Ռուբէն Զարդարեան

[Tigris]

1874-ին Տիգրանակերտի գիւղերէն Սեւերեկի մէջ ծնած Ռուբէն Զարդարեան, 2 տարեկանին կը փոխադրուի Խարբերդ, կ՚աշակերտէ Թլկատինցիին, անոր սեփական վարժարանին մէջ։ 1892-ին կը նուիրուի ուսուցչական ասպարէզին, նախ ֆրանսական վարժարանին, ապա Մեզրէի Ազգ. Կեդրոնական վարժարանին մէջ, դասաւանդելով ֆրանսերէն, Ազգ. Պատմութիւն եւ հայ գրականութիւն։ Մինչեւ 1903 թուականը ուսուցչական բեղուն գործունէութիւն ունենալէ ետք բռնակալ թրքական տիրապետութեան կասկածանքով, կը ձերբակալուի իբրեւ յեղափոխական գործիչ եւ տարուան մը բանտարկութենէն ետք ազատ կ՚արձակուի։ 1905-ին Սուլթան Համիտի դէմ կատարուած մահափորձի օրերուն դարձեալ կը ձերբակալուի եւ կը բանտարկուի. ապա փախուստ տալով ընտանեօք կ՚ապաստանի Բուլղարիա, Ֆիլիպէ քաղաքը։ Տարի մը անց կը ձեռնարկէ «Ռազմիկ» եռօրեայ թերթի հրատարակութեան մինչեւ 1908։ Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք կը վերադառնայ Պոլիս։ Շահրիկեանի, Ակնունիի եւ Սիրունիի հետ կը հիմնէ «Ազատամարտ» օրաթերթը, որուն խմբագրութիւնը կը վարէ, միեւնոյն ատեն դասաւանդութիւններ կը ստանձնէ Պոլսոյ Կեդրոնականին մէջ, նաեւ կուսակցական պաշտօններ, ինքզինք ամբողջութեամբ նուիրելով ազգի ծառայութեան մինչեւ 1915, երբ այլ մտաւորականներու շարքին կալանաւորուած, կը նահատակուի աքսորի ճամբաներուն վրայ։
Իր հեքիաթներուն մէջ Զարդարեան կը յայտնուի իբրեւ արուեստագէտ-գաւառագէտ, մարդկային զգացումները ազնուացնող ու վսեմացնող նուրբ բանաստեղծ եւ գաղափարական ձգտումներու սեւեռող անգերազանցելի հռետոր։ Յեղափոխական խառնուածքով, մոլեռանդօրէն ազգայնական գիծերով ու ջիղերով, իր այլաբանական խորքով հեքիաթներով, Զարդարեան կը հասնի արուեստի մեծ նուաճումներու։

[Tigris]

ԱԶԱՏԱԲԱՂՁՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ՈՒԺԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆԸ
ՌՈՒԲԷՆ ԶԱՐԴԱՐԵԱՆԻ ԱՐՁԱԿ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՄ
ՈՒ ԼԵԳԵՆԴՆԵՐՈՒՄ

Զարդարեանի արձակի թեմատիկան շատ ընդգրկուն է եւ չի սահմանափակւում գաւառական կեանքի արծարծումներով: Գրողը իր արձակ բանաստեղծութիւններում ու լեգենդներում փորձում է խորհրդապաշտական պատկերների եւ քնարական հերոսի գաղափարական ներշնչումներով նախանշել հայ ժողովրդի ազատութեան, փրկութեան ուղին:
Զարդարեանը պայքարի երգեր բաց տեքստով չէր կարող գրել ինչպէս համիտեան բռնապետութեան, այնպէս էլ երիտթուրքական կեղծ ժողովրդավարութեան տարիներին: Տրամաբանական է նաեւ, որ այդպիսի ստեղծագործութիւններ նա կարող էր լոյս ընծայել կամ կեղծանուամբ, կամ էլ՝ գեղարուեստական մեթոդ ընտրելով սիմվոլիզմը: Փաստենք, որ արեւմտահայութեան համար ծանրագոյն շրջանում՝ 1905 թուականին, գրողը «Էժտահար» ծածկանուամբ Կ. Պոլիս «Շիրակ» հանդէսում լոյս է տեսցնում «Եկեղեցիին առիւծը» նորավէպը (թէեւ ծաւալով վիպակ է յիշեցնում), ուր յանձին տէրտէրի ակնյայտ անհանդուրժողականութեան եւ ըմբոստութեան կոչ է անում հայութեանը: «Եկեղեցիին առիւծը» գաղափարական տեսանկիւնից Զարդարեանի առաջին գործը չէ, սակայն արժէքաւոր է այն բանով, որ արձակագիրը դրանում բացէիբաց ի դերեւ է հանում բոլորի ազատասիրական նկրտումները: Քահանան, փաստօրէն, Զարդարեանի գաղափարակիր հերոսն է, որ զինուած դիմադրութիւն է կազմակերպում թուրք ելուզակների դէմ ու վճռականօրէն պատրաստ է զոհուելու: «Պիտի մեռնինք...», առանց տատանուելու պաշարուած քահանան պատասխանում է զինակիցներից մէկի հարցին: Զարդարեանը տէրտէրին օժտել է նաեւ խորաթափանցութեամբ ու հնարամտութեամբ՝ դրանով էլ աւելի ընդգծելով վերջինիս գաղափարական լինելը: Գրողը, սակայն, տրամաբանական շարունակութիւն է գտնում նորավէպի համար: Նա, ինչպէս եւ երկի գլխաւոր հերոսը խորապէս գիտակցում են, որ փոքրաթիւ ուժերով ցաքուցրիւ պայքարը, թէկուզեւ հերոսական, բաղձալի յաջողութիւն չի բերի: Այդ պատճառով էլ քահանան որոշում է զէնքերը վայր դնել՝ յոյս ունենալով այդ կերպ գոնէ փրկել կանանց ու երեխաների կեանքը: Զարդարեանի այս ստեղծագործութիւնը իրաւամբ կարելի է զուգադրել Րաֆֆու ծրագրային-քաղաքական վէպերի եւ Արփիար Արփիարեանի «Կարմիր ժամուց» վիպակի հետ: Ի՞նչ է հարկաւոր իրականում, որ ազատասիրական կրակը բոցկլտայ եւ հուրհրայ բոլորի սրտերում, որ իւրաքանչիւրը հասկանայ ու գիտակցի ազատութեան գինը: Զարդարեանի համոզմամբ՝ դրանց հասնելու համար յստակ երկու բան է անհրաժեշտ՝ բարձր, աննկուն ոգի եւ ուժի գիտակցում: Այս հիմնադրոյթները Զարդարեանի մօտ կարգախօսից վերաճում են մտածելակերպի, գաղափարախօսութեան:
Արձակ բանաստեղծութիւններում ու լեգենդներում Զարդարեանը բարձրաձայնում է իր համոզմունքները, հուժկու եւ ազդեցիկ խօսքերով կայծեր բորբոքում մարդկանց մէջ: Ընդհանրապէս Զարդարեանը հիանալի է ըմբռնել հայ ժողովրդի կորուստների ու ողբերգութիւնների պատճառները. վերջինիս միշտ խանգարել է տարերայնօրէն գործելը եւ ուժի գաղափարի բացակայութիւնը: Գրողը, սակայն, հմտօրէն խորամուխ է եղել փաստերի յորձանուտը եւ այնտեղից վերհանել պատճառների պատճառը. ազգը բաղկացած է անհատներից, ուստի՝ բոլորն անխտիր պէտք է ազատութեան իդեալի նուիրեալներ լինել՝ պատրաստ գիտակցուած մահուան, որպէսզի պայքարի վերջնարդիւնքը յաղթական լինի: Զարդարեանի համար առասպել է մի քանի անհատների անձնազոհութեան գնով յաջողութեան հասնելը: Մի շարք արձակ քերթուածներում եւ լեգենդներում կարմիր թելի նման գծագրւում են Զարդարեանի ուղենշային գաղափարները: «Նախատի՜նք անոնց, որ յառաջապահ դրօշակակիրներուն վիրաւոր անկումէն օգտուելով՝ գլխիկոր ծունկի կու գան ազատութեան ճամբուն վրայ եւ դիւցազներուն փառքը սակարկելով՝ իրենց ողորմելի գոյութիւնը ապահովել կը ջանան. ո՛չ, կ՚աղաղակենք մենք մեր բոլոր ուժով, ո՛չ, թող չենք տար, եւ եթէ մեր բռունցքները անզօր են ու մեր կամքերը լուծի տակ, օ՜հ, կը բարձրանանք կախաղան եւ մահուան բարձունքէն մեր արիւնոտ շղթաները իբրեւ երկնային վրէժխնդրութիւն՝ կը նետենք ձեր եւ դուշմանին մէջտեղը, գերեվաճառութեան շուկան դարձեալ փառքի տաճարի փոխելով» (1), այդպէս են տրամադրուած թուրքական բանտում գտնուող ըմբոստ հոգիները («Պահակները արթուն են»):
«Կայծերը» արձակ բանաստեղծութեան մէջ Զարդարեանի հերոսը գաղափարը կայծերի տեսքով տարածողն է, ով վստահաբար գտնում է, որ արդարութեան ու ճշմարտութեան ճանապարհը հէնց դրանով է պայմանաւորուած. «Տե՛ս այն շաւիղը, ուրկէ ես անցած եմ բզկտուելով, բայց ստեղծագործելով,- ըսաւ վհուկը,- պիտի առաջնորդեմ քեզի ու դուն պիտի սերմանես կայծերը եւ պիտի հասուննայ կրակի ու հրդեհի հունձքը: Հունձքը, ա՜հ, այո՛, հունձքը, որ պիտի ոռոգենք մեր արիւնով՝ որպէսզի կարմիր ծաղիկները կեանքի իրականութիւնը արգասաւորեն...» (էջ 347-348): Տեղին է նշել, որ այս ստեղծագործութիւնը էութեամբ եւ բովանդակութեամբ յիշեցնում է Րաֆֆու «Կայծեր» վէպը՝ այն տարբերութեամբ, որ մեծ վիպասանի հերոսները թէ՛ կայծեր են բորբոքում, եւ թէ՛ գործնական քայլեր ձեռնարկում:
Արձանագրենք, որ «կրակ», «խարոյկ», «հրդեհ» կամ «հրդեհի հունձք» բառերը Զարդարեանի համար ինքնանպատակ չեն եւ դրսեւորւում են իբրեւ գաղափարանիշ արտայայտչամիջոցներ: Կրակը կամ հրդեհը Զարդարեանը դիտում է ոչ միայն ազատագրական պայքարի խորհրդանիշ, այլեւ հին կեանքը մերժող ու նորը մարմնաւորող պաշտամունքային երեւոյթ: «Ուխտած ենք կրակով հատուցանել այն պարտքը, որ թշնամին համայնատարած հրդեհով ու մոխիրով փոխ տուաւ մեզի: ... Ու մենք տենդահար ձեռքերով կը վառենք խարոյկը, մինչեւ որ անոր բոսորագոյն լոյսը ճառագայթէ բոլոր մութ հոգիներէն ներս, մինչեւ որ ազատութեան վերջին զոհին մարմինը ճենճերի փրկութեան տաճարին առջեւ։ ... Դարերու նախատինքն ու ամօթն է, որ կը հրդեհենք» («Բագինին փառաբանութիւնը», էջ 338): Զարդարեանի այս երկի հերոսը առաւել քան համոզուած է, որ խարոյկի բոցերը կը ջերմացնեն բոլոր արիների ու անարիների հոգիները եւ հաստատակամ կը դարձնեն նրանց. «Բարձրագլուխ ու անյողդողդ՝ կանգնած ենք մահուան դէմ՝ մեր ահաւոր ցաւին հետ, որ մեր փառքն է միանգամայն, եւ հպարտութիւնն ունինք պատմութեանն աւանդելու դիւցազնութեանց ամէնէն սխրալին, հպարտութիւնն ունինք հետագայ դեռ տառապող մարդկութեան փոխանցելու ազատութեան ամէնէն հզօր սարսուռները» (էջ 339):
«Ով որ Սուլթան մը ունի իր հոգիին մէջ» լեգենդում Զարդարեանը հասնում է փիլիսոփայական եզրայանգման. հերոսը՝ Իրանի Վուալէ Սինա բանաստեղծը, երկրէ-երկիր դեգերելով, գտել է մարդկութեան թշուառութեան ու խեղճութեան պատճառը. «Զարհուրանքո՜վ տեսայ, թէ սրտերը իշխաններ, եւ հոգիները արքաներ չունէին» (էջ 238): Բանաստեղծի կարծիքով՝ գահազուրկ են այն մարդկային հոգիները, որոնք տկար են, վեհերոտ, ըմբոստանալու ու պայքարելու անընդունակ: Այդպիսի հոգիները դատապարտուած են յաւիտենական հալածանքի, հպատակութեան: Վուալէ Սինա բանաստեղծը մարդկային կեանքի ամենամեծ դժբախտութիւնը համարում է ստրկամտութիւնը եւ մահկանացուներին է կտակում իր վերջին խորհուրդը. «Մինչեւ որ ամէն մարդ ամէն ժողովուրդի մէջ՝ իր սրտին վերանորոգուած ապարանքին դռներուն առջեւ, օրուան բոլոր ժամերուն նոր թագաւորի մը դուրս ելլալուն չսպասէ, երկրպագելու համար անոր նորոգ փառքին ու նորոգ շքեղութեանը, բոլոր հոգիները պիտի մնան յաւիտենապէս գթութեան արժանի, եւ բոլոր ազգերը յաւիտենապէս դժբախտ, որքան էլ երկիրները իշխաններ ունենան, եւ պետութիւնները՝ ինքնակալ» (էջ 239): Որքան վեհանձն, խիզախ լինեն անհատները, այնքան հզօր կը լինի ազգը: Չի կարող լինել զօրեղ ու բարձր գաղափարներով օժտուած ազգ, ժողովուրդ՝ առանց դրանք կրող անհատների. սա է այս հրաշագեղ երկի փիլիսոփայութիւնը:
Զարդարեանը բաւականին յստակ նկատել է մեր ազգի ազատասիրական ձգտումները խոչընդոտող եւս մէկ յոյժ կարեւոր երեւոյթ. դա հային ներյատուկ դիւրահաւատութիւնն է եւ օտարների հետ յոյսեր կապելը: Լաւատեղեակ լինելով մեր պատմութեանն ու նրա բախտորոշ անցքերին՝ Զարդարեանի պէս մտաւորականը վաղուց էր միֆ համարում եւրոպական խոշոր տէրութիւնների միջոցով հայկական հարցի լուծումը: Հասկանալի պատճառներով գրողը այդ միֆի պսակազերծումը իրականացնում էր բնապատկերների, կենդանիների եւ բնութեան ձայների շնչաւորում-անձնաւորմամբ: «Գամփռը», «Մենաւոր ծառը», «Լերան եղնիկին» արձակ բանաստեղծութիւնները սիմվոլիստական գործեր են: Թէ՛ գամփռը, թէ՛ ծառը, թէ՛ եղնիկը կերպաւորում են ազատատենչ Հայաստանը, հայ ազգին: Երեքն էլ վեր են կանգնած այն գորշ իրականութիւնից, ուր ճնշւում են միտքն ու հոգին, ուր թագաւորում է վեհերոտութիւնը, նենգութիւնը, թուլակամութիւնը, փոքրոգութիւնը: Գամփռը աննկուն հայն է, ով երբեք չի ընկրկել դժուարութիւնների առաջ, ըմբոստ ու արհամարհական կեցուածքը յառած քաղքենի վայրահաչ ու ցեխոտ շներին՝ բռնում է տունդարձի ճամբան՝ ապրելու ու մեռնելու արժանավայել. «... լաւ է անօթի մեռնիլ՝ քան թէ երկու թաթերը երկնցնել՝ կուրծքը ցեխին քսել քաղաքի ծակաչք մարդէն կտոր մը հաց խնդրելու. լաւ է կատաղի անհաւասար կռուի մը մէջ երիտասարդ գայլի մը հետ ճակատ ճակատի գալ ու մեռնիլ վիրալից՝ քան թէ փողոցի մը մէկ անկիւնը ոգեվարիլ ու իբր նուաստ, արհամարհուած կենդանի աւարտել քեզի տրուած կեանքի բաժինը» (էջ 245)։ «Գամփռը» երկի շուրջ ձեւաւորուած հիացական կարծիքները մի կողմ թողնելով՝ ուզում ենք մէջբերել խիստ բացասական, աւելի ստոյգ՝ ջախջախիչ մի մեկնութիւն, որը մեծ աղմուկ է հանել ժամանակին եւ նորովի դիտարկման կարիք ունի։ Խօսքը վերաբերում է Շահան Շահնուրի «Աւուր հացի կարօտ» հրապարակմանը։ Նա նախ պսակազերծում է հայ գրականութիւնը՝ գտնելով, թէ այն զուրկ է մտքից ու տրամաբանութիւնից։ Որպէս իր արտայայտածի ապացոյց Շահնուրը վկայակոչում է Զարդարեանի «Գամփռը»։ Քննադատութեան թիրախ դարձնելով գրողի «Ցայգալոյս» ժողովածուն ընդհանրապէս՝ Շահնուրը Զարդարեանի այսպէս կոչուած՝ «միջակութիւնը» ի ցոյց դնելու համար մատնանշում է «Գամփռի»՝ իր կարծիքով խոցելի կէտերը։ Քննադատի ժխտողական վերաբերմունքը ծնուել էր շան խորհրդապատկերման զարդարեանական ձեւից։ Ըստ Շահնուրի մեկնակէտի՝ գամփռի կերպարում մարմնաւորուած է դաշնակցական անհատը, որին հալածում են ստրկամիտ, գաղափարազուրկ քոթոթները։ Շահնուրը Զարդարեանին մեղադրում է մի շարք հարցերում։ Նրա կարծիքով՝ արձակագիրը սկզբից մինչեւ վերջ գամփռին վերագրում է մարդկային յատկանիշներ, ինչը արուեստում անթոյլատրելի է։ Դատապարտելի է համարում թեման բացէիբաց չներկայացնելը։ Իսկ ամենանշանակելին, Շահնուրի դիտարկմամբ, Զարդարեանի երկում մտքի եւ տրամաբանութեան աղճատուածութիւնն է, տկարութիւնը, անյստակութիւնը. «Ան իր գամփռին կը պատուիրէ կրկին լեռ բարձրանալ «եւ անհաւասար կռիւի մը մէջ երիտասարդ գայլի մը հետ ճակատ ճակատի գալ եւ մեռնիլ վիրալից»։ Ուրեմն ըստ Զարդարեանի Դաշնակը ոչինչ ունի «անելիք» ի նպաստ կեանքին։ Անկարող է կեանքը գեղեցկացնելու, բարելաւելու, փրկելու։ Ան պէտք է որ «անհաւասար կռիւ» փնտռէ։ Փոխանակ յաղթանակի, պէտք է վիրալից եւ գեղեցկատիպ մահը որոնէ։ Մեռի՛ր կ՚ըսէ իր հզօ՜ր մտաւորականին, անսահման անգիտակցութեամբ»(2)։ Զերծ մնալով կողմնակալ վերաբերմունքից՝ փորձենք որոշ տեսակէտներ յայտնել՝ շահնուրեան մեկնաբանութիւնների հետ կապուած։ Նախեւառաջ արձանագրենք, որ Շահնուրի վերլուծութեան եզրակէտը՝ գամփռին իբրեւ գիւղից քաղաք եկած դաշնակցականի ներկայացնելը, անընդունելի է։ Եթէ Զարդարեանը դաշնակցական գործիչ էր, սա անպայմանօրէն չի ենթադրում, որ պէտք է հերոսը այդ կուսակցութեան ներկայացուցիչ լինի։ Միւս կողմից՝ Զարդարեանը երբեք, ոչ մի առիթով, ոչ մի ստեղծագործութեան մէջ դաշնակցականի չի կերպաւորել, քանի որ նրա գիտակցական մակարդակը թոյլ չէր տայ գեղարուեստը մղել կուսակցականացման, յետոյ՝ ազատագրութեան գաղափարը դաշնակցականների մենաշնորհը չէ։ Եթէ խնդրին մօտենանք շահնուրեան դիտանկիւնից, թէ գամփռը ազատախոհ դաշնակցական մտաւորականն է, այդ դէպքում մի շարք հարցեր են առաջանում՝ ովքե՞ր են քոթոթները, ո՞վ է այդ մեծ շան զաւակը, գայլի կերպարով հանդէս եկող թշնամու դէմ արդեօ՞ք միայն դաշնակցականն է պայքարում։ Այս հարցերի պատասխանները դժուար է ակնկալել։ Ինչ վերաբերում է Շահնուրի նշած գաղափարապաշտ անհատի, գերմարդու ստեղծման զարդարեանական անյաջող ճիգերին, նկատենք, թէ այդ կարծիքը միանշանակ մերժելի չէ, ինչի համար հիմք է տալիս «Ով որ Սուլթան մը ունի իր հոգիին մէջ» երկը։
Մենաւոր ծառը նոյնպէս խորհրդանիշ կերպար է՝ միայնակ մնացած Հայաստանը, որ դարերով կռիւ տալով՝ մնացել է աննուաճ ու աննահանջ. «Իր քոյրերը, վայրի խոտ, վայրի ծաղիկ, վայրի անանուխ, ամէնն ալ իրեն պէս. հանդիպող ոեւէ հասարակ ոտք չի կոխեր զիրենք, ոչ ալ պատահական ամէն անցորդ կը հաճոյանայ իրենց գեղեցկութենէն ու ձեռք կը նետէ անոր. միւսները, պարտէզներուն, հասարակաց դաշտերուն վրայ ծաղկողները դիւրամատչելի, դիւրագին ցնծուհիներ են, հաճոյակատար, անձնամատոյց՝ որոնց բոյրը բորոտ ռնգունգ մը անգամ կրնայ կողոպտել եւ գառնուկի շրթունք մը անոնց փափկութիւնը բռնաբարել» (էջ 298)։ Զարդարեանը վստահ է, որ խրոխտ ու անսասան այդ մենաւոր ծառը, առանձնացուած անպէտք ցախերից, փափկակեաց թփերից, երբեք չի երկնչել հզօրաշունչ ամպրոպից, հրդեհածին կայծակից, կործանարար քամիներից, մօտ է լուսաշող ապագային։
Ազատ կեանքի, անկախութեան, գեղեցիկ եւ այլ բարձրագոյն իդեալների խտացում է «Լերան եղնիկին» արձակ քերթուածը։ Եղնիկը՝ բնութեան ամենաքնքուշ ու վախուորած, բայց միշտ յաղթական թռիչքներով, ազատ կեանքի սովոր այդ էակը, ուզում է միայն խաղաղ ու երջանիկ օրեր ապրել՝ ոչ ոքի վնաս ու ցաւ չպատճառելով։ Բայց անմեղ կենդանուն շարունակ հալածում են որսորդները, ովքեր սպաննում են թէ՛ գեղեցիկը, թէ՛ ազատութիւնը։ Ինչ էլ որ լինի եղնիկը նախընտրում է անկոխ բարձունքները կամ արժանապատիւ մահը։ «Բնութիւնը չի կրնար քնացնել քու զգացմունքներդ, չի փոխարիներ զանոնք, որովհետեւ սորված չես հեզաբարոյ ու գոհունակ ոչխարին, մութ ու թաց ախոռի եզան, գոմէշին նման պղտոր առուներէ, տղմուտ ճախիններէն ծարաւդ անցընել հարկ եղած ատեն, որովհետեւ քու անհանդարտ տրամադրութիւններդ, քու ազնուական վեսութիւնդ ոչ մէկ գնով ալ չեն կապուիր մարդկային եսական քմահաճոյքներուն, անձնասէր պահանջներուն» (էջ 304)։ Զարդարեանը ստեղծագործական հետաքրքիր հնար է կիրառում՝ դիմելով Հայաստանի խորհրդապատկեր եղնիկին։ Նա, եղնիկի ազատաբաղձական նկրտումներն արտայայտելուց բացի, կենդանուն յորդորում է չգայթակղուել օտար հրապոյրներից ու հմայքներից. «... Ո՛չ, վար մ՚իջներ քու որջէդ՝ ինչքան ալ գեղեցիկ հագուին կապուին դաշտերն ու ծործորները, պարտէզներն ու արօտավայրերը ապրիլի այս զմայլելի առաւօտներուն, որքան ալ ձիւնապատ ըլլայ դեռ քու ծննդավայրդ։ Թող այս գեղածիծաղ ու պչրալից երեւոյթներուն պատրանքը չփորձէ քու միամտութիւնդ, դուն կեցի՛ր ամպերուն մօտ, երկնքին ջինջ կապոյտին մօտ, դաշտերէն վեր, տափարակ տարածութիւններէն վեր, միշտ անընտել, միշտ խրտչան ու անհնազանդ...» (էջ 305)։
Բոլոր երեք արձակ բանաստեղծութիւններում էլ Զարդարեանը դրօշի պէս ծածանում է իր՝ մտաւորական գրողի, քաղաքական գործչի անխախտ գաղափարական գիծը՝ համախմբուած ընթանալ ազատութեան ուղիով՝ ապաւինելով միմիայն սեփական ներուժին։ Ուշագրաւ է մի իրողութիւն եւս. երեւակայական թշնամին՝ որսորդը՝ եղնիկի վրայ զէնք գործածողը, դատապարտուած է կորստեան։ Նոյն այս ենթիմաստը ուրուագծւում է Զարդարեանի «Զարնուած որսորդը» հեքիաթում՝ մի տարբերութեամբ միայն, այնտեղ խորհրդանիշ հերոսը այծեամն է, եւ որսորդը վախճանւում է. «Վա՜յ անոր, որ այծեամին նշան կը բռնէ» (էջ 174)։
Ի հարկէ, Զարդարեանը չէր սահմանափակւում սոսկ ազգային գաղափարների քողարկուած կամ բացայայտ վերհանմամբ եւ դրանց արտացոլմամբ. նրա հայեցակէտի համաձայն՝ ազգերի ու երկրների խաղաղ գոյակցութեան եւ բարգաւաճման համար անհրաժեշտ է վեհանձնութիւն եւ խղճմտանք։ Այդ նպատակին գրողը ծառայեցրել է երկու ստեղծագործութիւն՝ «Բռնաւորին արցունքը» եւ «Տեմիր-Ղայա»։ Զարդարեանը թափանցել է պատերազմների եւ ամէն տեսակ կռիւների խորքը։ Ինչպէս վկայում են վերը յիշատակուած երկերը, սպանութիւնների, մարտերի, նախճիրների ծնունդն են մարդկային խղճի չգոյութեան, պակասի։
Տեմիր-Ղայան՝ համանուն երկի հերոսը, մի աւազակապետ է, ով իր խմբով կողոպտում, թալանում է մարդկանց։ Սակայն դիպուածը նրան մղում է մաքրագործման. մահամերձ աւազակապետը Աստուծոյ կամքով բարեգործութեամբ հատուցում է մեղքերի դիմաց։ Քսանամեայ մարդասիրական առաքելութիւնը չի մեղմում Բարձրեալի զայրոյթը։ Տեմիր-Ղայան մաքրւում է միայն այն ժամանակ, երբ մի դաւաճանի զրկում է կեանքից։ Այս լեգենդի խորհուրդն այն է, որ Զարդարեանը առաջ է քաշում համամարդկային գաղափար՝ ենթատեքստում ունենալով ազգայինը։ Իւրաքանչիւրը պէտք է ապրի այն վեհ գիտակցմամբ, որ անմեղներից կեանք խլելը ծանրագոյն յանցագործութիւն է, իսկ եթէ հեղւում է արիւնը մարդասպան-ազգադաւի, ապա արդարացւում է։ Այսինքն՝ Զարդարեանը ներքուստ իր ազգին կոչ է անում զէնք վերցնել ու ոչնչացնել կեղեքիչներին, զաւթիչներին ու դաւադիրներին։
Անիրականի ու իրականի իւրատեսակ հակակշռով լեցուն գործ է «Բռնաւորին արցունքը» լեգենդը։ Մի կողմում Նաբուգոդոնոսոր բռնակալ արքան է, ով փորձում է ամէն գնով դադարեցնել անմեղ զոհ Զաքարիա քահանայի արիւնը, միւս կողմում՝ իրական աշխարհն է նոյնքան իրական ու անխիղճ բռնակալներով։ Զարդարեանն իր բռնաւոր հերոսին մղում է զղջման, ով բազմաթիւ մարդկանց սպաննելով է փորձում լռեցնել մշտահոս արիւնը. «Վա՜յ ինծի, վա՜յ ինծի, եթէ այսքան մարդ տանջանքի պէտք է ենթարկուի մէկ մարդու մը արիւնին համար, ի՞նչ պիտի ըլլայ հապա իմ վիճակս՝ որ տասը հազար մարդկային արարածներու արիւնը թափեցի» (էջ 218), բացականչում է Նաբուգոդոնոսորը «զգաստութեան ու խղճահարութեան հազուադէպ վայրկեանի մը մէջ» եւ իր արցունքներով է կանգնեցնում արեան հոսքը։ Եթէ յիշեալ արքան եւ միւս բռնակալները ունենային ապաշխարութեան եւ խղճմտանքի վայրկեաններ, այսինքն՝ եթէ նրանց մէջ մի քանի ակնթարթ գազանի փոխարէն լինէր մարդը, ապա արեան լճակներ չէին գոյանայ։ «Բայց այդ արցունքը չէ՛ կաթած երբեք պատմութեան մէջ եւ չի՛ կաթեր երբեք» (էջ 219), վատատեսական վերջաբանով աւարտում է Զարդարեանը։ Գրողը երեւութական աշխարհից նրբօրէն անցնում է իրականութեան, որը պարտադրում է իր օրէնքները, քանի որ մարդը դեռ հեռու է մարդ կոչուելուց, շարժւում է վայրենու բնազդներով. «Ահա թէ ինչու համար վշտակիր մարդկութեան տառապանքն ու արիւնը՝ իբրեւ նախատինք ու վրէժխնդրութիւն պիտի շարունակեն պղպջալ ու վրէժ ժայթքել միշտ բռնաւորներու պալատներուն սեմին վրայ եւ բազմատեսակ բռնութեանց ընդդէմ, մինչեւ որ ընկերական արդարութեան ու ազատութեան մեծ գաղափարը գայ վերջ դնելու մարդկային ստրկութեան եւ շահագործութեան, խնայելով բռնաւորներուն պղնձէ աչքերը՝ կարեկցութեան արցունքները, եւ թշուառ մարդկութիւնը իր ծով արիւնէն» (էջ 219)։
Զարդարեանի ամենամեծ երազանքը մարդկանց յաւերժական երթին ականատես լինելն է, նրանց մշտազուարթ ու երջանիկ տեսնելը։

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿԵԱՆ
«Ազդակ»