ԹԷՈԴԻԿ

[Tigris]

ՀԱԼԷՊԻ ՄԷՋ ԼՈՅՍ ՏԵՍԱՒ ԹԷՈԴԻԿԻ ՏԱՐԵՑՈՅՑԵՐՈՒՆ 8-ՐԴՆ ԱԼ - 1914




http://www.aztagdaily.com/DisplayNews.php?ID=23218

Հալէպի «Կիլիկիա» հրատարակչատունն ու հալէպահայ յայտնի գրականագէտ Լեւոն Շառոյեան երկուորեակ եղբայրներ դարձած ըլլալ կը թուին այն օրէն ասդին, երբ միասնական ճիգով սկսան վերահրատարակել Թէոդիկի «Ամէնուն Տարեցոյց»երը։ Լեւոն Շառոյեան իսկապէս շատ աչքի լոյս կը թափէ տարեցոյցները վերահրատարակութեան պատրաստելու եւ անոնց մատենագիտական տուեալները գրելու համար։ Մեզի համար դժուար չէ ենթադրել, որ ան ալ այդ վերահրատարակութիւնը պատրաստելու ընթացքին այնքան կը տքնի, այնքան կը յուզուի, նաեւ այնքան կը խանդավառուի, որքան տքնած, յուզուած ու խանդավառուած ըլլալու էր ինքը՝ Թէոդիկը, երբ կը պատրաստէր իր տարեցոյցները։ Արտակեդրոն այս մարդը, Թէոդիկ, մեր մօտիկ անցեալի պատմութեան ամէնէն ճաշակաւոր հրատարակիչը, «Ամէնուն տարեցոյցը» կոչած էր իր ձեռնարկը, որովհետեւ կ՚ուզէր, որ ան իսկապէս դառնար բոլորին տարեցոյցը, այսինքն մտնէր բոլոր հայ ընտանիքներուն դռնէն ներս։ Բայց այդ տուները ի՛ր ժամանակաշրջանի տուներն էին։ Անշուշտ բնաւ չէր կրնար երեւակայել, որ այդ տարեցոյցերը կրնային ամէնունը ըլլալ այդ թուականներէն հարիւր տարի վերջ ալ։ Եւ հիմա այդպէս է։ Տարեցոյցները, «Կիւլպէնկեան» գրասէր հիմնարկութեան նախաձեռնութեամբ, մեր դարաշրջանի տուներէն ալ ներս կը մտնէ, հակառակ որ սա անցնող հարիւր տարիներու ընթացքին ահաւոր կերպով նահանջեց հայերէնով ընթերցասիրութիւնը։
Ի՞նչ ընել։ Պարտութիւն չկայ։ Եւ հիմա մեր սեղանին վրայ դրուեցաւ նաեւ 1914-ի տարեցոյցը, ութերորդը։ Ութ կարմիր փառաւոր կազմով, իրերանման սիրուն հատորներ արդէն իսկ շարուած են ահաւասիկ գրադարաններուն մէջ։ Գանձ մը։ Եթէ կը սիրենք հակիլ անցեալին վրայ, եթէ կը յաջողինք տեսնել այն խորհուրդը, որ կը յայտնուի անցեալի ապրումներէն, այն ատեն քով-քովի շարուած այս ութ հատորները ըսելիք շատ բան ունին մեզի։
1914-ի տարեցոյցը գրեթէ նոյնութեամբ կը շարունակէ հաւատարիմ մնալ այն աւանդութեան, զոր Թէոդիկ այլեւս ձեւաւորած էր ութ տարիներէ ի վեր։ Մէկ բան փոխուած է այս անգամ։ Տպարանը։ Որովհետեւ Տէր Ներսէսեան եղբայրներու տպարանը, ուր տպուած էին նախորդ տարեցոյցները, հրդեհի մը զոհ գացեր է, ուրեմն Թէոդիկ այս անգամ իր տարեցոյցը տպեր է Մելքոն Յովակիմեանի նոր տպարանին մէջ։
Տպարանը փոխուած է, բայց Թէոդիկ միշտ նոյն խենթ մարդն է, որ հրաշքներ կը գործէ ի մի բերելով իր շրջանի գրողները, մտաւորականները, արուեստագէտները, լուսանկարիչները եւ այնպիսի տեղեկութիւններ, որոնք աներեւակայելի զանազանութիւն ունին։ Այս հատորն ալ գրական էջերու համադրութիւն մըն է ամէն բանէ առաջ։ Եւ մենք կրնանք մտածել, որ Թէոդիկին ամէնէն շատ սիրածը ա՛յս է, գրական գործեր ապահովել ու շարայարել։ Բայց ատիկա ընելու ընթացքին ուրիշ ինչե՜ր ալ չի շարայարեր իր իւրաքանչիւր տարեցոյցին մօտ 400 էջերուն մէջ։ Գրականէն կ՚անցնի պատմականին, պատմականէն կ՚անցնի գեղարուեստականին, գեղարուեստականէն կ՚անցնի գիտականին, ապա երգիծանքին, ապա համայնագիտարանական ծանօթութիւններու, տարօրինակ լուրերու, եւ դեռ ինչերու։ Այդ վերջինները Թէոդիկի կողմէ թերեւս հոն գրուած են պարզապէս որպէս խայծ, որպէսզի անոնցմով կարթուին ընթերցողները։ Խեղճ Թէոդիկը յայտնապէս շատ յոգնած է գրական արժէքէ զուրկ այդ էջերը գրելու ու հրատարակելու համար։ Բայց բնականաբար բնաւ չէ կրցած երեւակայել, թէ մօտաւորապէս հարիւր տարի վերջ այդ ոչ-գրական էջերն ու նոթերն ալ այնքան հետաքրքրական պիտի դառնային, այնքան յափշտակութեամբ եւ ուրախութեամբ պիտի կարդացուէին, որքան պիտի կարդացուէին գրական ընտիր էջերը։ Մինչեւ իսկ ծանուցումի էջերը, որոնք 1914-ի պարագային, 45 էջ կը բռնեն։ Մեզի համար ծանուցումներու այս բաժինը ինքնին պատմութեան փոքրիկ գիրք մը կը ձեւաւորէ։ Եւ Թէոդիկի տարեցոյցներու ծանուցումներուն նայելու ընթացքին է, որ անգամ մը եւս կը յիշենք ու կ՚ուզենք ուրիշներու ալ յիշեցնել, թէ ծանուցումներն ալ անուններ կ՚անմահացնեն, ինչպէս կ՚անմահացնէ գրականութիւնը։ Այն անձերը կամ հաստատութիւնները, որոնք այդ շրջանին գումարներ վճարելով ծանուցումներ կը հրատարակէին, մէկ նպատակ կը հետապնդէին։ Յաճախորդ ձերբակալել ժամանակակից ընկերութեան մէջէն։ Եւ բնականաբար անոնք չէին գիտեր, որ իրենց ծանուցումներուն ձայնը պիտի հասնէր ապագայ սերունդներու ալ, թէեւ իրենք գոյութիւն պիտի չունենային այլեւս։ Իրենք գոյութիւն պիտի չունենային, այսօրուան յաճախորդներէն ալ բնաւ պիտի չօգտուէին, բայց շատ կարեւոր գործ մը տեսած պիտի ըլլային։ Իրենց ժամանակակից ընկերութեան սա կամ նա հատուածէն տեսարան մը պիտի պարզէին, հասցէներ պիտի անմահացնէին, շրջանի առեւտուրի աշխարհագրութենէն քարտէսներ պիտի գծէին, շրջանի դրամական շրջագայութեան մասին գաղափար պիտի տային։ Նաեւ պիտի յուշէին պատմութեան խորհուրդներէն մէկը, որ է՝ անհետացումին ու գոյատեւման իրարու հետ ունեցած մրցումը։ Օրինակ, 1914-ի տարեցոյցին մէջ պիտի կարդանք, որ Սկիւտար Ֆըստըք Աղաճ թիւ 10 հասցէին վրայ «Հայ օրիորդաց ճեմարան» մը կար, գիշերօթիկ եւ ցերեկուան, մանկապարտէզով, նախակրթարանով ու ուսումնարանով, թէ՝ գիշերօթիկները կը ստանային լաւ սնունդ, կը վայելէին ընտանեկան խնամք, հիմնադիր տնօրէնուհին էր Պ. Յ. Տայեան։ Այս հաստատութիւնը այսօր չկայ այլեւս։ Նոյն տարեգիրքին մէջ կը կարդանք, որ «Նոր Դպրոց» մըն ալ կար, Բերա, Նշանթաշ Չընար փողոց, հիմնադիր տնօրէն ունենալով Յ.Թ.Հինդլեանը։ Մեր երիտասարդութեան շրջանին այս վարժարանը կը գոյատեւէր դեռ։ Այսօր ան ալ չկայ։ Բայց նոյն տարեգրքին մէջ կը տեսնենք նաեւ, որ կար Արամեան-Ունճեան երկսեռ երկրորդական վարժարանը, «Եօթնամեայ Իտատի», Գատըգիւղի մէջ, ազգային այն վարժարանը, որ կ՚աւանդէ եղեր խնամեալ եւ լուրջ դաստիարակութիւն։ Այս վարժարանը այսօր ալ կայ։ Պիտի զարմանա՞նք Արամեան Ունճեանի ծանուցումը տեսնելով 1914-ի տարեցոյցին մէջ ալ։ Այս սիրելի վարժարանը բարեբախտաբար կը գոյատեւէ։ Բայց ի՞նչ մնացած է Թոքաթլեան պանդոկներէն, երեք տարբեր տեղ, «Բերա, Թէրաբիա, Սըմըր Փալաս»։ Ի՞նչ մնացած է «Եփրեմ» հայ մուշտակավաճառատունէն, Սուրիական Բասաժ թիւ 27-28, կամ ի՞նչ մնացած է Նշան Չամիչեան հաստատութենէն, մեծ վաճառատուն հարսանեկան մոմերու, Պոլիս, Գամանթօ Խան, 85։
Անմահական Թէոդիկը դեռ ինչերով ու ինչերով լեցուցած է իր տարեցոյցը, զոր ան միշտ «Ազատ հայուն պզտիկ հանրագիտարանը» կը նկատէ։ Այդ բոլորին մէջ մեզի համար պիտի առանձնանայ հոյակապ էջ մը, զոր հոս պիտի կարդանք դարձեալ մտածելով անցեալի խորհուրդներուն մասին։ Այդ էջը, որ կը գտնուի տարեցոյցին 347-րդ էջին վրայ, Թէոդիկի ապրած օրերէն 45 տարի առաջ կատարուած յուղարկաւորութեան մը ծախսն է։ Թէոդիկ այսպէս կը գրէ.
«Հին գիրքի մը էջերուն մէջ պահուած գտայ հաշիւի մը թուղթ, որ մեռելի մը Սամաթիայէն Պալըքլը փոխադրութեան եւ թաղումին ծախուց ցուցակը կը ներկայացնէր։ Իր շահեկանութեանը համար նոյնութեամբ կ՚ընդօրինակեմ զայն աստանօր։ Ցուցակը սա վերնագիրը կը կրէ. «Տայիիս մէռէլին ծաղկը, 9 Մարթ 1860»։
Ուղղագրական սխալներով արտատպուած ցանկին վրայ տակ-տակի շարուած ցանկի ձեւով կը կարդանք.
«Եկեղեցի 30, Փորուրար 16, Մոմերուն՝ 32, Մեծ խաչ՝ 20, Խաչ՝ 15, Տաներէց 30, Վարդապետ 40, 4 քահանայ (Սամաթիա) 60, 1 քահանայ (Խումգաբու) 15, 3 քահանայ (Ղալաթիա) 50, Ժամկոչներ 30, Լուսարար 10, Թուլումպաճիներ 40, Ժամի աղքատներ 5, Պէօլիւկ պաշի 22, Քէխիա 15, Մըխթար 22, Տիրացուներ 44, Քայըքճը Քէխիասի 5, Քահվէ Պալըքլը 10, Կէվրէկ 9, Օղի 20, Օղի նորէն 10, Պատէմ Շէքէրի 4, Պալըքլը ղարիպ տէրտէր եւ աղքատներ 29, Ճաշ 30, 4 Մորթոճու 30, Քայըք 30, Մէզարճի 59, Պատանք 12, ընդհանուր գումար 764»։
Այս ցանկին տակ Թէոդիկ գրած է հետեւեալը. «Ով որ ալ ըլլաս դուն, անանուն ու անշուք սամաթիացի, նախ՝ Աստուած ողորմի հոգուդ»։ Այս ողորմիէն վերջ ան դիտել կու տայ հետեւեալը. «Միայն վերջին վեց տողերու ծախսերն են, ընդամէնը 200 ղրուշ, որ ուղիղ ու հէլալ դրամ է մարմինիդ ի հող տեղաւորուելուն առթիւ տրամաբանօրէն ծախսուած»։ Թէոդիկ, 45 տարի առաջուան յուղարկաւորութեան ծախսերը ձաղկելով հանդերձ, գիտէ՞ր, թէ ինչպիսի՛ պատգամներ կը ղրկէր իրմէ հարիւր տարի վերջուան «Յուղարկաւորութեան կազմակերպիչներուն» կամ սգաւոր ընտանիքներուն։
Հոյակապ տարեցոյց, որուն մանրամասնութիւններուն մէջ պիտի չմտնենք, այլ պարզապէս պիտի գոհանանք, դիտել տալով, որ հոս ալ կը ցոլանայ շրջանի հայ կեանքը՝ միջազգային անցուդարձերու հետ ամբողջական կապերուն մէջ, օրացոյց, անցեալ տարուան անցուդարձերը, հայկական հարցի աշխատանք, անհետացած դէմքերու վերյիշում ու կենսագրութիւն, ինչե՜ր ու ինչեր, որոնց ծանուցումը Թէոդիկ ըրած է արդէն առաջին էջին վրայ, սապէս.
2000 նիւթ, 200 պատկեր, գին 12 ղրուշ, գաւառ 15 ղրուշ, արտասահման 3 ֆրանք։
Սպասելով յաջորդներուն՝ անգամ մը եւս կը շնորհաւորենք Լեւոն Շառոյեան, «Կիլիկիա» հրատարակչատուն եւ «Կիւլպէնկեան» Հիմնարկ եռեակը։
Ռ. ՀԱՏՏԷՃԵԱՆ

[Tigris]

«ԱՄԷՆՈՒՆ ՏԱՐԵՑՈՅՑԸ»
(ՀԵՂԻՆԱԿ՝ ԹԷՈԴԻԿ)
1915 Թ. ՏԱՐԻ

2009-ին Հալէպի «Կիլիկիա» հրատարակչատան կողմէ վերահրատարակուեցաւ Թէոդիկի «Ամէնուն տարեցոյցը» տարեգիրքերու շարքին իններորդ հատորը (1915 թ. տարի): «Գալուստ Կիւլպենկեան» հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքի տնօրէն դոկտ. Զաւէն Եկաւեանի նախաձեռնութեամբ լոյս տեսած սոյն հրատարակութեան տպագրական եւ խմբագրական աշխատանքները ստանձնեցին «Կիլիկիա» հրատարակչատան տնօրէն Մաթիկ Էպլիղաթեան, գրականագէտ եւ մտաւորական Լեւոն Շառոյեան:
Պէտք է ըսել, որ երկու տարուան համեմատաբար կարճ ժամանակի ընթացքին հրատարակիչները կրցան շուտով լոյս ընծայել ինն գեղակազմ հատորներ (1907-1915):
Հարկ է յիշել, թէ 1915 թուակիր տարեցոյցի աշխատակիցները ունեցան եղերական ճակատագիր, երբ ապրիլի մահաշուք օր մը տարագրուեցան իրենց հարազատ օճախներէն եւ նահատակուեցան աքսորի ճամբաներուն վրայ: Թէեւ Համաշխարհային Ա. պատերազմի պատճառով Թէոդիկի տարեցոյցերը դատապարտուեցան շիրմային լռութեան, բայց անոնք սկսան հրատարակուիլ զինադադարէն ետք:
Պէտք չէ մոռնալ, թէ Թէոդիկի նախորդ տարիներու տարեգիրքերը գտած էին արդէն լայն արձագանգ ընթերցողներու մօտ: Եւ, այս առիթով, բազմաթիւ եկեղեցական եւ աշխարհական գրողներ եւ մտաւորականներ ողջունած էին յիշեալ հրատարակութիւնները՝ դրուատելով Թէոդիկի անձին մէջ հմուտ խմբագրապետն ու ճարտար բանահաւաքը:
Այս իրողութիւնը կը պարզուի, երբ Բերայէն Թէոդիկի ուղղուած շնորհաւորական իր նամակին մէջ Դանիէլ Վարուժան Տարեցոյցի 1914, Ը. տարուան հատորին «Ընթերցողներս ու տարեցոյցս» խորագրեալ բաժինին մէջ, էջ 4, կը փոխանցէ իր խանդավառութիւնը՝ հետեւեալ սրտառուչ անկեղծութեամբ եւ զեղումով.
«Յարաշխատ Թէոդիկ.- Ստացայ Տարեցոյց. այդ թանկագին նուէրիդ համար կը յայտնեմ շնորհակալութիւնս ու հիացումս: Երբ ձմրան իրիկունները նստիմ ակութիս մօտ, մրափող կատուիս քովիկը՝ անոր էջերը թղթատելը վստահ եղիր որ գերազանց հաճոյք մը պիտի ըլլայ ինծի: Կը շնորհաւորեմ Ձեզ եւ տիկինը, յանուն ամանորի եւ իր ծրարուած բարիքներուն:
Ձերդ՝ Դանիէլ Վարուժան»:
Արդարեւ, դրուատական այս խօսքերը կը վերաբերին 1915 թուականը նախորդող Թէոդիկի ութ հատորներուն: Սակայն, հարց է գիտնալ, թէ Դանիէլ Վարուժան կրցա՞ւ արդեօք նոյն ոգեւորութեամբ կարդալ նիւթերու այլազանութեամբ յատկանշուած 1915 թուի տարեցոյցի բովանդակութիւնը, երբ կը գտնուէր Ապրիլեան եղեռնի արիւնոտ իրադարձութեանց սեմին...:
Հարց է գիտնալ, թէ Դանիէլ Վարուժան հնարաւոր առիթը ունեցա՞ւ արդեօք կարդալու 1915 թուի տարեցոյցին մէջ լոյս տեսած «Լուսնին», ինչպէս նաեւ «Կէս օր» կամ «Միջօրէ» խորագիրները կրող իր զոյգ քերթուածները: Կարդա՞ց արդեօք յատկապէս «Լուսնին» նուիրուած այն սիրուն քերթուածը, զոր մենք կ՚արտասանէինք յաճախ այն օրերուն, երբ աշակերտ էինք...:
Ճերմակ լուսին, ո՞ւր կ՚երթաս...
- «Հիւղակներուն խաւարին
Կը տանիմ շողը լոյսին»:
Գընա՛, լուսին, դիւր կ՚երթաս:

*
Գոհար լուսին, ո՞ւր կ՚երթաս...
- «Դոյլերուն մէջ արծաթի
Կը տանիմ կաթ հիւանդի»:
Գընա՛, լուսին, դիւր կ՚երթաս:

*
Լըռիկ լուսին, ո՞ւր կ՚երթաս...
- «Կ՚երթամ բերել ես քեզի
Եարիդ խոստումը կոյսի»:
Լուսին, լուսին, զո՜ւր կ՚երթաս:

Բերա, 28 մայիս 1913
Դանիէլ Վարուժան
Ռուբէն Սեւակ կարդա՞ց արդեօք 1915 թուակիր «Ամէնուն տարեցոյց»ին մէջ իր ստորագրած «Ուխտին թափօրը» քերթուածը, ինչպէս նաեւ «Տաղանդաւոր հայ բժիշկ մը մեր մէջ» խորագրեալ այն գրութիւնը, ուր Ռուբէն Զարդարեան կ՚ողջունէր Սեւակի անձին մէջ տիպար եւ տաղանդաւոր բժիշկ-գրագէտը: Ու, վերջապէս, Ռուբէն Սեւակ կրցա՞ւ կարդալ արդեօք յիշեալ տարեցոյցին մէջ «Բժիշկին գիրքէն փրցուած էջեր» խորագրեալ իր հատորէն արտատպուած «Մեռցնելու իրաւունքը» խորագրեալ պատմուածքը:
Իսկ Կոմիտաս Վարդապետ Թէոդիկի նոյն տարուան տարեցոյցին մէջ կրցա՞ւ կարդալ արդեօք «Բժշկութիւն երաժշտութեամբ» խորագրեալ իր ուսումնասիրութիւնը, ուր երաժշտագէտի իր խոր հմտութեամբ կը բացայայտէ երաժշտութեամբ հիւանդներ բուժելու գաղտնիքը: Ան կրցա՞ւ ըմբոշխնել նաեւ իր յօրինած «Ո՜վ մեծասքանչ դու լեզու» եւ «Երի, երի, երի ջան» ձայնագրեալ երգերը:
Սակայն, իրողութիւն է, թէ 1915 թուականի գարնանամուտէն ետք «օրերը գեղեցիկ» չեղան երբեք՝ տրուած ըլլալով, որ Պոլսոյ եւ գաւառներուն մէջ ծայր առին հակահայ հալածանքներ: Այս պայմաններուն տակ, բազմահազար հայերու նման, հայ գրողները եւս մաս կազմեցին թուրք ղեկավարներու կողմէ հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուած հաւաքական ջարդին եւ լլկանքին: Արիւնով եւ արցունքով գոյացած այս մահաշուք մթնոլորտին մէջ, Թէոդիկի 1915 թուականի տարեցոյցը դժբախտաբար չդարձաւ ընթերցասէր լայն հասարակութեան ուշադրութեան առարկան: Հետեւաբար, կրնանք ենթադրել, թէ մահուան սարսափով տիրապետուած ընդհանուր կացութեան մէջ, Դանիէլ Վարուժանը, Ռուբէն Սեւակն ու Կոմիտաս վարդապետը չկրցան նոյնիսկ ակնարկ մը նետել իրենց վերոյիշեալ գրական ու երաժշտական ստեղծագործութիւններուն վրայ:
Թէեւ անոնք կոչուած էին բերելու իրենց մնայուն աշխատակցութիւնը Թէոդիկի տարեցոյցերուն, բայց Վարուժանն ու Սեւակը մահացան տարագրութեան ճամբաներուն վրայ: Իսկ Կոմիտաս վարդապետը աքսորուեցաւ Չանգըրը, ուր թուրք զինուորէ մը ստացած զօրեղ հարուածի մը հետեւանքով՝ կորսնցուց իր հոգեկան եւ մտային առողջութիւնը: Այսպէս, Պոլսոյ Շիշլիի Օփիթալ Տը Լա Փէ եւ, ապա, Փարիզի Վիլժիւիֆի հանրային հիւանդանոցներուն մէջ երկար տարիներ տառապալից կեանք մը քաշկռտելէ ետք, վախճանեցաւ 20 հոկտեմբեր 1935-ին:
Արդարեւ, Վարուժանի ու Սեւակի հետ, բազմաթիւ հայ գրագէտներ եւ մտաւորականներ տարագրուեցան իրենց հարազատ ծննդավայրէն եւ ալ երբեք տուն չդարձան: Այսուհանդերձ, բախտի զարմանալի մէկ հրաշքով, Թէոդիկ վերադարձաւ Պոլիս, ուր յաջորդաբար լոյս ընծայեց տարեցոյցերուն մնացեալ հատորները: Ապա, պայմաններու բերումով, հաստատուեցաւ Փարիզ եւ բնակեցաւ համեստ խուցի մը մէջ, ուր մահացաւ 1929-ին, անխոնջ տքնութեամբ խմբագրելէ ետք իր տարեգիրքերուն 19-րդ եւ վերջին հատորը:
Պէտք է ըսել, որ Թէոդիկի 1915 թուակիր տարեցոյցը, ոգեղէն յուշակոթող մըն է, որ իմացական անկորնչելի իր ներկայութեամբ՝ վառ կը պահէ յիշատակը անապատի աւազներուն տակ թաղուած նահատակ հայ գրագէտներուն...

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

[Tigris]

ՏԱՊԱՐԻ ՀԱՐՈՒԱԾԷՆ ԵՏՔ

(Վերականգնելու համար Հայուն տապալած ծառը)

,,,,
,,,,1918-ի Զինադադարէն յամեցող քաղաքական ու ապահովական նոր պայմաններու մթնոլորտին մէջ (երբ օսմանեան մայրաքաղաքը ինկած էր յաղթական Դաշնակից Ուժերու հսկողութեան տակ), 1921-ի նախասեմին, Թէոդիկ Պոլսոյ «Մ. Յովակիմեան տպարան»էն հրապարակ կը հանէր իր Տարեցոյցին ԺԵ տարուան նորատիպ հատորը, շուրջ 400 էջերով ու 240 լուսանկարներով: «Ամէնուն Թէոդիկ»ը, այսպիսով, անգամ մը եւս կը յարգէր աւանդական դարձած իր այնքա՜ն ցանկալի ժամադրութիւնը հայ ընթերցողին հետ:
,,,,Զինադադարը կանխող երկու տարիներու ընթացքին, 1916-1917, ի հետեւումն Իթթիհատի հայահալած ու հայակործան քաղաքականութեան, հայ հրատարակչական կեանքը կատարելապէս ցամքեր էր թէ՛ Պոլսոյ, թէ՛ գաւառներու մէջ, ուր այլեւս հայութիւն ալ չէր մնացած: Ո՛չ մեկ գիրք տպագրուած էր այդ շրջանին, իսկ գոյութիւն ունեցող բազմատասնեակ թերթերէն դժուարաւ կրցեր էին վերապրիլ, շշնջել, քանի մը անուններ միայն:
,,,,1918-ի Նոյեմբերէն ետք պատկերը շուտով պիտի շրջափոխուէր սակայն: Պոլսահայ տպարաններու մամլոյ մեքենաները դա՛րձեալ պիտի ճռնչէին, հայերէն գիրքեր ու նորանոր թերթեր դա՛րձեալ պիտի ողողէին հրապարակը: Լոյսին պիտի գային նաեւ բազմագոյն տարեցոյցեր:
,,,,Արդարեւ, հետզհետէ շուկայի վրայ պիտի երեւէին Յ. Յ. Ամիրենցի «Անկուտիներու Տարեցոյցը» (1919, շարունակուած՝ մինչեւ 1927), Յարութիւն սարկաւագ Մանավեանի «Ազատութեան Տարեցոյցը» (1919, 1921), Սիմոն գափամաճեանի «Գրպանի Տարեցոյց»ը (1920–1934), լրագրող Մկրտիչ Կապրաշի «Երեւանի Տարեցոյցը» (1920), Միսաք Սուրեանի «Առաւօտին Տարեգիրքը» (1921), Երուանդ Օտեանի «Երգիծական Տարեցոյցը» (1921), Ակնունիի փոքրածաւալ «Սիրահարներուն Տարեցոյցը» (1921), երգիծագիր Երուանդ Թօլայեանի «Կավռօշի Տարեցոյցը» (որ կեանքի կոչուած էր 1910-ին, յետոյ պիտի վերերեւէր Զինադադարի վաղորդայնին ու շարունակուէր բաւական երկար տարիներ):
,,,,Վերոյիշեալ տարեցոյցերուն խայտաբղէտ խորագիրներէն դիւրաւ կարելի է ենթադրել արդէն, թէ անոնց ջախջախիչ մեծամասնութիւնը կը կրէր թեթեւ ժամանցի բնոյթ՝ առաւելաբար հասցէագրուած ըլլալով ընթերցողներու զուարթասէր խաւին: Այս բոլորին մէջ, Թէոդիկի «Ամէնուն Տարեցոյցը» կը մնար բացառապէս միա՛կ լուրջ ու ծանրակշիռ ժողովածուն, իբրեւ որակ ու ծաւալ հաւասարապէս:
,,,,Զինադադարէն ետք լոյսին բերուած իր այս երկրորդ տարեցոյցով (առաջինը՝ 1916-1920-ի միացեալ հատորն էր), Թէոդիկ դա՛րձեալ «բարձի գիրք» մը կը շնորհէր իր ընթերցողներուն, բայց այս անգամ այդ գիրքին առանցք կը դարձնէր երեք հիմնական նիւթեր.
,,,,1- Արարատի շուքին տակ 28 Մայիս 1918-ին ծնունդ առած Հայաստանի Հանրապետութիւնը, անոր առթած յուսատու խանդավառութիւնը:
,,,,2- Մեծ Եղեռնի հետեւանքով ստացուած տապարի հարուածը, որուն ահաւորութիւնը չէր դադրէր յաճախանք մը ըլլալէ վերապրողներուն համար:
,,,,3- Պոլսոյ հայութեան վերապրումի ճիգերը, մեկ կողմէ փաթթելու համար իր վէրքերը ու միւս կողմէ շարունակելու՝ պահ մը կասած իր ազգային կեանքը:
,,,,Արդարեւ, Թէոդիկ խանդավառ եւ յուսալից կ’երեւի Հայ Հանրապետութեան ծնունդով: Ու ներկայ հատորին էջերուն մէջ՝ ան բազմիցս իր խանդավառութիւնը կը փոխանցէ ընթերցողին: Ան նորածիլ հանրապետութեան զինանշանը զետեղած է արդէն Տարեցոյցի անուանաթերթին վրայ: Իսկ ներքին էջերուն մէջ՝ լայն տեղ յատկացուցեր է հանրապետութեան քաղաքական ու կազմակերպչական կեանքին:
,,,,Հանրապետութեան ծնունդով նոյնքան խանդավառ եւ նաեւ աշխատակիցները: Զորօրինակ, քաղաքական վաղեմի գործիչ ու հրապարակագիր Մինաս Չերազ Մարսեյլէն կը գրէր. «Դադրինք թափած արիւնին վրայ ափսոսալէ, եւ առ այժմ Հայ Հանրապետութիւնը բալասան նկատենք մեր վէրքերուն» (էջ 5): Իսկ Նարոյեան Մեսրոպ եպս., Արմաշու քանդուած դպրեվանքին վերջին վերատեսուչը, սրտառուչ կոչով մը կը թելադրէր տարաբնակ հայութեան՝ համախմբուիլ հայրենի նորանկախ երկրին կտուրին տակ, համոզուած ըլլալով որ «ազգի մը բնականոն զարգացումը իր հայրենի անբռնաբարելի հողին վրայ միայն հնարաւոր է» (էջ 29):
,,,,Արարատեան Հանրապետութենէն հեռու, նոյն շրջանին, յարափոփոխ իրավիճակ մը կը տիրէր Կիլիկիոյ մէջ: Պահ մը, կը կարծուէր որ պատմական Սիւսուանը գիրկը պիտի վերադառնայ հայութեան...: Ու տխուր է անդրադառնալ, թէ քաղաքական այդ խառնակ պահերուն՝ մարդիկ երբեմն որքա՜ն միամիտ կամ անիրապաշտ ցանկութիւններով կ’օրօրէին ազգը: Զորօրինակ, Տարեցոյցի աշխատակիցներէն Պալաքեան վարդապետ (որ ցմրուր քամած էր Եղեռնի ու աքսորի դառնութիւնները), խօսելով Զինադադարէն ետք Կիլիկիա վերադարձած երկու հարիւր հազար հայերու վերաբնակումի ու վերաշինութեան տենդին մասին, կը կատարէր սա լաւատեսական եզրայանգումը.
,,,,- Հայ ժողովուրդը դեռ նո՜ր ապրիլ կը սկսի եւ հայ արեւը դեռ նո՜ր կը բարձրանայ Արարատի եւ Ամանոսի լերանց ձիւնափառ կատարներէն. մինչ մահկաձեւ լուսինը մթագնած՝ արագօրէն կը խորասուզուի անհետացող ազգերու պատմութեան յաւիտենական աղջամուղջին մէջ (տե՛ս էջ 387, Տարեցոյցին վերջին յօդուածը, ամենայն հաւանականութեամբ գրի առնուած՝ 1920-ի վերջերը):
,,,,Նոյն նիւթին շուրջ, այլ աշխատակից մըն ալ էջ 231-ի վրայ կը գրէր.
,,,,- Այսօր աւելի քան երբէք հայո՛ւն է Կիլիկիան եւ հոն հայեր միայն կ’ապրին. իսկ անոնք որ եկած էին խորթ Անատօլուէն՝ միանգամ ընդ միշտ հեռացած են հոնկէ, այլեւս չվերադառնալու համար:
,,,,Այս խօսքերէն հազիւ երկու տարի ետք՝ պատմութիւնը ցոյց պիտի տար թէ «մթագնած մահկաձեւ լուսին»ը ի՜նչ անակնկալներ վերապահած է հայութեան, որո՛ւն սեփականութիւնը դարձաւ Լեւոններու ու Հեթումներու Կիլիկիան եւ թէ որո՛նք միանգամընդմիշտ հեռացան հոնկէ...

ù

,,,,1921-ի տարեցոյցին մէջ, վերապրող գրիչներ կը շարունակեն դրուագներ պատմել Մեծ Եղեռնի սարսափազդու տարիներէն: Մեկուկէս միլիոն նահատակներու արիւնը թաց էր տակաւին ու կը մղկտացնէր սրտերը: Առանց ցնցումի կարելի չէ կարդալ Երուանդ Օտեանի «Սէպիլի վրաններուն տակ»ը (էջ 91), Թորոս Ազատեանի «Խորհրդաւոր նաւակը» (էջ 190) ազգային եռանդուն գործիչ Սարգիս Սուինի նահատակութեան քստմնելի դրուագը (էջ 158):
,,,,Արեւմտահայութեան հաւաքական խողխողումը իր հայրենի հողերուն վրայ, այնպիսի զայրոյթ մը յառաջացուցեր էր վերապրող խլեակներուն մօտ, որ անոնք ամէն առթիւ չէին վարաներ պոռթկալու Երկնքի Արքային դէմ, ընդվզելու՝ այն անասելի նախճիրներուն համար, որոնք իրագործուած էին անոր «անտարբեր» հայեացքին տակ: Զորօրինակ, Սարգիս Թիւթիւնճեան (Շարասան) կը նկարագրէ Բալուի աւերակ դարձած հայաբնակ երբեմնի գիւղերէն մեկուն եկեղեցիէն ներս իր մուտքը ու մոլեգին յանդըգնութիւնը՝ քարկոծելու գիւղին պաշտպան սուրբին՝ «Ս. Թորոս»ի ոսկետառ արձանագրութիւնը, մտածելով որ «այս սուրբը տակաւին ինչո՞ւ կը յամենար մնալ հո՛ն, վերը, երբ հոս, վարը մեռելութիւնը կը տիրապետէր այնքան բացարձակօրէն»...(էջ 101):
,,,,Եղեռնի պատմութեան հետ անմիջականօրէն կ’առնչուէին նաեւ հայ «խաֆիէ»ները, այսինքն հայածին տխրահռչակ այն դաւադիրները, որոնք 1915–1917-ի մռայլ տարիներուն՝ ամէնէն թանկագին գործակատար-լրտեսները հանդիսացան թուրք գաղտնի ոստիկանութեան ու Իթթիհատի կեդրոնին: Անոնց ցուցմունքներո՛վ է որ շարան-շարան կազմուեցան ցանկերը աքսորի ու մահուան դատապարտուած հայ երեւելի դէմքերուն ու մտաւորականներուն: Ի՜նչ ըսել: Այնքա՜ն շատ էին հայ «խաֆիէ»ները այդ օրերուն,– Արթին Մկրտիչեան (որուն սխրագործութիւններով հատորներ կարելի է լեցնել), Հիտայեթ անուանեալ հաւատուրաց նախկին կաթոլիկ վարդապետը, Արշաւիր Սահակեան, Հմայեակ Արամեանց (հրապարակագիրի անուն շինած կաչաղակ մը, որ իր գաղափարակից քսան ընկերներուն կախաղան բարձրացումի պատասխանատուն եղաւ), Նշան Սէթեան, Վահէ Իհսան (Եսայեան), Միհրան Եազըճեան, յիշելու համար մեկ քանին:
,,,,Զինադադարը առիթ մը եղաւ բարեբախտաբար, որ այդ եպերելիները քաւե՛ն իրենց մեղքերը: Մկրտիչեանն ու Արամեանցը դիտապաստ ինկեր էին արդէն 1919-ի սկիզբները: Աւելի ուշ կարգը եկաւ միւսներուն ալ, միշտ անծանօթի մը գնդակով: Թէոդիկ, որուն միամեայ բանտարկութիւնն ու աքսորը հայածին այն նո՛յն «խաֆիէ»ներուն ցուցմունքներով իրականացուէր էր, այս արդար հաշուեյարդարներուն առթիւ՝ լուռ գոհունակութեամբ նկատել կու տար, որ անոնց համար «ապրիլը նախատինքն մըն է եւ մեռնիլը պարտականութիւն մը»...(էջ 321):

ù

,,,,«Ամէնուն Տարեցոյցը»ի այս թիւը բաւական ընդարձակ գլուխներ տրամադրած է նաեւ պոլսահայոց ազգային հաւաքական հեւքին՝ Զինադադարին յաջորդող երկու տարիներուն ընթացքին: Ծանօթ է որ դիմափոխուած ու վիրաւոր քաղաք մըն էր հայկական Պոլիսը այդ շրջանին, սգաւոր ու շուարուն: Վերապրողներու բազուկներով ամէն ճիգ կը փորձէր ան՝ ամոքելու համար Եղեռնի հետեւանքով իր ստացած վէրքերը, հաց ու հագուստ ապահովելու որբանոցները յորդեցնող հազարաւոր հայ ծնողազուրկ երեխաներուն, շնչաւորելու՝ ազգային, կրթական, ընկերային ու մշակութային մեր ամլացած կեանքը. միով բանիւ՝ վերականգնելու համար Հայուն տապալած ծառը:
,,,,Այս ծիրին մէջ կ’իյնան Նշան Պէշիկթաշլեանի ստորագրած «Թատերական տարին» (էջ 267–279), Պիմէն Զարդարեանի պատրաստած տեղեկատու ուսումնասիրութիւնը պոլսահայ միութիւններու վերաբերեալ (էջ 299–308), Թէոդիկի կազմած ցանկերը՝ Պոլիս հրատարակուած հայերէն նորատիպ գիրքերու կամ լոյս տեսնող հայատառ թերթերու մասին (էջ 309–315):
,,,,Ի դէպ, Տարեցոյցի նախորդ միացեալ թիւին նման, 1921-ի ներկայ հատորին պարունակութիւնը եւս, կարեւոր տոկոսով (աւելի քան մեկ երրորդ համեմատութեամբ), արգասիքն է Թէոդիկի գրչի սեփական աշխատանքին, պրպտումներուն, հետազօտիչ-բանահաւաքի ունակութեան: Ժողովածուին էջերուն սփռուած իր ստորագրեալ ու անստորագիր բազմաթիւ գրութիւններուն մէջ՝ պէտք է առանձնացնել սակայն այն երկու հիւթեղ մենագրութիւնները, որոնք անջատաբար կը խօսին Խորէն արք. Նար-Պէյի առասպելաշունչ ներքին կեանքին (էջ 203) ու օսմանեան դարաշրջանի արքունի ճարտարապետներու մեծահամբաւ Պալեան ընտանիքի շինարարական կոթողային ծառայութեանց մասին (էջ 265): Կասկած չունինք, որ մերօրեայ ընթերցողներն անգամ անյագ հաճոյքով պիտի վայելեն այդ էջերը:

ù

,,,,Աւելորդ չէ կրկնել, որ նախորդ բոլոր հատորներուն նման, վերահրատարակեալ այս հատորը եւս օժտած ենք «Յաւելուած»ի խիստ օգտակար բաժնով մը, այնտեղ ցանկագրելով գիրքին մէջ յիշատակուած բոլոր անձնանունները, տեղանունները եւ հայ մամուլի օրգաններու անունները, այբբենական դասաւորումով ու հարկաւոր վերծանումներով կամ բացատրողական նշումներով: Ցանկագրած են նաեւ հատորին լուսանկարները, պատրաստած ենք բովանդակութեան առանձին ցուցակներ՝ ըստ յօդուածներու բնոյթին: Այս բոլորը գոյութիւն չունին Տարեցոյցի Պոլիս հրատարակուած մայր տպագրութեան մէջ:
,,,,Մեր այս աշխատանքը, անկասկած, Տարեցոյցը կը փրկէ իր գլխաւոր թերութենէն ու հեզասահ կը դարձնէ անոր պարունակութենէն օգտուելու մերօրեայ կամ ապագայ բանասէրներուն պրպտողական ճիգերը: Ճիշդ 90 տարի առաջ, պոլսահայ մամուլի երեւելի անուններէն գրագէտ Յովհաննէս Ասպետ (Օննիկ Չիֆթէ-Սարաֆ) հրապարակաւ կը գանգատէր, թէ այս «տարեցոյցերուն մէջ որոնք ամէնունն են՝ ամէն բան կայ, բայց միայն կարգ չկայ: Ամբողջ հատորը հսկայ "դէս ու դէն" մըն է» (տե՛ս էջ 6):
,,,,Այդ իրաւացի գանգատը բարձած է այլեւս:

Հալէպ, Փետրուար 2010,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,,, ,,, ,,,, ,,,, ,,,,ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ