ՀԱՅ ԹԱՏՐՈՆ


«Կոստան Զարեան»,
գործ՝ Մինաս Աւետիսեանի

Յ. Օշականի եւ Կ. Զարեանի միջեւ ատենին տեղի ունեցած գրական բանավէճերը յայտնի են մեր գրասէր հասարակութեան։ Յայտնի է նաեւ որ անոնք իրենց անձնական հարցերէն բացի, կ՚արծարծեն նաեւ կարեւոր խնդիրներ, որոնք ինչ որ տեղ եւ ինչ որ չափով իրենց ազդեցութիւնը կ՚ունենային արեւմտահայ գրողներու վրայ։
«Հայ թատրոն» խորագրեալ եւ ստորեւ տրուած Զարեանի մէկ ակնարկը (ուղղուած Օշականի), թէեւ թատրոնի մասին է, սակայն հեղինակը կը բնութագրէ նաեւ արուեստը, որ ոչ միայն ժամանակավրէպ չէ, այլ նաեւ կրնայ ուսանելի ըլլալ մերօրեայ արուեստագէտներուն համար։


Սիրելի՛ Օշական,
Շատ աւելի հաճելի է ինձ համար՝ երբ հարցը արուեստին եւ գրականութեան է վերաբերում - մտերմօրէն ու երկարօրէն, աչք աչքի ու սիրտ սրտի, վիճել քեզ հետ, ինչպէս մեր սովորութիւնն է այդքան տարիներից ի վեր։ Բայց ահա որ թատերական գործիդ հանած աղմուկը, ի՞նչ եմ ասում, վայնասո՛ւնը, եկաւ փոթորկեց, մեր այսպէս ասած «գրական» միջավայրը եւ որովհետեւ մենք «Մեհեան»ի օրերից ի վեր սովոր ենք մեծադղորդ ալիքների մէջ նաւարկել, ինչպէ՞ս լռեմ եւ ինչպէ՞ս չասեմ այն ամէնը, ինչ որ խորապէս ինձ տանջում է։
Վերլուծումի ոչ մի փորձ պիտի անեմ։ Պիեսայիդ որոշ թերութիւնները, անձերի ինչ-ինչ հոգեբանական անորոշութիւնները, եւ, եթէ պրպտենք, մի քանի ուրիշ պակասութիւնները ոչինչ են այն վստահ գծաւորումների, այն գեղեցիկ խօսակցութիւնների ու պարզ եւ ճկուն դրամատիկական կառուցուածքին առջեւ, որ դու տուիր աղքատիկ հայ բեմին։
Անուրանալի է եւ այն - եւ այդ զգում էր սրահում լեցուած հոծ հասարակութիւնը - որ դու քո «Նոր պսակ»ով հիմը դրիր պոլսահայ թատրոնին, որը մինչեւ այսօր գոյութիւն չունէր։
Սակայն հարցը դրա մէջ չէ։ Ես, որ այստեղ իսկ, ուրացայ Բաթայլների եւ Բերնշտայների բեմախաղերը, ինչպէ՞ս մօտենամ քո գործիդ, որը հեռաւոր, բայց սովոր աչքին նշմարելի գծերով կապուած է այդ տեսակ արտադրութիւնների հետ։ Հարցը գրական սեռի մասին է. ինձ համար կարեւոր ու մեծ հարց։
Նոր կազմուող գրականութիւնների սկզբնական շրջանի մէջ քննադատները ամենամեծ ուշադրութիւն են դարձնում լեզուին ու ձեւին, արտաքին զգեստաւորումին, սակայն անցնում են տարիներ, եւ ժամանակը գալիս է, երբ այլեւս արուեստի մէջ խորութիւնն են փնտռում, այսինքն՝ նոր հոգեկան աշխարհի, նոր զգայողութեան, նոր մտածելակերպի գեղեցիկ ու ճշգրիտ արտայայտութիւնը։ Պլեյադի պրպտումները կարեւոր են անտարակոյս, բայց, ձեւի եւ լեզուի տեսակէտից թերի Վիլլոնը միակ իսկական բանաստեղծն է ամբողջ միջնադարեան գաղիական գրականութեան մէջ։ Այդ տեսակ քննադատութեան ժամը հասել է եւ մեր մէջ, երբ դպրոցական տղայ չկայ, որ ձեւի տեսակէտով տանելի ոտանաւոր չգրի։
Արդի մտաւորական սերունդի առջեւ մի սոսկալի խնդիր է դրուած. կամ ստեղծագործել, ի յայտ բերելով ազգային արժէքներով համակուած անհատականութիւն, կամ մեռնիլ՝ ազգի ֆիզիքական ոչնչացումին՝ աւելցնելով եւ հոգեկան ոչնչացումը։ Աննուրանալի փաստ է, որ հայ ազգը իր տառապանքների երեք քառորդը պարտ է իր միջակ, անհրապոյր ու անհանճար մտաւորականութեան, որը երբեք, ոչ մէկ բարոյական արժէքներով նրան չէ հարստացրել, ոչ մի աշխարհահայեացք նրան չէ տուել եւ նրա հոգին չէ թափանցել եւ չի հասկացել։
Գաղութային մտայնութիւնը մեզ համար մա՛հ եղած է, որովհետեւ նա մասնաւորած է, եւ մասնաւորի մէջ ամբողջութիւնը չէ տեսած։
Այդ արուեստը եւ գլխաւորապէս թատրոնը այն համայնատրոփ unanime գործողութիւնն է, որ տեղի է ունենում հոգիների խորքերում, որ պարզում է ամբողջական տեսիլքի բարդութիւնը, ու որոնում անյայտի մէջ կորած կարելիութեանց նոր ճամբաները:
Արուեստը երբեք սովորական, մակերեսային եւ մակաբոյծ իրականութիւնը չէ, ուր անցնում է արտաքին խաղը տաղտկալից լինելութեան: Նրա նպատակն է արտայայտել մարդկային հոգիի խորունկ գաղտնիքները, որոնք մնում են թաքնուած ձեւերի եւ խօսքերի ժանգոտած միակերպութեան տակ: Ու թատրոնը, իբրեւ համադրութիւն բոլոր արուեստների, գերազանցօրէն անյայտն է, իդէացած կենցաղը՝հիւսուած կարելիի եւ իրականի նշանաբան մոթիվներով:
Ներկայացնել լուսանկարիչի աչքերով տեսնուած իրականութիւնը՝ միանգամայն կեղծիք է, որովհետեւ լուսանկարիչը կենդանին դիակի է վերածում եւ չէ նշմարում զգացումների խորութիւնը:
Իսկական արուեստը ստեղծում է՝ բնաւորութիւններից եւ հոգիներից գաղտնի գիծերով առած, նոր բարոյական մթնոլորտ, նոր իրականութիւն, որին հաւատում ենք ու ընդունում իբրեւ ճշմարտութիւն, որովհետեւ նա հոգեղինացած, բիւրեղացած, աստուածային շունչով օծուած մի իրականութիւն է, որ մեզի աւելի մօտ է ու սիրելի, քան մեզ շրջապատող կեանքն իսկ:
Ու թող լինի այդ՝ երեւակայական, ֆանտաստիկ մի իրականութիւն, ի՜նչ փոյթ, բաւական է, որ զգացումների ու ճշմարտութեան թափը տիրապետէ ու հաւատքը ծնի. լինի մասերի տրամաբանական ձուլումը, տեսիլքի ամբողջութիւնը եւ լինելակերպի այն կարելիութիւն, որը աւելի յայտնատեսութեան է վերաբերւում, քան խելքին:
Արուեստը կեանքի առջեւից է քայլում ու լուսաւորում ապագան: Նա գերազանցօրէն գիտութիւն է ու գերագոյն իրականութիւն: Ո՞վ կարող է ուրանալ, որ մենք աւելի լաւ ենք ճանաչում Համլետը, Դանիայի տժգունադէմ իշխանը, կամ Ֆալստաֆը, քան մեր ամենամտերիմ բարեկամները: Նրա՛նք են, որ ապրում են իսկական կեանքով եւ ոչ թէ մենք. նրանք երկրագունդի անմահ բնակչութիւնն են կազմում, իսկ մենք ժամանակաւոր շուքեր ենք միայն:
Տուայտանքը անկարելիի համար, գեղեցիկի ծարաւը, հոգեկան կեանքի խոր թափանցումը եւ ստեղծագործական մեծ եռանդը, որով լուսաւորում են այդ փնտռումները, ահա՛ արուեստը, ահա՛ ճշմարտութիւնը: Դանտէն, Շեյքսպիրը, «Բրանդ»-ի եւ «Պեր Գիւնտ»-ի Իբսենը, Գեոթեն, Տոլստոյը ա՛յդ փնտռած եւ այդ իրագործած են:
Պիեսայիդ հերոսուհին գանգատւում է իր անհրապոյր, մոխրագոյն կեանքից եւ «դագաղ» է անուանում այն սենեակը - բուրժուաների սրբութիւն սրբոցը - որի մէջ տարիներով ապրած ու թառամած է: Եւ ահա միակ յանդուգն քայլից յետոյ, երբ անսպասելի ու, վերջ ի վերջոյ, յիմար եւ անիմաստ մի մահ գալիս միացնում է նրան «Նոր Պսակ»-ով իր ամուսնու հետ, կարծո՞ւմ ես դու, որ այդ «դագաղը» պիտի դադրի այլեւս դագաղ լինելուց: Ես չեմ կարծում, որովհետեւ անցեալը չափազանց անիմաստ է, եւ ապագան՝ աներազ: Ու մենք եւս, ահաւասիկ, պիեսայիդ հետ խաւարի մէջ...
Պոլսահայ զազրելի իրականութեան այդ դէպքը, որին մօտեցած ես տաղանդով եւ զայրոյթով, եւ որի մէջ հասարակութեան մէկ մասը սիրում է իր դունչը տրորել, անհրապոյր է եւ քեզ անարժան: Բեմի վրայ, սիրելի Օշական, պիտի ուզէի տեսնել քո հեքիաթներից լուսնացան երազը, ու թողնելով քաղքենիների աղբը լրագրողներին, ճախրէիր դէպի քո գիւղդ նոր հունձքը բերելու նոր տեսիլքները:

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ
«Ազդակ»