Ռոբերտ Դաւթեանի «Լեզու եւ խօսք» գիրքից մէջբերում.


Պատրաստի խօսք, ասացուածք, առածներ, խրատանի, իմաստութիւններ, թեւաւոր արտայայտանք

Մտածելու եւ խօսելու ընթացքում մարդը անհրաժեշտաբար խօսքին միահիւսում է պատրաստի խօսքեր, որոնք կոչւում ենխօսքային բանաձեւեր: Այսպէս՝ բարի լոյս, բարի օր, բարի առաւօտ, բարի երեկոյ, բարի գալուստ, բարով տեսանք, յարգանքիս հաւաստիքը, գիշեր բարի, ցտեսութիւն, լոյս քեզ տեսնողին, ողորմած լինես, ողորմած կենաս, աստուած օրհնի, մինչեւ նոր հանդիպում եւ այլն:

Խօսքային բանաձեւերից մի քանիսը գործածւում են հեքիաթներում, ինչպէս՝ թագաւորն ապրած կենայ. լինում է, չի լինում. հաւքն իր թեւով, օձն իր պորտով. կար, չկար եւ այլն: Կան նաեւ խօսքային բանաձեւեր, որոնք երդման, հանդիմանութեան, գոհունակութեան արտայայտութիւններ են, մաղթանքներ ու անէծքներ, ինչպէս՝ աստուած չանի, աստուած ոչ անի, աստուած հեռու տանի, աստուած վկայ, ես ու իմ հոգին, երկինք-գետին, արեւս վկայ, վայ քո տունը քանդուի, վայ քո տունը չքանդուի, մուխդ մարի, մարդ աստուծոյ, փառք աստուծոյ, փառք քեզ աստուա՛ծ, տէրը քեզ հետ, չար սատանայ, գլուխդ հողեմ, արեւդ խաւարի եւ այլն:

Պատրաստի խօսքեր: Պատրաստի խօսքերը, միանալով խօսքին, դառնում են բովանդակութեան բաղադրիչ: Պատրաստի խօսքերի մի մասը քաղուածքներ են, մէջբերումներ: Սովորողների մտքի եւ արտասանութեան մարզման տեսակներից որոշ նշանակութիւն ունեն հանելուկներն ու շուտասելուկները: Պատրաստի խօսքերը հիմնականում ձեւակերպուած դիպուկ եւ իմաստալից բարոյախրատական եւ փիլիսոփայական բնոյթի մտքեր ու մտածողութիւններ են, կեանքի բովում ճշտուած եւ ժամանակի առաջ քննութիւն բռնած ճշմարիտ դատողութիւններ: Պատրաստի խօսքերն ասուածը դարձնում են աւելի դիպուկ, ճշմարիտ եւ գեղեցիկ:

Պատրաստի խօսքերը բաժանւում են երկու խմբի՝ ժողովրդական եւ գրական: Ժողովրդական ծագում ունեն ժողովրդական բառ ու բանը՝ ասացուածքները, կարճաբանութիւնները, առածները, խրատանին, առակները, անեկդոտները եւ ժողովրդական իմաստութիւնները: Ժողովրդական ծագում ունեցող պատրաստի խօսքերը հիմնականում բարոյախրատական բնոյթ ունեն, իրենց մէջ ամփոփում են ժողովրդի դարաւոր կեանքի իմաստութիւնը, կենսափորձն ու իմացութիւնը:

Ասացուածքներ եւ առածներ: Ասացուածքներն արտայայտում են դիպուկ մտքեր եւ դատողութիւններ, ունեն խրատական բովանդակութիւն: Ահա հայկական ասացուածքների օրինակներ. քիչ ուտելը մարմնին է օգուտ, քիչ խօսելը՝ հոգուն. լաւ է անտեղի աշխատել, քան անտեղի թափառել. մօտիկ հարեւանը լաւ է մօտիկ բարեկամից. աշխարհի շինողն ու քանդողը լեզուն է. շիտակ մարդը ծուռը չի սիրի, շիտակին էլ ծուռ չի ասի, ասելը հեշտ է, անելը՝ դժուար. համբերանքը կեանք է. թոկի երկարն է լաւ, խռսքի՝ կարճը. ճշմարիտ խօսքերը գեղեցիկ չեն, գեղեցիկ խօսքերն էլ ճշմարիտ չեն, քէֆ անողին քէֆ չի պակսի:

Ասացուածքներն ունեն ժողովրդական ծագում, ժողովրդական ոգի, գործածւում են մտերմիկ խօսքում:

Առածներն ունեն այլաբանական նշանակութիւն, այսինքն՝ ասւում է մի բան՝ մի այլ բան հասկանալու համար: Առածները խօսքին տալիս են պատկերաւորութիւն, այն դարձնում են հետաքրքրական: Ահա մի քանի առածների օրինակներ. կո՛ւժ, քեզ ասեմ, կուլա՛, դո՛ւ լսիր. երկաթը տաք-տաք կծեծեն. ես աղա, դու աղա, բա մեր աղունն ո՞վ աղա. արտը խախուտ մահանան կարկուտ. գեղ կանգնի, գերան կկոտրի. պտուղն իր ծառից հեռու չի ընկնի. ճրագն իր տակը լոյս չի տայ. կուզիկին աղջիկ տուին, չհաւանեց. ուզում էր, որ զոքանչն էլ գեղեցիկ լինի. մեկը տէրտէր է սիրում, միւսը՝ տէրտէրակին:

Առածներն ունեն խոր իմաստ, որոնք հարմարեցւում են կեանքի ճիշտ ճանաչողութեանը, բնորոշ են կենսափորձով հարուստ մարդկանց խօսքին:

Խրատանին աչքի է ընկնում իր խրատական բովանդակութեամբ: Խրատանին տարիքով եւ կենսափորձ ունեցող մարդկանց պատշաճ միտքն է: Խրատանու օրինակներ են՝ տա՛սը չափիր, մե՛կը կտրիր. ուրիշի ձեռքով միայն օ'ձ բռնիր. քի՛չ խօսիր, շա'տ լսիր. իմաստունի հետ քար քաշիր, տգէտի հետ մեղր մի՛ ուտիր. շատ մի՛ սիրիր, ատել կայ, շատ մի՛ ատիր, սիրել կայ. բարեկամի հետ կեր ու խում արա, առեւտուր մի՛ արա. մօրը տե'ս, աղջկան ա'ռ. կրակի վրայ եղ չեն լցնի. ուշ լինի, նուշ լինի. յոյսդ միայն քեզ վրայ դի՛ր:

Իմաստութիւնները եւս ունեն ժողովրդական ծագում, սակայն դրանց հեղինակներն անյայտ մարդիկ են: Ժամանակին դրանք գրի են առնուել, խմբաւորուել եւ նոյնիսկ թարգմանուել են այլ լեզուներից: Չի բացառւում, որ դրանք հին շրջանի մտածողների գրչին են պատկանում: Իմաստութիւնները համառօտ, իմաստալից, խոհական ու խրատական բովանդակութիւններ ունեցող մտքեր են, որոնք, խօսքի մէջ կիրառուելով, այն դարձնում են աւելի իմաստալից ու գեղեցիկ:

Օրինակ՝
Չորս բան անգին են՝ գիտութիւնը, առողջութիւնը, ազատութիւնը եւ առաքինութիւնը:
Չորս բան արդարութիւն չեն ճանաչում՝ սէրը, ատելութիւնը, վախը եւ շահը:
Չորս բան չի կարելի գողանալ՝ գիտութիւնը, կամքը, արուեստը եւ խելքը:
Չորս եղանակով պէտք է լսել՝ մտերմութեամբ, լռութեամբ, համբերութեամբ եւ հնազանդութեամբ:
Չորս բան է պարտաւոր անել աշակերտը՝ լսել մտերմաբար, ընթերցել մտադիր, սովորածը սովորեցնել ուրիշներին եւ գրի առնել իմացածը:
Չորս բանի մարդ ձգտում է եւ չի հասնում՝ մեծ հարստութիւն, կատարեալ գիտութիւն, տեւական հանգստութիւն եւ տեւական ուրախութիւն:
Չորս խորհուրդ, որ չպէտք է մոռանալ՝ տե՛ս, լսի՛ր, լռի՛ր եւ համբերի՛ր:

Ժողովրդական ծագում ունեցող բոլոր պատրաստի խօսքերն էլ ունեն բարոյախրատական բովանդակութիւն, դիպուկ են եւ ազդու, հետաքրքրական են եւ արտասովոր, այս պատճառով էլ խօսքի համար դառնում են զարդեր:


Թեւաւոր արտայայտութիւններ գրաւոր ծագում ունեն: Սրանք անցեալի գրականութիւնից յայտնի, նշանաւոր մարդկանց ու կարեւոր իրադարձութիւնների հետ կապուած սեղմ, տարաբնոյթ արտայայտութիւններ ու մտքեր են, որոնք ակնարկում են իրադարձութիւնը կամ երեւոյթը՝ թողնելով, որ ընթերցողը կամ ունկնդիրը մտովի զուգահեռ անցկացնի տուեալ կամ ներկայ իրադարձութիւնների ու երեւոյթների միջեւ: Թեւաւոր արտայայտութիւնների մի մասն ունի դիցաբանական եւ աստուածաշնչեան ծագում, սակայն փոխաբերական իմաստ ձեռք բերելով՝ վերածուել է դարձուածքների: Այսպէս՝ աքիլլեսեան գարշապար, հոմերական քրքիջ, աղքատ Ղազարոս, Սիմոն ծերուն եւ այլն: Թեւաւոր արտայայտութիւնների մի մասն էլ «խօսուն անուններն» են, որոնք գրականութեան մէջ յայտնի տիպական կերպարներ են՝ Դոն Ժուան (գրական կերպար՝ կնամոլ), վերջին մոհիկան (վերացող երեւոյթի վերջին արտայայտութիւնը), Քաջ Նազար, ձախորդ Փանոս, մեծապատիւ մուրացկան, ցեց, տէր Թոդիկի դպրոց եւ այլն: Համաշխարհային գրականութեան շատ նշանաւոր երկերում հանդիպում են աստուածաշնչեան մի շարք արտայայտութիւններ. խաւարի թագաւորութիւն. գայլ՝ գառան մորթով. ձայն բարբառոյ յանապատի. քաւութեան նոխազ. երկնային մանանայ. սրերից խոփ կռել. Սողոմոնի դատ. աւազի վրայ տուն կառուցել. փշէ պսակ. ձեռքը լուանալ. հաց հանապազօրեայ. սուր բարձրացնողը սրով էլ կընկնի եւ այլն: