Սերգեյ Գորոդեցկի
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՐԵՇՏԱԿԸ ԿԱՄ «ԱՅՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ԴՐԱԽՏ, ԱՅՍ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ՝ ՎԱՆ»
Հայաստան ասելիս այտերս այրւում են,
Հայաստան ասելիս ծնկներս ծալւում են,
Չգիտեմ ինչո՞ւ է այդպէս:
. . . . . . . . . . .
Հայաստան ասելիս աշխարհը իմ տունն է,
Հայաստան ասելիս՝ էլ մահը ո՞ւմ շունն է...
Կը մնամ, կը լինեմ այսպէս:
ՀԱՄՕ ՍԱՀԵԱՆ
Յիշելու ենք...
Յիշելու ենք անցած-գնացած ժամանակները, որոնց մասին կարծես թէ ամէն բան գիտենք, բայց իրականի մէջ մեր իմացածը, այսինքն այն, ինչ տարիներ ու տասնամեակներ ներշնչել են մեզ, թերի ճշմարտութիւնն է: Իսկ ճշմարտութիւնը թերի կամ կիսատ չի լինում: Ճշմարտութիւն կա՛մ կայ, կա՛մ չկայ...
Ճշմարտութիւնը մեզ հասցնում են վկաները:
Մեր մօտիկ անցեալի իրադարձութիւնների իմաստը ըմբռնելու համար կարեւոր, շատ կարեւոր են նաեւ Սերգեյ Գորոդեցկիի վկայութիւնները:
Ռուս բանաստեղծը… Որ անցեալ՝ 20-րդ դարասկզբին յայտնի էր իբրեւ ռուսական քերթութեան երեւելի ներկայացուցիչ: Իր գրականութեամբ նա «իրաւունք էր ձեռք բերել դատուելու այն օրէնքներով, որոնք քչերի համար են սահմանուած», գրել է Վալերի Բրիւսովը:
Ռուսական քերթողական արուեստի մի հետաքրքիր հոսանքի ներկայացուցիչն էր Գորոդեցկին: Ակմեիզմ կոչուող այդ հոսանքին էին պատկանում նաեւ Նիկոլայ Կումիլեովը, որին 1921 թուականին գնդակահարեցին բոլշեւիկները եւ նրա այդ գնդակահարութեամբ սկսուեց մտաւորականութեան ջարդը յեղափոխական Ռուսաստանում։ Կումիլեովի կինը` Աննա Ախմատովան նոյնպէս այդ հոսանքի ներկայացուցիչն էր։ Նա ողջ մնաց, ամբողջ կեանքի ընթացքին հալածուեց բոլշեւիկեան իշխանութիւնների կողմից, եւ այսօր ռուս գրականութեան հպարտութիւնն է… Նոյն այդ խմբի մէջ էր Օսիփ Մանդելշտամը, որի ստեղծագործութեան մէջ առանձնակի տեղ ունի Հայաստանին նուիրուած բանաստեղծութիւնների շարքը, եւ որին գնդակահարեցին 1938 թուականին...
Սերգեյ Գորոդեցկին, որ ծնուել է 1884 թուականին, ապրեց 83 տարի: Նա փրկուեց աքսորից ու գնդակահարուելուց, բայց նրան էլ սպաննում էին բարոյապէս:
Նա իր կապերը չէր խզում հայերից եւ մխիթարութիւն էր գտնում անցած-գնացած ժամանակների յուշերի մէջ:
Ահաւասիկ հատուածներ՝ երեք նամակներից, որոնք մեզ կը տեղափոխեն հեռաւոր ժամանակներ եւ հեռաւոր մի երկիր, որ այլեւս չի կոչւում Հայաստան: Այդ երկիրը Հայաստան չեն անուանում ոչ միայն նրա այսօրուայ տէրերը, այլեւ մենք՝ հայերս, որ պահանջատիրութիւն ենք խաղում, բայց համաձայնել ենք մեզ նուաճած երկու կայսրութիւնների հետ, թէ մեր հայրերի երկիրը եղել է, կայ եւ պէտք է լինի սոսկ մի փշուրը միայն, իսկ մեր պատմութեան արշալոյսը բացուել է 1920 թուականին։ Եւ մեր այս կեցուածքով, որ ոչ այնքան ժողովրդի մեղքն է, որքան նրա առաջնորդների… քրիստոնեայի համար բոլորովին անպարկեշտ մեր այս կեցուածքով, մոռացութեան ենք տուել իրական եւ բուն Հայաստանը, մոռացութեան ենք տուել այդ երկրի
հողի մէջ ամփոփուած մեր պապերի ու նախահայրերի աճիւնները: Մոռացել ենք կամ ընդհանրապէս մեզ չեն սովորեցրել, թէ մարդու հայրենիքը հէնց իր հայրերի երկիրն է։ Եւ ոչ երբեք՝ վարչակարգը, որտեղ ապրում է, առաւել եւս՝ իշխանութիւնը, որ ժամանակաւոր երեւոյթ իր իշխանաւորներով հանդերձ։
1943 դեկտեմբեր 23-ին Սերգեյ Գորոդեցկին գրում է.
«Ես յաճախ յիշում եմ Հայաստանը... Պատերազմից մէկ ամիս առաջ Հայաստանին եմ նուիրել բանաստեղծութիւններ, որ հիմա ուղարկում եմ: Բացի այդ, չէ՞ որ ունէի 1918 թուականին գրած «Հայաստանի հրեշտակը» գիրքը... որտեղ տասներկու բանաստեղծութիւն կայ»:
Միւս նամակի մէջ նոյն հասցէատիրոջը, որ Յովհաննէս Թումանեանի դուստր Նուարդն է, Սերգեյ Գորոդեցկին բարեւներ է յղում «այն երեխաների երեխաներին, որոնք փրկուելով Վանի կրակներից»՝ տեղափոխուել են ռուսաց Հայաստան:
Երրորդ նամակը հասցէագրուած է զինուորական Բորիս Էթինհոֆին, որին Սերգեյ Գորոդեցկին ծանօթացել էր Առաջին աշխարհամարտի տարիներին, Հայաստանի Վան քաղաքի մէջ:
«Տասնվեց թուականի աշնանն էր... Դու յիշո՞ւմ ես Շամիրամի պարտէզները, ուր մագլցեցինք անդունդն ի վեր, որպէսզի շօշափենք Արգիշտի Երկրորդի սեպագրերը: Այնտեղ ինձ ու քեզ ամէն վայրկեան մահ էր սպառնում: Զօրավար Վորոնցովը քարոզում էր «Հայաստանն առանց հայերի» տեսութիւնը: Իսկ մենք, ես եւ դու, որ հայ որբերին տառացիօրէն կրակի տակից էինք փրկում, նրա հետ հակադրութեան մէջ էինք: Եւ մենք հրապարակաւ համախոհներ էինք: Նման հանդիպումները մարդկանց ընդմիշտ կապում են իրարու»:
Այս երեք դրուագները արդէն իսկ աղերսում են փորփրել պատմութիւնը, գոնէ մտովի մօտենալ անցած գնացած, բայց ոչ այնքան հեռաւոր ժամանակներին. այն օրերին, երբ Սերգեյ Գորոդեցկին մեկնեց Թիֆլիս՝ որպէս «Ռուսսքոյէ Սլովօ», այսինքն` «Ռուսական Խօսք» լրագրի թղթակից: Այս մասին Գորոդեցկին պատմում է.
«Իմ առաջին ուղեւորութիւնների ընթացքին նկատել էի, որ Թիֆլիսի բնակչութիւնը բաժանուած էր երեք մասի: Վրացիներին պատկանում էին շուկաներն ու դուքանները, իշխանական ու ազնուական վերջին բոյները, որ դարասկզբին աղքատացել էին:
«Կոլովինսքի պողոտայի շքեղ նորակառոյցները՝ խոշոր խանութները եւ շուկայի լաւագոյն կրպակներն էլ պատկանում էին հայերին: Հայկական դրամագլուխն էր, որ Թիֆլիսը դարձրել էր դրամատիրական քաղաք:
«Իրեն մեկուսացուած էր պահում բնակչութեան ռուսական խումբը: Ռուսները արհամարհանքով էին վերաբերում տեղաբնակներին... Իմ առաջին երկու այցելութիւնների ժամանակ այսպիսին էր Թիֆլիսը, որ երրորդ այցելութեանս՝ 1916-ին, դարձել էր անճանաչելի: Քաղաքը անցել էր գործարար մարդկանց ձեռքը»:
Հէնց այդ օրերին էլ, պատահական մի դիպուածով, Գորոդեցկին ծանօթացաւ Յովհաննէս Թումանեանին, որ նրան յայտնեց, թէ ինչպէս «Ահից ու մահից հալածուած, բայց ապրելու ցանկութիւնը չկորցրած ժողովուրդը ստիպուած փախչում է իր բուն հայրենիքից»:
«Մի քանի օր հանգստանալուց յետոյ,- պատմում է ռուս բանաստեղծը,- գնացի Քաղաքների միութեան թիֆլիսեան բաժանմունք՝ փաստաթղթերս ձեւակերպելու: Ինձ յանձնարարեցին մեկնել Վան՝ տեղի նահանգապետի տնօրինութեան տակ: Երբ դուրս ելայ միջանցք, բոլորովին մոլորուեցի իրերի կոյտերի եւ անծանօթ մարդկանց ամբոխի մէջ: Այս իրարանցումի մէջ տեսայ բարձրահասակ, բարեկազմ մէկին, որ պնդում էր, թէ առաջին հերթին բեռներ ուղարկեն Վան:
- Էնտեղ դեռ մարդիկ կան...- ինձ հասաւ նրա ձայնը:
- Ո՞վ է այդ մարդը, - հարցրեցի ես:
- Յովհաննէս Թումանեանն է... Մեր բանաստեղծը,- պատասխանեցին ինձ: Ես մօտեցայ նրան.
- Ես Վան եմ գնում: Բանաստեղծ եմ: Սերգեյ Գորոդեցկին:
- Էնտեղ ի՞նչ էք անելու: Ասացի, որ զինուորական թղթակից եմ:
- Փրկէք երեխեքին,- ասաց Թումանեանը:- Որբացած երեխեքը աւերակների մէջ են ապրում, ցրուած են սարերով ու կիրճերով... Նրանց համար ուզում ենք որբանոց կազմակերպել...
Յետոյ նա տուն հրաւիրեց ինձ:
Նոյն երեկոյեան նրա հիւրն էի: Մինչ կինն ու դուստրերը սեղան էին գցում, Թումանեանը ինձ առաջնորդեց իր աշխատասենեակ եւ մեր մէջ հետաքրքիր մի զրոյց սկսուեց, որի աւարտին ասաց.
- Դուք բանաստեղծ էք... Գնում էք մեր տնաւեր հայրենիք... Այդ մասին գրեցէք... Ռուսաստանին Հայաստանը հարկաւոր է առանց հայերի...
1916 թուականի ապրիլի սկիզբն էր... Այդ երեկոյ Թումանեանին հրաժեշտ տուեցի ցնցուած, բայց նաեւ՝ թեւաւորուած: Ես հիմա արդէն գիտէի, թէ ո՛ւր եւ ինչո՛ւ եմ գնալու:
Մի քանի օր յետոյ, մեկնելու նախապատրաստութիւններ տեսնելիս, յղացայ մի բանաստեղծութիւն եւ անմիջապէս տարայ Թումանեանին»:
Բանաստեղծութիւնը վերնագրուած էր «Հայաստանին» եւ փաստօրէն դրանով սկսուեց այն շարքը, որ «Հայաստանի հրեշտակը» վերնագրով լոյս տեսաւ երկու տարի անց՝ 1918 թուականին.
Ինչպէս անյայտ կնոջ դէմ՝ խորհրդաւոր ու անբիծ,
Քո դէմ կանգնել եմ բախտի սարսուռով մի առանձին,
Եւ վախենում է պոկուել առաջին բառն իմ շուրթից,
Եւ աչքերս են շուարում թախանձանքով առաջին:
Քեզ ճանաչել, հասկանալ ու գրկել եմ ուզում ես,
Ուզում եմ, որ իրար դէմ բացուեն դռները ոսկի,
Ո՜վ Հայաստան, արիւնով, կրակով են տանջում քեզ,
Ես ուզում եմ սիրել քեզ ու խորհուրդը քո խօսքի:
Իմ գլուխն եմ խոնարհում քո հինաւուրց փառքի դէմ,
Համբուրում եմ ես սրտանց գեղեցկութիւնը քո հին:
Տարօրինակ է որ քեզ մինչեւ հիմա չգիտեմ,
Ալմաստ-երկիր, քար-երկիր, երազ-երկիր դու անգին,
Ես դէպի քեզ եմ թռչում, պարզած թեւերն իմ ազատ,
Ահա վառւում են իմ դէմ քո թագերը գեղեցիկ -
Ադամանդէ, ալմաստէ քո սարերը սրբազան:
Ու ես թռչում եմ դէպի գագաթները նրանց ձիգ:
Քեզ ճանաչել, հասկանալ ու գրկել եմ ուզում ես,
Սրտով լսել եմ ուզում համբաւը քո յարութեան,
Ո՜վ Հայաստան, արիւնով, կրակով են տանջում քեզ,
Ճակատագրի հողմի դէմ՝ անպարտելի յաւիտեան(*)...
Ուղեւորութիւնը դէպի ռուս-թուրքական ռազմական գործողութիւնների թատերաբեմ՝ պայմանաւորուած էր նրանով, որ, ինչպէս ինքն է խոստովանում, Գորոդեցկին գժտուել էր մտերիմ բարեկամների՝ բանաստեղծ Վալերի Բրիւսովի, որ խորհրդապաշտութեան հիմնադիրն էր ռուս գրականութեան մէջ, բանաստեղծ Վեաչեսլաւ Իվանովի` խորհրդապաշտութեան տեսաբանի եւ բանաստեղծ Ալեքսանդր Պլոքի հետ, որ էլ լինելով խորհրդապաշտական բանաստեղծութեան ներկայացուցիչը՝ մի քանի տարի անց «Տասներկուսը» պոէմի մէջ բացայայտելու էր բոլշեւիկեան պետական յեղաշրջումի ամբողջ ողբերգութիւնը...
Բայց ի՞նչն էր եղել այդ խզումի պատճառը...
Բանն այն է, որ Գորոդեցկին ռուս-թուրքական պատերազմը համարում էր ռուսների կենաց ու պատուի պատերազմ: Թէեւ նրան յայտնի էր նաեւ այն գաղտնի հրամանը, որ տրուել էր 1916 թուականին` ռուսական բանակը Վանից նահանջելու մասին: Նրան յայտնի էր նաեւ, որ թէ՛ Ռուսաստանը եւ թէ՛ Թուրքիան գօտեմարտում են ոչ թէ յանուն հայերի, այլ հայերի հինաւուրց երկրի տարածքի համար: Առանց այդ տարածքի վրայ բնակող ժողովրդի: Տարածք, որ ռուսների համար յարմար միջանցք է դէպի տաք ջրեր, այսինքն Միջերկրական ծով դուրս գալու համար: Իսկ թուրքերը առանց հայի այդ տարածքը ունենալով՝ մէկ ընդ միշտ եւ պատմականօրէն լուծում էին իրենց համար կարեւոր խնդիրը՝ վերջնականապէս տէր դառնալ թուրքահայաստանին եւ, աւելին, նաեւ ռուսահայաստանին, հնարաւորութիւն ստանալով մտնել Կովկաս, այնուհետեւ իրենց պատմական հայրենիք՝ Թուրան:... Գորոդեցկիի մեկնումի առիթով հայ մտաւորականները հրաժեշտի սեղան բացեցին: Ինքը՝ Գորոդեցկին յիշում է Դերենիկ Դեմիրճեանին, Գարեգին վարդապետին, անշուշտ` հիւրընկալող Թումանեանին: Շատ կարեւոր մէկ մանրամասն. ռուս բանաստեղծի բաւականին հպանցիկ վկայութեամբ, Գարեգին վարդապետը նուիրուել էր բոլոր հայկական շրջաններից հին ձեռագրերը հաւաքելու եւ փրկելու գործին: Այնուհանդերձ, այդ երեկոյ ամէնից աւելի տպաւորուածը Թումանեանի մի կարճ խօսքն էր եղել. «Փրկեցէ՛ք երեխեքին»:
Գորոդեցկիի դէպի Վան ուղեւորութիւնը բանաստեղծի համար բացառիկ յայտնագործութիւնների մի շարան էր: Նա յայտնագործում էր հնամենի մի աշխարհ եւ հազարամեակների մշուշոտ խորքերից եկած մի ժողովուրդի: Յայտնագործում էր վաղնջական մի քաղաքակրթութիւն: Հայերի՛ քաղաքակրթութիւնը, որ սկզբնաւորուել ու զարգացել էր Բարձր Հայքի կամ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ, եւ որն էլ, սակայն, շուտով, շա՛տ շուտով պէտք է վերանար աշխարհագրական քարտեզներից եւ կոչուէր ընդամէնը... Անատոլիա:
Վերանալու էր, քանի որ վերանում էր ամբողջ մի ժողովուրդ:
... Իրիկնադէմին էր, երբ Գորոդեցկին մօտեցաւ Վանայ լճի ափին ընկած առաջին գիւղին` Փանզային: Նրա դիմաց ելան փախստականներով լեցուն երկու սայլեր, որոնք խրուել էին ցեխի մէջ, եւ եզները չէին կարողանում քաշել հանել: Լաթերով պատած այդ սայլերը նման էին տների: Հէնց այդպիսի սայլերով բազմաթիւ հայ ընտանիքներ, որոնց տնաւեր էր դարձրել թուրքական յաթաղանը, գնում էին մերթ դէպի հիւսիս` Ռուսաստան, մերթ վերադառնում էին յետ, դէպի հարաւ... Եւ այդ երթն ու դարձը պայմանաւորուած էր ռուսական բանակի այսպէս կոչուող «մարտավարական տեղաշարժերով»: Այդ «մարտավարական տեղաշարժերը» ոչ թէ տարօրինակ էին, ինչպէս կարող է թուալ ոեւէ ռազմագէտի, այլ նպատակ ունէին ներխուժելուց եւ ռուսական բանակի նկատմամբ հայերի դրսեւորած խանդավառ վերաբերմունքից յետոյ, նրան անտէր-անօգնական թողնել թուրքական մսագործների դիմաց։ «Հայաստանն առանց հայերի» կարգախօսն այս կերպ էր իրականացուելու։
ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ
(Շար. 1)
«Ազդակ»
Մեջբերել
