասարսուռ:
Ծըփանքներ նո՛ր ծըփանքներու ներքեւ ընդմիշտ կը փըլուզին.
Ալիք կ'ըլլան ակօսին մէջ ծովե՛ր, ծովե՛ր, ծովե՛ր դեղին:
Ու կ'ընդլայնին դաշտեր, սարեր, խոզաններով միշտ քըստմընած.
Հովիտին մէջ հեղեղներ կան` որ կը ցամքին կամաց կամաց:
Յանկարծ թուփեր կը հատնուին, կամ կը ցըցուի քար մը ճերմակ.
Առուակ մ'հեռուն կը փալփլի, որ կը նիրհեր վարսակին տակ:
Մըշակներ կան` որ փարչն իրենց բերնին դըրած, Արեւ՜ն ի վեր,
Կ'ըմպեն երկա՜ր ջուրը գըլգլուն` զոր աղբիւրէն հարսն է բերեր:
Ոմանք իրենց ափերուն մեջ` մերթ կը փըշրեն հասկ մը ատոք,
Եւ կ'օրհնեն թիւն հատիկներուն, ու կը ծամեն յետոյ զանոնք:
Հօտաղներ կան արտերէ արտ` որ ժիրաժիր կը յեսանեն
Աղոտ մահիկը մանգաղին, աղմըկելով լուռ միջօրէն:
Եւ կը հնձե՜ն, միշտ կը հնձե՜ն. թեւի ամեն լայն շարժումի
Ամառներու բերկրութիւնն է` որ քիստէ քիստ կը ծաւալի:
Ո՜, ի՜նչ կոծեր, հորիզոնէ հորիզոն ի՜նչ նուաճումներ,
Ի՜նչ հեծկըլտանք հանճարներու, ի՜նչ փըլուզուող ովկիաններ:
Ու կը հնձեն, դեռ կը հնձե՜ն. մինչեւ շուքերը երկարին
Եւ շըփոթուին իրարու հետ ա՛լ սահմաններն անդաստանին:
Այն ատեն լուռ ճամբուն վըրայ կը տեսնուին շարան շարան,
Հընձուորները որ դէպ իրենց տընակներուն ճրագը կ'երթան:
Գերանդիներն անոնց ուսին կը ցոլցոլան լուսնկայէն,
Կը հովանան անոնց քըրտնած կուրծքերն անուշ ծըմակներէն:
Իսկ անդորրին մեջ դաշտերուն ահա ծըղրիդ մը արթընցած
Կը լեցընէ իր երգերով ամբողջ Անհունն աստեղամած
Դանիէլ Վարուժան
Բառամեկնում
ա- սոթտուին, ամփոփուին:
բ- թեզանիքներ, հագուստի երկար թեւ:
գ- յեսանուին, սրուին:
դ- քիստ, ցորենի հասկը պատող փշոտ մազերը:
ե- որայ, խուրձ
զ- արեւազեղ, արեւալից
է- խոզան, հնձած հասկերի ծղօտիք
ը- քըստմընած, փշաքաշուած
թ- ատոք, լաւ հասած (ցորեն, սերմ)
ժ- Հoտաղ, հովիւ, բայց այստեղ «հնձող, հնձաւոր»
ի- անդաստան, արտ
լ- ծըղրիդ, ճպուռ
խ- ծըմակ, արեւ չտեսած՝ շուք տեղ ձորի մէջ
Սոթոթ., «ամփոփ», սոթոթ. մէկ անգամ ունի Վստկ. 199., որ նկարագրելով լաւ ձիու արտաքինը, ասում է. «Ձուքն (ամորձեաց պարկը) սոթոթ եւ հաւկիթն մեծ եւ պինդ, եւ հաւկիթին բնաջեղքն հաստ եւ ուժով».: Սրա բայական ձեւն է սոթոթել «ամփոփել», որ հնից աւանդուած չէ, բայց միջին ձայնաւորի անկումով տուած է մհյ. սոթթել «ամփոփել, վերեւ քաշել, հանգրիճել» Վստկ. 200. «Զներքին շուրթն կալ եւ ձիգ ի դուրս քարշեա եւ պահ մի ի պինտ կալ եւ փրթո՛. եթէ շոյտ բարշէ ի վեր զշուրթն եւ սոթթէ յիւր տեղն..»: Շատ սովորական է նոր գաւառականներում: Ունինք նաեւ սոթոթ՝ անձի համար իբրեւ ածական գործածուած. «Երկու սեւ արք երկայնք եւ սոթոթք եւ ահաւորք» (սատանայի համար ասուած):
Թեզան «կտաւի լայնքի թելերը», «հագուստի երկար թեւ»: Թեզան. որից թեզանիք «հագուստի երկար թեւ», (=միջ. հյ. թեզնիք), ոսկեթեզան (նորագիւտ բառ), թեզանատ «թեւը կարճ» «առանց թեւի» (վերարկու), թեզանաւոր, թեզանեայ, թեզնեբերան «թեզանիցիճ թեւերի բերանը կամ ծայրերը»:
ՅԵՍ «սրոց, դանակ սրելու քար», յեսան. որից յեսանասուր «յեսանով սրուած»: յեսանել, ունի նաեւ եսան, եսանել ձեւերը. եւ իրօք կայ գրուած եսան ձեւով:
Քիստ «ցորենի հասկը պատող փշոտ մազերը», քիստ, գրուած է քիս, քիզ, որից մանրաքիստ, քստումն «փշաքաղումն, մազերը փուշի պէս տնկուիլը», քստմնիլ (կամ կրճատ քսմնիլ) «մազերը փուշ փուշ լինել, սոսկալ» քստմնելի (գրուած քսմնելի), քստմնածածան (ջրերի վէտվէտման համար ասուած):
Որայ «ցորենի կամ գարու խուրձ», որայ. որից որայիկ «կտրած ցորենի կապոցներից մի քանիսը» որային «որայի ցօղունը»:
Զեղում. ԶԵՂՈՒԼ տես հեղ: Զ նախդիրով կազմուած է հեղուլ ձեւից.
Հեղ արմատ՝ որ առանձին գործածական է միայն իբր հեղում բայի հրամայականն ու կտր. եզ. գ. դէմքը. սրանից են հեղուլ «թափել, լցնել, նմանութեամբ՝ վրան թափուիլ, խռնուիլ, լցուիլ», հեղանիլ, հեղուած, հեղուկ, հեղումն, մշտահեղ, բազմահեղ, արիւնահեղ, դիւրահեղ, զուգահեղումն, խաղաղահեղ, հեղուկաչափ (նոր բառ): Այս արմատի ստացած զանազան ձեւերն են՝ - հեղեղ (իբր *հեղհեղ կրկնուած առաջին ձեւից), ի-ա հլ. (յետնաբար նաեւ ո հլ.) «ուղխ, ջուրի յորդ հոսանք», որից հեղեղել, ջրհեղեղ, հեղեղամած, հեղեղասաստ, հեղեղատ, հեղեղատել, ջրհեղեղակուլ կամ ջրհեղեղակուր, յորդահեղեղ, հեղեղաջուր, հեղեղանման (նոր բառ): ԶԵՂ. կազմուած զ սաստկականով՝ առաջին ձեւից. որից՝ զեղուլ, զեղանիլ «թափուելու չափ լցուիլ», զեղումն, զեղուցանել, զեղուն «լիուլի»: Բազմազեղ, բազմազեղուն, յանկարծազեղ -- ՈՂ առաջին ձեւի միջին աստիճանի ձայնդարձն է. առանձին անգործածական. բայց սրանից է կազմուած՝ ողող (որ նախորդի կրկնական ձեւն է) «հեղեղ», որից՝ ողողել «հեղեղել, յորդել», «ցօղուել, ջրով թեթեւակի լուալ, rincer», ողողանել, ողողիչ, ջրողող, ողողեալ «պոռնիկ, լրբացած», ողողոթիք «ուղխ, հեղել»,
ՀԱԼ որից՝ հալել «հալեցնել». առանձին ձեւի ստորին աստիճանի ձայնդարձն է (տես առանձին):
Խոզան «հնձուած հասկերի մնացորդ ծղօտիները»
խոզան, որից խոզանացեալ, խոզանեալ, խոզանստեւ, (բոլորն էլ խոզանի պէս ցցուած մազերի համար ասուած): Նոր գրականում խոզանակ խոզանակաձեւ:
Ատոք «լիքը, լաւ հասած (ցորեն, սերմ)» Ատոք, որից ատոքութիւն, ատոքանալ, ատոքատեսիլ, ատոքահատ:
ՀՕՏ «ոչխարի նաեւ ուրիշ չորքոտանիների, փխբ. մարդոց խումբ», հօտ., որից հօտապետութիւն, հօտարած «հովիւ», հօտերէց «հովիւ», հօտաժողով, հօտարան «փարախ» եւայլն:
Անդ, «արտ» անդ, յանդի, որից անդաստան, անդապահ «արտի պահապան», անդել «մշակել», գրուած է նաեւ հանդ:
ԾՂՐԻԴ, «աշնանային գիշերախօս ճպուռ», ծղրիդ կամ ծղրիթ, արդի գրականում գործածական է ծղրիտ ձեւով (արեւմ.գրական):
ԾՄԱԿ, «արեւ չտեսած՝ շուք տեղ ձորի մէջ», ծմակ, որից ծմակային «ձորային անարեւ տեղ», «հիւսիսային (կողմը)», ծմականիստ , ծմակացեալ, ծմակին «արեւելեան քամին փչած տեղը», ծմակեցուցանել «մթագնել», ծմակեցուցիչ, անծմակ:
Մեջբերել