ԹՈՐՈՍ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ ԹՈՐԱՄԱՆԵԱՆ
ԿԵԱՆՔԸ, ՏԱՌԱՊԱՆՔԸ, ԱՆՄԱՀՈՒԹԻՒՆԸ
«Այր մի տառապեալ եմ ես...» շարքից
Ես իրաւունք չունիմ, որ մարդոցմէ պահանջեմ
անպատճառ իմ վրայ մտածել, իմ ուզածիս պէս
վարուիլ ինծի հետ:
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՄԱՆԵԱՆ
ՏԱՍՆԱՄԵԱԿՆԵՐԻ ԽՈՐՔԻ ՄԷՋ
... Եւ մենք նորից հանդիպեցինք:
Չորս երկար ու ձիգ տասնամեակներ յետոյ ես նորից ձեռքս առայ կազմին Զուարթնոցի տաճարի ուրուագիծը դաջած «Հայկական ճարտարապետութիւն» մեծադիր հատորը: Նորից սկսեցի թերթել եւ երկու-երեք էջ յետոյ յայտնուեց նա: Մանկութեան իմ օրերի խորհրդաւոր ու շատ սիրելի մարդը... Ու ինչպէս այն հեռու-հեռաւոր ժամանակների մէջ, ես երկար, շա՜տ երկար նայեցի կլորիկ դէմքով, թաւ ունքերի տակ խոշոր աչքերի հեզ հայեացքով, կարճ կտրած մազերով ու փառահեղ բեղերով, թիկնեղ ու ազնուական այդ մարդու լուսանկարին:
Ես նրան հանդիպեցի վաղեմի բարեկամի պէս: Եւ սիրտս ճմլուեց յանկարծ: Մանկութեան օրերի յուշե՞րը եկան, թէ՞ վերստին յայտնագործելու անուշ մի անհամբերութիւն պարուրեց ինձ... Յայտնագործելու եւ ճանաչելու, ճանաչելով ըմբռնելու եւ ըմբռնելով վերահաստատուելու անհամբերութիւնը...
Ու թերեւս մասամբ՝ ինձ համար հասկանալի դարձան այն ապրումները, որ ժամանակին ունեցել էին Գէորգեան ճեմարանի` Կոմիտասին աշակերտող սաները, երբ մի երջանիկ պատահականութեամբ հանդիպեցին կարճ ժամանակով Վաղարշապատ ժամանած ճարտարապետին:
... Քառասունն անց հիւրը ճեմարանի թատերասրահ հաւաքուած պատանիներին արդէն շատ ծեր թուաց: Յատկապէս, որ նոյնիսկ ձմեռային այդ օրերին էլ պահպանուել էր ամբողջ տարին արեւի տակ խանձուած մաշկի պղնձագոյնը: Հիւրը հնամաշ հագուստներով էր ու հէնց այդ պատճառով էլ սկզբում նկատելիօրէն նեղւում ու անհարմար էր զգում կոկիկ հագնուած սաներից:
Թորամանեանը՝ Ատրպետին. «Ձեզ յայտնի է, որ վրաս ամենեւին հագուստ չունիմ եւ ամաչում եմ մարդոց մօտ գնալուց»:
«Խաթաբալա» հանդէսի ծաղրանկարի մակագրութիւնը. «Պարոն ճարտարապետ, հայ հարուստները, ինտելիգենցիան եւ բանասէրները, որոնք շնորհակալ են քո արած գիտական աշխատութիւններով, չկարողանալով նիւթապէս օգնել, ուղարկում են քեզ իրենց հին շորերը, որպէսզի կարող լինես է՛լ աւելի անդուլ աշխատել»:
Ինչեւիցէ... Մի փոքր անց ճարտարապետն արդէն զրոյցի նիւթով տարուած, իր բոլոր ցաւերի ու զրկանքների մասին մոռացած՝ պատմում էր Բագրատունեաց մայրաքաղաքի մասին, ցուցադրում էր իր իսկ պատրաստած գծագրութիւններն ու նկարները: «Անին այնպէս էր նկարագրում, որ կարծէք այսօր էլ կանգուն էր իր շէն ու հարուստ վիճակով» հետագային յիշելու էր ճեմարանի սաներից մէկը:
Շուրջ երկու ժամ տեւող դասախօսութեան աւարտին ճարտարապետը յորդորեց «աւելի լաւ ծանօթանալ մեր նախնեաց թողած ժառանգութեանը, լաւ պահպանել այդ ժառանգութիւնը եւ հարստացնել այն՝ օգտագործելով մեր մեծ վարպետների եւ ուսուցիչների փորձը»:
Դահլիճը բուռն ծափահարութիւններով «վարձատրեց դասախօսին»: Եւ, յիրաւի, դա վարձատրութիւն էր, միակ սփոփանքը, որին սպասում է ազգային գոյութեան խորհուրդն ըմբռնած եւ հոգեւոր հարստութեան պահպանութեան գործին ամէն մի նուիրեալ: Սպասում եւ սովորաբար այնպէս էլ չի ստանում...
ԹՈՐԱՄԱՆԵԱՆ ԵՒ ԿՈՄԻՏԱՍ
Թորամանեանը՝ Չոպանեանին. «Մարդիկ կան, որ չարութեան համար ծնած են, ինչպէս որ օձն ու կարիճը՝ թունաւորելու համար. այս դասակարգէն է մեր մագիստրոս Մեսրոպ, որուն համար ոչ մի սրբութիւն չկայ, բացի իր անձը:
«Ահաւասիկ հալածուելուս պատճառը եւ սկիզբը: 1904 թուականին չորս-հինգ ամիս չարաչար աշխատութեամբ, վերակազմեցի Զուարթնոց եկեղեցին, որն այսօր վերջնականապէս ընդունուած է կէտ առ կէտ: Մեսրոպ ոչ միայն չհաւատաց իմ կազմած ծրագրին, այլեւ անամօթաբար հրատարակեց մի ուսումնասիրութիւն, ուր իմ բոլոր աշխատանքս եւ գիւտերս վերագրեց իրեն բարեկամ ճարտարապետի...»:
Հալածանքն ու չարութիւնը, որոնք ուղեկցում են մեծ անհատականութիւններին, երբեք չեն կոփում նրանց, ինչպէս սովորաբար հակուած ենք կարծելու: Մեծ անհատականութիւնները պարզապէս տոկում են, դիմանում, որովհետեւ գիտեն, հասկանում են իրենց առաքելութեան բուն իմաստն ու նշանակութիւնը: Թորամանեանը ինչքան էլ դառնանար ու տառապէր անիրաւութիւնից եւ նիւթական սուղ պայմաններից, միեւնոյն է, շարունակելու էր իր գործը, պեղելու էր ազգային մշակոյթի խորքերը, որպէսզի պատմութիւն, կենսագրութիւն ունեցող ժողովուրդը նաեւ ինքզինք ճանաչէր որպէս գեղագիտութեան իւրօրինակ ընկալումներ եւ կառուցողական համարձակ երեւակայութեամբ օժտուած եզակի մի ցեղի: Որպէսզի դարերի շերտերի տակից դուրս բերէր, վերականգնէր այն բացառիկ շինութիւնները, որոնք աւերակուել, մատնուել էին մոռացութեան: Որպէսզի այլեւս ո՛չ մօտիկ ու ո՛չ էլ հեռաւոր եզերքներին երբեք ոչ ոք չփորձէր հրապարակել, թէ՝ «հայերը ճարտարապետութիւն չեն ունեցել»: Յիրաւի, մեծ համբերութիւն ու տոկունութիւն է հարկաւոր այն անհատականութեանը, որն ազգային կորած ու մոռացուած հարստութիւնը դարձեալ ժողովրդին վերադարձնելու սրբազան գործին է նուիրւում:
Ինձ նոյնիսկ խորհրդանշական է թւում այն, ինչը դրոշմուած մնաց Գէորգեան ճեմարանի սաների յիշողութեան մէջ՝ դասախօսութեան աւարտից յետոյ. «Երբ Թորամանեանը վար իջաւ բեմից, Կոմիտասը մօտեցաւ նրան եւ թեւանցուկ՝ միասին դուրս ելան սրահէն»;
Խորհրդանշական, բայց ո՛չ պատահական:
Եւ եթէ փորձենք գնալ դէպի խորքերը, ապա բանից կը պարզուի, որ մեծերի կեանքի մէջ, յիրաւի, ոչինչ պատահական չի լինում:
«ՀԱՅ ՈՃԸ» ՈՐՈՆԵԼԻՍ...
Շապին Գարահիսար ծնուած, դեռեւս պատանի՝ ծնողներից զրկուած, եւ 1883-ին, տասնինը տարեկան հասակին Կոստանդնուպոլիս մեկնած Թորամանեանը բնաւ նման չէր մայրաքաղաքներ նուաճելու ելած այն երիտասարդներին, որոնք մեծ մասամբ ձգտում են ի վերջոյ ստանալ աւելին, քան ի վիճակի էին վերադարձնել նոյնիսկ ժրաջան աշխատանքի պարագային:
Անշուշտ, պատահականութիւն չէր նաեւ, որ հանապազոր հացը քարակոփի եւ հիւսնի ձեռքի տակ աշակերտելով վաստակող երիտասարդին քսանչորս տարեկան հասակին յաջողուեց ընդունուել Պոլսոյ Կայսերական գեղարուեստից վարժարանի ճարտարապետական բաժինը:
Նա դուրս էր եկել որոնումների: Ամէնից առաջ ինքզինք գտնելու, քանի որ բոլոր յայտնագործութիւնները կատարւում են նախ ինքդ քեզ ճանաչելուց յետոյ: Այնուհետեւ, նա պէտք է լինէր մէկը այն երախտաւորներից, որոնք մերթ ընդ մերթ յայտնւում են ամենատարբեր ժամանակների՝ ազգային ինքնաճանաչման ու ինքնահաստատման մի նոր ուղի բանալու համար: Եւ այդ որոնումների սկիզբը նոյնքան պարզ էր ու հասարակ, որքան աւարտը եղաւ խորունկ եւ բովանդակութեամբ յագեցած:
«Պոլսի գեղարուեստից ճեմարան ուսանողութեանս շրջանէն սկսած՝ մեծ հետաքրքրութեամբ կը թղթատէի հատորներ` տեսնելու եւ ուսումնասիրելու համար հին եւ նոր ճարտարապետական ոճերը: Դժբախտաբար ոչ մէկ տեղ չպատահեցայ «հայկական ճարտարապետութիւն» խորագրի տակ բացուած բաժին մը՝ ոճերու պատմութեան եւ ուսումնասիրութեան շարքին մէջ, հետեւաբար հայ ոճի մը գոյութիւնը չէի երեւակայեր իսկ»:
Ուրեմն, «չերեւակայելով իսկ հայ ոճի մը գոյութիւնը», Թորամանեանը աւարտելով գեղարուեստից ճեմարանը՝ նուիրուեց ճարտարապետի գործնական աշխատանքի: Բայց չմոռանանք սահմռկեցուցիչ ժամանակները... Հայերի կոտորածները, որոնք սկսուել էին գաւառների մէջ, իբրեւ ամեհի իններորդ ալիք՝ հասան Պոլիս:
ԱՐԻՒՆՈՏ ԽՐԱԽՃԱՆՔ
1896 օգոստոս 14, կէսօր...
Քաղաքի մէջ յանկարծ ամէն շարժում դադարեց: Յետոյ սկսուեց իրարանցումը... Մարդիկ ոչինչ չհասկանալով, այս ու այն կողմ էին վազում... Մոլեռանդ ու մոլեգնած ամբոխը ուր-որ է սկսելու էր արիւնոտ խրախճանքը... Իսկ քիչ յետոյ... «Մահակների ու սրերի հարուածներից փողոցների մէջ ու մայթերի վրայ տեղնուտեղը տապալւում էին սպաննուած հայերը... Չբաւարարուելով դրանով՝ թուրքերը խմբերով ներս էին խուժում տները եւ շարունակում ջարդը... Իսկ ծովափնեայ նաւահանգստի մէջ շարուած բազմաթիւ նաւերը, որ ներկայացնում էին եւրոպական տէրութիւնները, դարձան համատարած կոտորածի անտարբեր ականատեսներ»:
Այս գեհենից մազապուրծ՝ Թորամանեանը յայտնուեց Բուլղարիա: Երեսունը արդէն բոլորած, բայց դեռեւս ինքզինքը որոնող միայնակ ու անօգնական երիտասարդը մի քանի տարի ապրելով Բուլղարահայ վտարանդիութեան մէջ, կառուցելով մեծահարուստ Մանուկեանների, Սարգիս Ֆադեանի, Դանիէլ Բուլղարացու եւ այլոց պատուիրած տները, որոնք, անշուշտ, եզր անգամ չէին կարող ունենալ հայկական ճարտարապետութեան հետ, վաստակած գումարով ճամբորդելու ելաւ Յունաստան ու Եգիպտոս, ապա հաստատուեց Փարիզ՝ մասնագիտութեան մէջ խորանալու նպատակով:
Միշտ քաշուող, միշտ համեստ ու միշտ չքաւոր՝ ազգային փառքի այդ մշակը, ինչպէս եւ պէտք էր սպասել, այնպէս էլ չկարողացաւ ստեղծել օտար ու հայրենակից բարեկամների ու համախոհների իր շրջանակը: Ոչ թէ այն պատճառով, որ այդպիսիները չկային... Պարզապէս նրա բնաւորութիւնը, խառնուածքն էր պատճառը... Ինքնամփոփ ու անհամարձակ, եւ եթէ գէթ մի տեղ նա ինքնավստահութիւն էր զգում, ապա անպայման՝ իր ճշմարտութեան նկատմամբ:
Այնուհանդերձ, Փարիզի մէջ նրա ծանօթութիւնը «Բանասէր» հանդէսի խմբագիր Կարապետ Բասմաջեանի հետ՝ դարձեալ պատահականութիւն չէր:
Որովհետեւ Կարապետ Բասմաջեանը եւս ազգային հոգեւոր ակունքները որոնելու ելած մի խենթ էր, որն ընդունակ էր առանց նիւթական միջոցների ոչ միայն հնագիտական արշաւախումբ կազմակերպել Բագրատունեաց մայրաքաղաքի աւերակներն ու արձանագրութիւնները ուսումնասիրելու նպատակով, այլեւ դարձեալ Բուլղարիա մեկնած եւ գործնական ճարտարապետութեամբ իր հացը վաստակող քառասնամեայ Թորամանեանին հրաւիրել մասնակցելու այդ աշխատանքին... Եւ այս ամէնը մի յոյսով, թէ կովկասահայ մեծահարուստները, ո՞վ գիտէ, թերեւս իրենց սրտաճմլիկ հայրենասիրութեանը տուրք տալով՝ յանկարծ կը բացեն քսակները:
ԹԱԳԱՒՈՐԱՆԻՍՏ ՎԵՐՋԻՆ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔԸ
Եւ Թորամանեանը յայտնուեց Անի. երբեմնի մի քաղաք, որ Նիկողայոս Մառը անուանել էր «հնագիտական խոշոր մարգարիտ»:
Տպաւորութիւնը ցնցող էր:
«Զարմանքով կը դիտէի չորս կողմս եւ չէի ուզէր հաւատալ տեսածներուս իրականութեան: Օր օրի հետաքրքրութիւնս կ՚աւելնար եւ ամէնէն աննշան քարակոյտերն իսկ բռնի ուշադրութիւնս կը հրաւիրէին իրենց վրայ: Ամէն կիսափուլ շէնք, ամէն բլրացած հողակոյտ իր ծոցին մէջ առատօրէն պահած էր գեղաքանդակ սիւներ, խոյակներ, պսակներ եւ խաչքարեր... Ամէն բան թէեւ հին, բայց նոր էր ինծի համար, նոր թէ՛ ձեւով եւ թէ՛ ոճով... Իրարու յաջորդող զանազան զգացումներու՝ յուզումի, տխրութեան ու ուրախութեան մէջ երկար տարուբերուելէ յետոյ, սիրով փարեցայ մեր պապերէն մեզ միակ ժառանգութիւն մնացած այդ տխուր եւ սրբազան յիշատակներուն: Ուխտեցի մնալ այնտեղ, աշխատիլ, տքնիլ, մէկ կողմէ աշխատութեանս արդիւնքը հայ ժողովրդին ներկայացնելու անխառն ուրախութիւնը վայելել, իսկ միւս կողմէ՝ մեր ցեղի հանճարի չնաշխարհիկ բեկորները փլատակներու եւ գերեզմանական տխուր հողակոյտերու տակէն ազատելով, ցոյց տալ նաեւ ամբողջ գիտական աշխարհին: Կը յուսամ այսպիսով մասամբ թեթեւացուցած ըլլալ անտարբերութեան մասին մեր վրայ բարդուած դառն մեղադրանքը եւ հաստատել, թէ հին դարերու մէջ, մենք ալ ունեցեր ենք մեր ինքնուրոյն քաղաքակրթութիւնը, արուեստները եւ գիտցեր ենք ապրիլ ոչ իբրեւ գնչուներ, վրանաբնակ թափառիկ ցեղեր, ինչպէս կարծեցին քանի մը ցամաք պատմաբանները, այլ՝ իբրեւ մարդ, իբրեւ կուլտուրական ժողովուրդ, որ իր անթիւ տառապանքներուն եւ դժբախտութիւններուն մէջ չէ մոռցեր ստեղծել գեղեցիկն ու վսեմը»:
Ուրեմն, զարմանքի առաջին պահերից յետոյ անմիջապէս գործարար մի վճիռ... Այսինքն, ահաւասիկ երբեմնի մի քաղաք, իր երբեմնի պալատներով, եկեղեցիներով, կիսաքանդ պարիսպներով, գլխաւոր դարպասով, որի դիմաց ծուլօրէն որոճում է նախիրը... Եւ այդ քաղաքը կամ ամրոցը՝ այսօր աւերակուած, սպասում է իր յայտնագործողներին...
ՆԻՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՅԹԻ ՊԱՀԱՊԱՆԸ
Եւ այսպէս, մի կարճ ժամանակով Արեւելեան Հայաստան եկած Թորամանեանը իր կեանքի մնացեալ երեսուն տարիները մէկ ընդ միշտ նուիրեց ազգային մշակոյթի արժէքների ուսումնասիրութեանն ու բացայայտելուն՝ պորտալարով կապուելով պապենական հինաւուրց երկրի ճակատագրին:
Թորամանեանի համար սկսուեցին ստեղծագործական յագեցած տարիները, որոնք ինչքան լեցուն էին յայտնագործութիւնների ու գիւտերի պատճառած անսահման բերկրանքով, նոյնքան եւ զրկանքների ու տառապանքների անվերջանալի մի շղթայ էին, միաժամանակ` վիրաւորանքների ու ոտնահարուած արժանապատուութեան մի դեղին մղձաւանջ:
Նրա բերկրանքը.
«Ի՜նչ տեսակ գեղարուեստասէր, ստեղծագործող, հանճարեղ եւ աշխատասէր ժողովուրդ մը ապրեր է Անիի կամ բովանդակ Շիրակի մէջ, որու թողած գեղակերտ յիշատակարաններու մնացորդները, թէեւ մեզ, ներկայ հայերիս, դեռ պէտք եղածին չափ չէ հետաքրքրած, սակայն կոչուած են պատմութեան անաչառ դատաստանի վճիռով հին քաղաքակիրթ ազգերի շարքին պատուաւոր տեղ տալ զանոնք կերտողներուն եւ կերտել տուողներուն»:
Զրկանքներն ու տառապանքները.
Թորամանեանը՝ Մառին. «Առանց ձեզ եւ ձեր հովանաւորութեան, ես գրեթէ անհնար կը նկատեմ Անի ապրել ու աշխատելս: Արդ, քանի որ անվրէպ պիտի վայելեմ ձեր բարձր հովանաւորութիւնը, աւելի կը նախադասեմ քիչ մ՚ալ նեղուիլ եւ սկսած մեծ գործս ամբողջացնել: Ներկայիս դարձեալ կը համարձակիմ խնդրել, որ վճռական միջոց մը ձեռք առնեք ներկայ անտանելի դրութիւնս քիչ մը մեղմացնելու եւ կանոնաւորելու: Տանս տակաւին ոչինչ չեմ վճարած, պարտքերս շատցած, առօրեայ գործիս համար անհրաժեշտ պիտոյքներէ ես զրկուած եմ»:
Դարձեալ Մառին. «Այժմ կը մնայ ամենակարեւոր հարցը, այսինքն՝ ապրելու խնդիրը: Արդեօք գիտութեան ճեմարանը պիտի կատարէ՞ իւր ըրած խոստումներէն որեւիցէ մէկը, որպէսզի անցեալ տարուան նման նորէն չգլորուիմ յուսահատութեան անդունդը»:
Մառին. «Ընդհարում եւ սպանութիւններ պատահեցան Ծաղկոցաձորի մէջ. կը խնդրեմ ուշադրութիւն դարձնել, վասնզի այս անգամ Անին լրջօրէն վտանգուած կ՚երեւայ»:
Ու նորից. «Աշնանս մտադիր էի Անիէն բնաւ չիջնել ապրելու՝ որեւէ ապահովութիւն չունենալուս համար, սակայն անժամանակ ցուրտն ու ձիւնը զիս ստիպեցին վերստին գալ Ալեքսանդրապոլ: Ստիպուած էի նոր բնակարան վարձել. ուստի որպէսզի աժան ըլլայ, հրաժարելով իմ կենսական պահանջներէս, առանց նախաճաշի եւ ընթրիքի, օրուան մէջ միայն մէկ ճաշով բնակարան մը վարձեցի: Ցաւալին այն չէր, որ ես առօրեայ կանոնաւոր սնունդէս կը զրկուէի, այլ անմխիթար ցաւ եղաւ ինձ, որ իմ սիրելի աշխատութիւններէս ալ զրկուեցայ: Ամէն տարի ես ինքս կ՚առնէի վառելափայտս, այս տարի չկարողացայ, հետեւաբար տանտիրոջս քմահաճոյքէն կախուած մնաց զիս տաքացնելը: Ո՛չ ոտքս կօշիկ մնացած է եւ ո՛չ վրաս շոր...»:
Եւ, վերջապէս, վիրաւորանքներն ու ոտնահարուած արժանապատուութիւնը.
«Իմ միակ մխիթարութիւնս է տեսնել աշխատանքիս պաշտօնապէս գնահատութեան արժանանալը. այս բարոյական գնահատութիւնը պէտք է սրբէ իմ ճակատէս շատերու անխղճաբար երեսիս նետած թուքն ու մուրը, պիտի փրկէ զիս կարգ մը թունաւոր լեզուներու անպատուաբեր հարուածներէն, եւ լիովին պիտի մոռցնէ հինգ տարուան մարտիրոսական չարչարանքներով լի տխուր ու դժբախտ օրերս»:
... Մեսրոպ Մագիստրոսին. «Երբեք թոյլ չեմ տար ինծի զիս ճարտարապետ անուանելու պատիւը բռնի պահանջել այն մարդոցմէն, որոնք ո՛չ կը ճանչնան զիս եւ ո՛չ ալ տեսած են մասնագիտութեանս վերաբերեալ օրինական փաստաթղթեր: Բայց մի վկայեալ մագիստրոսի ալ երբե՛ք չէի ներեր, որ այդքան ոտնակոխ ընէր պատուաւոր վկայականի մը արժանապատուութիւնը, որով կարծեմ դեռ ոչ մի անպատուութիւն չբերի թէ՛ իմ անձին եւ թէ՛ իմ պատկանած հասարակութեան»:
Արշակ Չոպանեանին. «Այժմ որչա՞փ ցանկալի էր, որ գտնուէին ինծի պէս քանի մը հատ բախտէն արհամարհուած յուսահատ խելակորոյսներ եւ ձեռնարկէին Վասպուրականը, Տարօնը, Փոքր Հայքը եւ Կիլիկիան ուսումնասիրելու, այն ատեն մենք կ՚ունենայինք ամբողջ Հայաստանի բազմադարեան քաղաքակրթութիւնը ճիշդ պատկերացնող հոյակապ հատորներ...»
ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ
(Շար. 1)
«
Ազդակ»
Թորոս Թորամանեան
Մեջբերել