Քերքուք ներկայ Իրաքի հիւսիսային նահանգներէն մէկն է, բլուրներով շրջապատուած, պատմական քաղաք մը։
Քրիստոնէութեան ծագումէն ետք, Եդեսիոյ եկեղեցիէն ղրկուած քարոզիչներ եռանդով տարածած են քրիստոնէութիւնը՝ ըստ Վարդան Մելքոնեանի («Գաղութահայ տարեգիրք», 1940)։ 409-ին, 12-16 հազար քրիստոնեաներ «վասն հաւատոյ» նահատակուած են Առաֆայի մէջ։ 470-ին այդ նահատակներուն ի յիշատակ վանք մը կը շինուի Մար Թահմազկերտ անունով։ Դարերու ընթացքին այս բլուրի վրայ եկեղեցին հողին տակ կը թաղուի, հաւանաբար երկրաշարժի մը պատճառով։ Հետագային նոյն տեղը նոր եկեղեցի մը կը կառուցուի։
Լենկ Թիմուրի արշաւանքներու ատեն (1336-1405) շրջանը հրոյ ճարակ եղած է, մէջը ըլլալով եկեղեցին։ Դարձեալ նոր մը կառուցուած է տեղը, որ ժամանակի ընթացքին զանազան նորոգութիւններու ենթարկուած է եւ ցայսօր կանգուն կը մնայ, կը գտնուի Քերքուքի հիւսիսային կողմը, մօտ 5 կիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ։ Շրջանը կը կոչուի Ղըրմըզը քիլիսէ (Կարմիր եկեղեցի), հոն տեղի ունեցած ջարդի յիշատակին։
Քաղդէացիներու գերեզմանատունն ալ այս եկեղեցւոյ շրջափակէն ներս է։ Առաջին պատերազմի գաղթականութեան ընթացքին Քերքուք մահացած հայերէն ոմանք թաղուած են այս գերեզմանատան մէջ։
Քերքուք քաղաքը բաժնուած է երկու մասերու, Քալաա (բերդ) եւ Ղորեա՝ դաշտային թաղամաս մը։ Աւանդութեան մը համաձայն, Դանիէլ մարգարէի գերեզմանը կը գտնուի Քալաայի մզկիթի մը մէջ, որ տեղացիներու բացառիկ յարգանքի առարկան եւ ուխտատեղին է։
Քերքուք միատարր բնակչութիւն մը չունի, 20-րդ դարի սկիզբը հոն կային քիւրդեր, արաբներ, թիւրքմեններ, քրիստոնեայ քաղդէացիներ, հրեաներ, ասորիներ եւ հայեր։ Թիւրքմէնները՝ Լենկ Թիմուրի շառաւիղի յետնորդներն են, որոնք չորս դարեր առաջ թրքական կառավարութեան կողմէ բերուած են Քերքուք եւ Իրաքի ուրիշ քանի մը գիւղաքաղաքներ, ուր բնակութիւն հաստատած ու տակաւին հոն են, կը պահեն իրենց յատուկ լեզուն։ Քաղդէացիները վերոյիշեալ քրիստոնեաներու մնացորդներն են. Լենկ Թիմուր՝ Միջագետքը գրաւած ատեն վանքն ու թաղամասը՝ Առաֆա, հրոյ ճարակ կ՚ընէ։ Ազատողներ կը փախին Քերքուք, նախ կայք կը հաստատեն Ղորեայի դաշտային մասին մէջ, ապա կը տեղաւորուին Քալաա, ուր եկեղեցի եւ եպիսկոպոսական աթոռ կ՚ունենան մինչեւ 1950 թուականները։ Երբ Ղորեայի մասը աւելի կը զարգանայ, հոն նոր եկեղեցի մը կը կառուցեն եւ եպիսկոպոսական աթոռն ալ կը փոխադրուի։
Հին ժամանակներէ ի վեր Քերքուքի մէջ հայ գաղութ մը ունեցած ըլլալը հաստատող տուեալներ գրեթէ չկան, միայն թէ 1847-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդ իր երրորդ սենեկապետը Բաղդադ ղրկած ատեն անոր կ՚ընկերանայ հայ բժիշկ Բարունակ բեյ Ֆերուհխան, որպէսզի ճամբու վրայի քաղաքներու եւ գիւղերու հիւանդները դարմանէ եւ պատուաստէ։ Բարունակ բեյ այս առթիւ գրի առած է «Ճամբորդութիւն ի Բաբելոն ընդ Հայաստան» անուն գիրք մը՝ տպուած Արմաշ, 1876-ին։ Արշակ Ալպոյաճեան իր «Իրաքի հայերը» գիրքին մէջ յիշատակելով զայն՝ կը գրէ, թէ 1847-ին Քերքուք ունէր մօտ 8000 տունի չափ բնակիչ քիւրդ, թուրք, հայ, քաղդէացի, հրեայ եւ արաբ։ Քաղաքը ունէր 10 մզկիթներ եւ իւրաքանչիւր ազգ ունէր եկեղեցի մը. հայերն ալ ունէին եկեղեցի, թէեւ Բարունակ բեյ բացորոշ չէ յիշած, սակայն հայոց եկեղեցին կա՛մ լքուած կա՛մ գրաւուած պէտք է ըլլայ 1847-էն ետք։
Նաեւ հետեւեալ երեք անգլիացի ուղեւորներու հրատարակութիւններու մէջ մեր մասին յիշատակութիւններ կան.
J. S. Buckingham` «Travels in Assyria, Media and Persia» գիրքին մէջ, հրատարակուած Լոնդոն՝ 1830-ին,
A. Locher` «With star and crescent journey from Bombay to Constantinople» գիրքին մէջ, հրատարակուած Լոնդոն՝ 1868-ին եւ
Sir Robert G. Porter (1775-1841)՝ յայտնի անգլիացի նկարիչ ու հնագէտ 19-րդ դարու սկիզբը, իր նշանաւոր ճամբորդութիւններով։ Ան այցելած է Անդրկովկաս, Պարսկաստան, Միջագետք եւ Թուրքիա՝ 1817-1820-ին, իր ուղեւորութիւնը հրատարակած է Լոնդոն, 1822-ին, երկու ստուար հատորներով։
Ըստ մեր ուսումնասիրութեան, օսմանեան տիրապետութեան շրջանին 19-րդ դարու կէսերէն սկսեալ հայ երիտասարդներ, որպէս պետական կարեւոր պաշտօնեաներ, ղրկուած են Քերքուք՝ Կեսարիայէն, Անկարայէն եւ այլ վայրերէ՝ իբրեւ դարմանատան եւ նամակատան տնօրէններ, նաեւ՝ հաշուապահական պաշտօնեաներ։
Այս հայ երիտասարդները, կտրուած ըլլալով հայկական այլ համայնքներէն, Քերքուք մնալով, ամուսնացած են տեղացի քրիստոնեայ աղջիկներու հետ, հաստատուած են հոն եւ՝ ձուլուած։ Ասոնց շառաւիղներէն մինչեւ այսօր կը յիշուին Սարաֆեան, Մինաս եւ պոստաջի Յուսուփ ընտանիքները, սակայն՝ որպէս տեղացի քրիստոնեաներ, որոնք գիտեն, թէ ծագումով հայ են։
Առաջին համաշխարհային պատերազմին հայ աքսորեալներ կը սկսին հասնիլ Քերքուք։ Զաւէն արք. Տէր Եղիայեան իր «Պատրիարքական յուշերս» գիրքին մէջ կը յիշէ, որ նախքան Տէր Զօրի կոտորածը սկսիլը, այդ ճամբով երկու խումբեր հասած են Մուսուլ, եւ վերջը՝ Քերքուք ղրկուած։ Այս խումբը եւ աւելի ուշ սահմանափակ թիւով հայ ընտանիքներ կը մնան Քերքուք, պատերազմի տեւողութեան։ Մաս մը տեղացի քաղդէացի ընտանիքներ այս հայերուն օգտակար կը հանդիսանան, երբ օսմանեան ոստիկաններ տունէ տուն հայեր փնտռելով՝ ձերբակալել փորձած են։
Բաղդադ անգլիացիներու կողմէ գրաւուելէ ետք, հայ ընտանիքներ մեծ մասամբ կը մեկնին Քերքուքէն Բաղդադ։ Այսպէս, 1920-1926 ժամանակամիջոցին հազիւ քանի մը ընտանիքներ կը մնան, որոնցմէ մէկ մասը կառապաններ իրենց արհեստին բերումով կը հաստատուին։ Նաեւ աւելի ուշ, հոն կային հայ 6 խանութպաններ, 2 լուսանկարիչներ, 2 ատամնաբուժներ, մէկ բժիշկ, մէկ դեղագործ եւ 6 սափրիչներ, մաս մըն ալ արհեստաւորներ եւ մանր առեւտրականներ, ամէնքն ալ քիչ շատ բարեկեցիկ։
1927-ին, Քերքուքի մէջ նաւթահորեր պեղելու գործողութիւնները երբ սկսան եւ փաստուեցաւ քարիւղի գոյութիւնը,
Iraqi Petrolium Company (I.P.C.) ընկերութիւնը կեդրոնատեղին կը հաստատէ Քերքուք՝ աստիճանաբար շատցող պաշտօնեաներու եւ որակաւոր արհեստաւորներու մէջ զգալի թիւով հայեր կային: Իրաքի զանազան քաղաքներէն հայեր կը փոխադրուին այստեղ, ուր նոր համայնք մը կը ստեղծուի, որուն ամենաշատ եղած ատենը 160 ընտանիք, 1000 անձ եղած է: Զանազան ճիւղերու մէջ կարեւոր եւ պատասխանատու պաշտօններու տիրացող շատ մը հայեր եղան, որոնք մնացին մինչեւ քարիւղի պետականացումը Իրաքի կառավարութեան կողմէ 1973-ին եւ մաս մը անկէ վերջ ալ: Յիշատակութեան արժանի է, որ տարիքի բերումով գործէ արձակուողներ կը հեռանան Քերքուքէն, Բաղդադ կամ այլուր գործ փնտռելու:
Հայ գաղութի բազմանալ սկսելէ ետք, Քերքուք ճանչցուած է որպէս հայաշատ շրջան մը Բաղդադի Առաջնորդարանի կողմէ: Առաջին առիթով դպրոց մը բանալու ձեռնարկներ կ՚ըլլան 1929-1930 թուականներուն, Բաղդադի Ազգային իշխանութեան օժանդակութեամբ, որպէս ուսուցիչ կը նշանակուի զէթունցի Համբարձում անունով երիտասարդ մը: Կ՚ունենան 17 աշակերտներ, սակայն հազիւ 5-6 ամսուան կեանք կ՚ունենայ դպրոցը:
1931-ի վերջերը, օրուան առաջնորդ Ռուբէն եպս. Մանասեանի եւ Ազգային իշխանութեան կարգադրութեամբ. Մեսրոպ քհնյ. Օրջանեան կը նշանակուի հովիւ Քերքուքի: Տէր հօր առաջին գործերէն մէկը կ՚ըլլայ հոգաբարձութիւն մը նշանակել տալ ազգային գործերը վարելու իր նախագահութեան ներքոյ:
Բաղդադի Ազգային իշխանութիւնը կը նշանակէ հետեւեալ երեք անձերը՝ Յովհաննէս Ս. Յովհաննէսեան, Տիգրան Գասպարեան եւ Գրիգոր Փորթոյեանը:
Տուն մը կը վարձուի, սենեակներէն մէկը աղօթատեղիի կը վերածուի, ուր պաշտամունք կը կատարուի: Մնացեալներուն մէջ Տէր հայրը կը սկսի հայերէն դասաւանդելու: Աշակերտութեան թիւը բարձրանալով, քանի մը դասաւանդելու յատկութիւն ունեցող երիտասարդուհիներ օգնութեան կը կանչուին:
1932-ին աւելի մեծ շէնք մը կը վարձուի որպէս դպրոց, մանկապարտէզ եւ նախակրթարանի չորս դասարաններով, Տէր Մեսրոպ կը նշանակուի որպէս տնօրէն դպրոցին: Նոյն տարին դպրոցի շրջափակէն ներս՝ առաջին հողաշէն աղօթատեղին կը կառուցուի:
1948-ին այս շէնքը ազգապատկան կը դառնայ, դպրոցը կը կոչուի Խրիմեան վարժարան, հինգ դասարաններով: Իսկ եկեղեցւոյ կառուցման համար՝ կցուած հողամաս մը ծախու առնելով 1948-ին, նոր եկեղեցիի մը հիմնարկէքը կը կատարուի 1952-ին ձեռամբ Արշաւիր քհնյ. Սեվդալեանի: Ապագայ եկեղեցիի գաւիթին մէջ պիտի զետեղուի Երուսաղէմէն յատկապէս բերուած օծուած քարը եւ քարին վրայ փորագրուած եկեղեցիի անունը, Ս. Աստուածածին: 1956-ին վէմ քարը կ՚օծուի ձեռամբ գերպ. Տ. Զգօն վրդ. Տէր Յակոբեանի ու պաշտամունքը կը սկսի այս եկեղեցւոյ մէջ:
1990-ական թուականներէն եկեղեցւոյ կառոյցը կը կարօտէր հիմնական նորոգութիւններու, զոր իրականացաւ համայնքի զաւակներու եւ Ազգային իշխանութեան օժանդակութեամբ, որոնք լրացան 1997-1998-ին: Իրաքի թեմի առաջնորդ գերպ. Աւագ արք. Ասատուրեանի Քերքուք տուած հովուական այցելութեան ընթացքին 1998-ին, նկատի ունենալով, որ միայն եկեղեցւոյ վէմ քարը օծուած էր, կատարեց եկեղեցւոյ եւ նորակառոյց սեղանի օծումը:
1932-ին վարձուած ու 1942-ին ազգապատկան դարձած դպրոցի շէնքը հայաշատ կեդրոնի մէջ էր: Ժամանակի ընթացքին հայեր կը հեռանան այս թաղամասէն սեփական բնակարաններ կառուցանելով, նաեւ օգտուելով քարիւղի ընկերութեան ընծայած բնակարաններ տրամադրելու ծրագրէն: Քերքուքի Թաղական խորհուրդը ազգային դպրոցի թաղային դրութեան վիճակը կը ներկայացնէ «Գալուստ Կիւլպենկեան» հաստատութեան, որ տեղւոյն քարիւղային ընկերութեան բաժնետէրերէն մէկն էր, խնդրելով իր օժանդակութեան հարցը լուծելու: Հաստատութիւնը 1962-ին կ՚ընդառաջէ դիմումին, քաղաքին նորաճ ու արդիական թաղի մը մէջ հողամաս մը ծախու առնելով:
Հաստատութեան ծախսով, անմիջապէս կը կառուցուին.-
1) Արդիական նախակրթարանի համար 12 դասարաննոց շէնք մը՝ յարակից բաժիններով ու դպրոցը կը կահաւորուի: Դպրոցը՝ նոր շէնքը կը փոխադրուի 1965-ին 100 աշակերտներով, հինգ դասարաններու բաժնուած: Աշակերտութեան թիւը վերջէն կը հասնի 165-ի: Այս դրութիւնը կը շարունակուի մինչեւ համայնքային վարժարաններու պետականացումը 1975-ին:
2) Տեղւոյն հոգեւոր հովիւին համար բնակարան մը:
3) Համայնքի համար սրահ մը բեմով եւ մարզական դաշտերով:
4) Թաղական գործածութեան համար գրասենեակներ:
Կը մնայ հողաշերտ մը՝ վերապահուած ապագայ եկեղեցիի կառուցման համար:
Քերքուքի գաղութը 1931 թուականէն սկսեալ, յաջորդապէս հովուած են Տ. Մեսրոպ քհնյ. Օրջանեան, Տ. Ղուկաս քհնյ. Ղազարեան, Տ. Արշաւիր քհնյ. Սեվդալեան, Տ. Վարդան քհնյ. Առաքելեան, Տ. Օշական քհնյ. (հետագային Աւագ քհնյ.) Գլըճեան, Տ. Նարեկ քհնյ. Թընկրեան, Տ. Վազգէն քհնյ. Ազիզեան (այժմ կարգալոյծ) եւ Տ. Գէորգ քհնյ. Արշակեան: Այժմու հոգեւոր հովիւն է Տ. Աւետիք քհնյ. Մարտիրոսեան:
Գալով համայնքային կեանքին, Քերքուքի գաղութի կազմութեան սկզբնական շրջանին եղած են մաս մը կազմակերպութիւններ, որոնք կարճ կեանք մը ունեցած են, եւ յիշատակելի գործունէութիւն չեն ձգած:
Իրաքի Հայ Կարօտելոց խնամակալութեան 1932 թուականին կազմուած Քերքուքի մասնաճիւղը միայն փայլած է իր գործունէութեամբ: Ան պահած է նուագախումբ եւ երգչախումբ, որոնք զանազան առիթներով ելոյթներ ունեցած են: Իր երկսեռ անդամներու թիւը հասած է 150-ի: 1959-ի պետական հրամանով, Խնամակալութիւնը դադրեցուց իր գործունէութիւնը:
Ներկայիս, Քերքուքի մէջ կը գործէ ՀՄԸՄ-ը 1959-էն սկսեալ (այժմ «Նահատակ Մասիս Մարզական Ակումբ» անուան տակ) որուն երկսեռ անդամներու թիւը 2000-ին՝ 160 էր:
Այսօր Քերքուքի մէջ 72 տուն հայ կը բնակին:
Պատրաստեց՝
ԴՈԿՏ. ՎԵՀ. Ս. ՄԻՆԱՍԵԱՆ
http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=19350
ԻՐԱՔ
Մեջբերել