Հայրենազրկում-հայաթափում

[Tigris]

ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԲՆԱԿՈՂ ՀԱՅ ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ. «ԲԱՔՈՒՆ Է ԻՄ ՏՈՒՆԸ»

Սվետլանա Ղարիբեանը 1993-ից մինչեւ հիմա ապրում է Արցախում` միեւնոյն բնակարանում, սակայն առանց երկմտելու նշում է իր իսկական տան հասցէն:
«Նոյնիսկ եթէ գիշերն էլ արթնացնեն, անգիր կ՚ասեմ հասցէս: Ինչպէ՞ս կարող էի այն մոռանալ: Բաքու, Պայիլովի թաղամաս, Պուխթինսքայա փողոց, 1 նրբանցք, տուն 8: Մենք ապրում էինք պապիկիս կառուցած սեփական տանը: Նա շինարար էր, եւ իր ձեռքերով կառուցած տունը մեծ պարտէզ ունէր, ինքնաշարժի տնակ, մեծ սենեակներ», պատմում է Սվետլանան:
Նա ստիպուած եղաւ լքել իր տունը ուղիղ 15 տարի առաջ սկսուած հակամարտութեան առաջին ալիքի ներքոյ. հայերի եւ թուրք-ադրբէջանցիների միջեւ սկսուած այս հակամարտութեան հետեւանքով էլ Արցախը յայտնուեց անորոշ դրութեան մէջ: Արցախն իրեն Ադրբէջանից անկախ յայտարարեց, ինչը, սակայն, այդպէս էլ միջազգային ճանաչում չստացաւ:
Արցախում առաջին հայ փախստականները յայտնուեցին 1988-ին՝ փախչելով Բաքուին մօտ գտնուող քաղաքում՝ Սումգայիթում սկսուած հակահայկական արարքներից: Արցախի հայերի անկախութեան պահանջներից զայրացած թուրքերը ցոյցերով էին արձագանգում դրան:
«Սումգայիթում բնակող մօրաքրոջս ծննդեան օրը փետրուարի 28-ին էր, եւ ողջ ընտանիքը երկու մեքենայով մեկնել էր այն նշելու: Սեղանն արդէն պատրաստ էր, երբ յանկարծ ձայներ լսեցինք: Աղմուկի պատճառն իմանալու համար գնացինք փողոցի հակառակ կողմում գտնուող այգին, որտեղ խորհրդային 15 հանրապետութիւնների զինանշաններն էին պահպանւում: Տեսանք զայրացած ամբոխը. մարդիկ քարացած դէմքերով գոռում էին. «Հայե՛ր, հեռացէ՛ք»: Այս խօսքերով նրանք պոկեցին հայկական զինանշանը` ոտնակոխ անելով ու փշրելով ամէն ինչ: Նրանք մեքենաներ էին շրջում, ոչնչացնում իրենց ճանապարհին պատահած ամէն ինչ: Կարծես երէկ լինէր այդ ամէնը. յիշում եմ՝ ինչպիսի ցնցում ապրեցի՝ հասկանալով, որ մեր կեանքը կարող էր վտանգուել միայն այն պատճառով, որ հայ ենք»:
Այս դէպքից յետոյ Սվետլանան վերադարձաւ հաշուապահի իր աշխատանքին՝ Բաքուի հիւանդանոցներից մէկում, բայց շատ շուտով բողոքի ցոյցերը նրա կեանքը տակնուվրայ արեցին: Հիւանդանոցի բժիշկներից մէկը` ազգութեամբ թուրք-ադրբէջանցի Ալիեւը, առաջարկել էր ամէն օր ուղեկցել կնոջը՝ այսպիսով որոշ ժամանակ ապահովելով նրա անվտանգութիւնը: Բայց, ի վերջոյ, նոյնիսկ սա չափազանց վտանգաւոր դարձաւ:
«Ճիշտն ասած՝ երբեք չեմ մտածել, որ ընդմիշտ պէտք է հեռանամ: Բայց ընտանիքում երեխաներ կային, իսկ Բաքւում ապրելն աւելի ու աւելի վտանգաւոր էր դառնում: Պայիլովը հայկական թաղամաս էր, ու թէեւ մեր հարեւանները 24 ժամեայ հերթապահութիւն էին սահմանել, միեւնոյն է՝ վախենում էինք աւերածութիւններից, զգում էինք վտանգը: Կարծում էի՝ որոշ ժամանակով եմ հեռանում, նոյնիսկ աշխատանքային փաստաթղթերս այնտեղ թողեցի, մտածում էի, որ վերադառնալու եմ», վերյիշում է Սվետլանան:
Բաքւում բնակող կէս միլիոն հայերի նման, նա եւս հեռացաւ իր հայրենի քաղաքից: Նրանցից շատերն ապաստանեցին Արցախի մայրաքաղաքում` Ստեփանակերտում: Սվետլանան 15 տարի շարունակ աշխատել է որպէս քաղաքապետարանի գլխաւոր հաշուապահ, իսկ այժմ աշխատում է փոքր գործի ոլորտում եւ մասնակցում փախստականների համար նախատեսուած բարեգործական աշխատանքներին:
«Յաճախ եմ յիշում Բաքուն: Կ՚ուզենայի տեսնել մեր տունը, տատիկիս ու պապիկիս գերեզմանները: Կը ցանկանայի նրանց աճիւնները տեղափոխել այստեղ», ասում է կինը:
«Ընկերներիցս մի քանիսին գտել եմ www.odnoklassniki.ru կայքում: Նրանք մեր թաղամասի եւ այգու մի քանի լուսանկարներ էին արել, բայց մեր տունն այդպէս էլ չէին գտել: Բաքուն իսկապէս փոխուել է: Եթէ միայն թռչուն դառնայի ու կարողանայի գոնէ աչքի պոչով մէկ անգամ էլ տեսնել տունս», ասում է Սվետլանան:

ԿԱՐԻՆԷ ՕՀԱՆԵԱՆ
Ստեփանակերտ
«Ազդակ»

[Tigris]

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԵՏԻ ՍԱՆՋԱԿԻ ՀԱՅԱԹԱՓՈՒՄԸ

«Ազդակ» օրաթերթի 1 ապրիլ 2010-ի թիւին մէջ լոյս տեսաւ Սեդա Մավեանի յօդուածը, որուն մէջ յօդուածագիրը կը տեղեկացնէր, թէ ինչպէ՛ս թուրք դիւանագիտութիւնը նենգամտօրէն Ֆրանսայի եւ Սուրիոյ ձեռքէն կը խլէ Ալեքսանդրետի Սանջակը եւ կը միացնէ Թուրքիոյ հողերուն։ Այսօրուան յօդուածով կու տանք պատմաբան, գրագէտ եւ ուսուցիչ Լեւոն Վարդանի (Պետիրեան) ուսումնասիրութիւնը՝ լոյս տեսած «Հայկազեանի հայագիտական հանդէս»ի 8-րդ հատորին մէջ 1980-ին, որուն մէջ Լեւոն Վարդան մանրամասնօրէն կը տեղեկացնէ Ալեքսանտրեթի սանճագին Թուրքիոյ կցումէն ետք 30 հազարի հասնող հայութեան ճակատագիրը։
(Ելիցի, 70-ամեակի երկրորդ մաս) Զ. Գ. ՂԱՐԻՊԵԱՆ

Թուրք-ֆրանսական համաձայնագիրի ստորագրութենէն անմիջապէս ետք շարժեցաւ հայութիւնը արաբին հետ եւ յոյնին, ասորիին հետ եւ ուրիշներուն, թէպէտեւ 1937 թուականէն ի վեր անիկա հետեւողական կերպով արտագաղթեր էր դէպի Սուրիա, Լիբանան եւ Արեւմուտք՝ ծովերէն անդին։ Ըստ կարգ մը տուեալներու, Ալեքսանտրեթի շրջանի 30,000 հայութենէն արդէն իսկ այս ձեւով գաղթեր էին 12,000-13,000 հայեր։ Միւս կողմէն՝ ամբողջ այս ժամանակաշրջանի ընթացքին, յայսկոյս թէ յայնկոյս, հայութիւնը ճիգ չէր խնայած առաջքն առնելու համար ազգային աղէտի մը, եւ եթէ այդ մէկն ըլլար անկարելի՝ փրկելու մաս մը գէթ, ուր կարելի ըլլար համախմբել մնացորդացը հայութեան. սակայն, ինչպէս այն ատեն կը գրէր Արշակ Չոպանեան՝ Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովի անդամ Բիւզանդ Եղիայեանին՝ «Պր. Փիւօ Սանջակէն մաս մը փրկելու եւ Սիւրիոյ կցելու մասին յուսադրիչ բան մը չըսաւ. բայց ապահովեց, թէ երբ ֆրանս-թուրք համաձայնութիւնը կատարուած իրողութիւն մը ըլլայ եւ Սանջակէն քաշուին ֆրանսական իշխանութիւնները, ֆրանսական կառավարութիւնը ամէն կերպով պիտի օգնէ Սանջակի հայոցմէ մեկնիլ ուզողներուն Լիբանան փոխադրութեան»։
Հիմա որ իրականութեան վերածուած էր թուրք-ֆրանսական Համաձայնագիրը եւ յստակ դարձած՝ ֆրանսական ուժերուն ելքը Ալեքսանդրետի գաւառակէն, ամբողջ հայ եւ արաբ, ասորի եւ յոյն օրթոդոքս բնակչութիւնը ոտքի ելաւ մէկ մարդու նման՝ վայրկեան մը առաջ անցնելու համար միւս կողմը թուրք-սուրիական սահմանին։ Այսպէ՛ս էր որ հայութիւնը պարպեց Ալեքսանդրեթի գաւառակը 1939 թուականի յուլիսի 10-22-ի միջոցին։ Ըստ Եղիայեանի, գաղթող հայերն առժամեայ կերպով իջեւանեցան գլխաւոր երեք կայաններ. այսպէս՝
«Ա.- Հալէպի շրջանը փոխադրուեցաւ Կըրըկ-Խանի, Ռիհանիէի, Հայաշէնի, Ապտալ-Հիւյիւկի, եւ այլն, դաշտային շրջանի ժողովուրդը, մօտաւորապէս 3500 անձ։ Փոխադրութիւնը ձրի կատարուեցաւ Սիւրիոյ մէջ բեռնակառքի տէր հայերու կողմէ տրամադրուած կառքերով, Հալէպի Գաղթականաց խնամակալ մարմինի հոգածութեամբ։
«Բ.- Մուսա լերան շրջանի վեց գիւղերու ժողովուրդը փոխադրուեցաւ մաս մը Հալէպ, մաս մը Լաթաքիոյ հիւսիսը, 55 քմ. մօտ ամայի Բասիթ, ծովեզերեայ պատմական Պոսիդոնի աւերակներուն մօտ, 6500 անձ։
«Գ.- Իսկ Ալեքսանդրեթի ծովեզերեայ ու դաշտային շրջանի հայութիւնը, մօտաւորապէս 4500 անձ, նաւով իջեւանեցաւ Լաթաքիա, եւ ասոր հարաւը՝ Թարթուս քաղաքը»։
Անշուշտ դիւրին չեղաւ այս բոլորը։ Մօտ 15000 հաշուող հայութեան մը տեղափոխութիւնը տասը-տասներկու օրուան ընթացքին ստեղծեց հսկայ շարք մը բարդութիւններու։ Նախ ժողովուրդէն մաս մը զետեղուեցաւ դպրոցներու եւ եկեղեցիներու գաւիթներուն մէջ. այլ մաս մը մնաց ուղղակի բացօթեայ։ Ֆրանսական իշխանութիւններու անմիջական օգնութենէն անկախ՝ փութաց նաեւ հայութիւնը բերելու իր օժանդակութիւնը, որ, սակայն, ինչպէս ցոյց կու տան փաստաթուղթերը, չեղաւ մեծ՝ բաղդատած կարիքին։ Կազմակերպութիւններու եւ անհատներու միջոցով կատարուած սկզբնական հանգանակութենէն՝ հայ գաղթականներուն հայթայթուեցան վրան, առողջապահական միջոցներ, պարենաւորում եւ այլ անհրաժեշտութիւններ։ Դժուարութիւններուն մեծագոյնը պատահեցաւ սակայն Բասիթի մէջ։ «Անշուշտ,- կը հաստատէ աղբիւր մը այս առնչութեամբ,- մէկէ աւելի խումբեր նեղութիւններու ենթարկուեցան, մինչեւ որ իրենց բնակավայրերը պատրաստուեցան, մասնաւորապէս՝ Սուէդիոյ շրջանէն Բասիթ փոխադրուած 5500 հայերը, որ ամիս մը կէս բացօթեայ մնացին»։
Ինչ որ ալ ըլլան իրականութիւնները, շուտով յայտնի դարձաւ, որ Լիբանան պիտի դառնար ամէնէն հոծ կեդրոնը հայ գաղթականութեան։ Ըստ Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովի տուեալներուն, հետզհետէ հոն կեդրոնացան Հալէպի, Բասիթի, Լաթաքիոյ եւ Թարսուսի առժամեայ կայանները իջեւանած բոլոր գաղթականները։ Արդէն զանգուածային գաղթէն առաջ՝ 1938-[19]39 շրջանին՝ մէկ տարուան ընթացքին քիչ-քիչ եկող հայերու թիւը կը հասնէր Լիբանանի մէջ 5000-ի։ Ասոնց վրայ աւելցաւ զանգուածային գաղթի ելլող 15,000 հայերուն երկու-երրորդ մասը՝ մօտ 10,000-ը։ Արդ, Լիբանան ունեցաւ շուրջ 15,000 հայ գաղթականութիւն, որուն շուրջ 5,000-ը Այնճար, 1,500-ը Սուր, 5000-ը Բեյրութ եւ արուարձանները, եւ մնացածը՝ Լիբանանի զանազան շրջանները։
ՀԲԸ Միութեան 1940-1945 թթ. «Ընդհանուր տեղեկագիր»ը կը յայտնէ, թէ Լիբանանի մէջ հայ գաղթականութիւնն ընդհանրապէս հաստատուեցաւ Այնճարի, Սուրի եւ Ռաս Իւլ-Այնի մէջ։ «Ընդհանուր տեղեկագիր»ը կու տայ հետեւեալ պատկերը.
«1.- Այնճար, Բեյրութէն 60 կիլոմեթր հեռաւորութեամբ, դէպի Դամասկոս մեծ պողոտային վրայ։ Հոս տեղաւորուած է Մուսա լերան շրջանին վեց հայկական գիւղերու բնակչութիւնը, 1205 ընտանիք կամ 2125 անձ։ Այս գաղթակայանը, զոր հայերը «Նոր Մուսա Լեռ» կոչեցին, յատակագծին համաձայն բաժնուած է վեց գիւղերու՝ նախկին Սէուդիոյ շրջանին վեց գիւղերուն համապատասխան անուններով։ Կառուցուած տուներուն թիւն է 1000, որուն իւրաքանչիւրը իր շուրջը ունի 400 քառ. մեթր տարածութեամբ պարտէզ մը, իսկ մէն մի ընտանիքի տրուեցաւ 3 դեոնիւմ մշակելի հող»։
Այս տուեալներուն վրայ անհրաժեշտ է աւելցնել նաեւ տուեալները Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովի տեղեկագիրին, որուն համաձայն, «Սեպտ[եմբեր] 4 - 14-ի ընթացքին գաղթականները [Բասիթէն] փոխադրուեցան Այնճար՝ իրենց վերջնական կայանը։ Փոխադրութիւնը կատարուեցաւ յաջորդական կարաւաններով, Բասիթէն ծովու ճամբով Տրիպոլիս, անկէ շոգեկառքով Ռայագ, եւ ի վերջոյ քամիոններով՝ Այնճար։ Այնճար կը գտնուի Պէյրութ - Դամասկոս բարձրացող մեծ պողոտային վրայ, գրեթէ մէջտեղը երկու քաղաքներուն։ Բեյրութէն 55-60 քմ հեռաւորութեամբ Լիբանանեան եւ Անդիլիբանանեան լեռնաշղթաներուն մէջտեղը, Բեքաայի ընդարձակ դաշտին մէկ մասը, եւ աւելի մօտ՝ Անդիլիբանանեան շղթային, գրեթէ ստորոտը։ Տարածութիւնն է 1800 հեկտար, ծովէն բարձրութիւնը՝ 930 մեթր։ Կը պատկանէր նախկին թուրք իշխանաւորի մը, որմէ ֆրանսական իշխանութիւնը գնեց՝ գինը ինք գնահատելով եօթը միլիոն ֆրանկ։ Գաղթակայանի շինութեանց յատկացուած հողամասն է 92 հեկտար»։
«Գաղթակայանը, որ հայեր Նոր Մուսա Լեռ կոչեցին՝ յատակագծին համաձայն բաժնուած է վեց գիւղերու՝ նախկին Մուսա Լերան վեց գիւղերուն համապատասխան անուններով։ Ասոնք են՝ Յողուն Օլուկ՝ 975 անձ, Խըդըրբեկ՝ 936, Քեբուսիէ՝ 930, Բիթիաս՝ 876, Հաջիհաբիբլի՝ 870, Վակըֆ՝ 538, ընդամէնը 1205 ընտանիք՝ 5125 անձ։ Իւրաքանչիւր գիւղաթաղ միւսէն բաժնուած է 20 մեթր լայնութեամբ ճամբով մը։ Աւանը ունի նաեւ քանի մը հրապարակներ, որոնց կեդրոնականը 120-ով 100 մեթրի վրայ [է]։ Գլխաւոր պողոտայէն լեռնակողմի բարձրութեան վրայ շինուած է հայ եկեղեցին, երկու կողմերը մանչերու եւ աղջկանց վարժարաններու յատուկ գետիններով, ուր այժմ շինուած է սահմանափակ դպրոց մը։ Առանձին տեղեր տրուած են նաեւ հայ կաթոլիկ եւ հայ բողոքական եկեղեցի-դպրոցներու շինութեան համար։ Մինչեւ տուներու շինութիւնը, հետզհետէ ցրուող ընտանիքները պակսելով, Այնճար տեղաւորուած ընտանիքներուն թիւը եղաւ 1050-ի, որուն 82-ը բողոքական է, 105-ը՝ կաթոլիկ»։
Հիմնական երկրորդ կայքը, ուր հաստատուեցաւ հայութիւնը, կազմուած էր իրարու մերձ երկու վայրերէ, որոնց առաջինն էր՝
«2. Սուր, պատմական Տիւրոսը, Բեյրութէն 65 քիլոմեթր դէպի հարաւ, ուր 350 հեկտար հող յատկացուեցաւ հայ գաղթականներուն եւ բնակարանային շինութեան»։ Իսկ երկրորդը՝
«3. Ռաս Ուլ Այն, Սուրի մօտակայքը, ուր տեղաւորուեցան 85 ընտանիքներ»։
Այս երկու վայրերու մասին կը խօսի նաեւ տեղեկագիրը Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովին եւ կը հաստատէ, թէ՝ «պատմական Տիւրոս (այժմ Սուր) քաղաքին մօտ հաստատուեցաւ երկրորդ մեծ գաղթակայանը։ Այնճար ծովէն հեռու եւ Լեռնային Լիբանանի մէջ է, իսկ Սուրի գաղթակայանը ծովեզերքի վրայ է, Բեյրութէն 85 քմ դէպի հարաւ, Հայֆա երկարող պողոտային վրայ։ Հողին տարածութիւնն է 500 հեկտար, ջրարբի, բերրի վայր մը։ Ունի երեք իրարմէ զատ ակեր։ Վայրը թրքական շրջանին արքունի կալուած է եղեր, յետոյ դարձած է Լիբանանի պետական կալուած։ Ունի հին՝ լքուած ագարակ մը, կէս գործածելի շէնքերով, որուն մէջ [կայ] նաեւ ջաղացք մը՝ կալուածի ջուրովը դարձող։
«Սուրի հայ գաղթակայանը երկու մասի բաժնուած է՝ իրարմէ չորս քմ հեռաւորութեամբ, եւ ոչ թէ՝ Այնճարի նման ամէնքը մէկ գետնի վրայ համախումբ։ Առաջին կայանն է Բեյրութ-Հայֆա պողոտային վրայ, ճիշդ դէպի Սուր դառնալիք անկիւնը, եւ անկէ միայն մէկ քմ առաջ։ Այժմէն իսկ կրնայ Սուրի մէկ արուարձանը համարուիլ։ Հոս շինուեցան 186 տուներ, Այնճարի տուներուն նման, եւ տեղաւորուեցան Սանճագի դաշտային քաղաքներու՝ Ալեքսանդրեթի, Ֆարթըսլըյի եւ Բեյլանի գաղթականները։ Այդ տուներուն 50-ը շինուեցան ՀԲԸ Միութեան ծախսով եւ [վայրը] կոչուեցաւ Նուպարաշէն։
«Սուրի շրջանի երկրորդ գաղթակայանն է Ռաս Ուլ Այն Ռաշիտի կոչուածը, Սուրէն եւ առաջին կայանէն 4 - 5 քմ հեռու դէպի հարաւ, դարձեալ Բեյրութ-Հայֆա պողոտային վրայ, բայց՝ 700 մեթր դէպի ներս ծովուն կողմը։ Բաժանման այդ կարճ ճամբան դեռ չէ յարդարուած։ Այս հողամասէն է, որ կը բխի Սուրի ջուրը, որ առանձին աւազանի մը մէջ առնուած է եւ խողովակներով կը տարուի քաղաք։ Յիշեալ աւազանին մօտ բլուր մը կը բարձրանայ, հաւանաբար հին ժամանակներու արուեստական հիւյիւկ մը՝ ծովեզերքին մօտ։ Ասոր վրան կը գտնուի նախկին հողատէրերուն կիսաւոր [կիսաւե՞ր] ագարակներէն մին։ Ասոր վրան եւ ստորոտն է, որ շինուեցան 85 գաղթատուներ։ Ռաս Ուլ Այնի շրջանը տեղաւորուեցան Ալեքսանդրեթի մօտ լեռնային գիւղերու գաղթականները՝ Սողուկ Օլուկէն, Աթըկէն, Նարգիզլիէն։ Մինչեւ տուներու շինութիւնը՝ գաղթականները պատսպարուեցան Սուրի մէջ՝ Բարեգործականի կողմէ վարձուած տուներու մէջ։ Ի վերջոյ, գաղթակայաններու տուներուն շինութենէն վերջն ալ Սուր քաղաքին մէջ մնացին ու հոն բնակութիւն հաստատեցին 20-25 ընտանիքներ»։
Հայ գաղթականութեան տեղաւորումի պատմութեան մէջ անսովոր երեւոյթ մը մնաց Մանթարի կայանին բնակեցումի պատմութիւնը։ Ինչպէս Այնճարի, Սուրի եւ Ռաս Ուլ Այնի պարագաներուն՝ Ֆրանսական Իշխանութիւնները գնեցին չորրորդ կայան մըն ալ՝ այս անգամ Տրիպոլիսէն 30 քմ դէպի հիւսիս՝ սիրիալիբանանեան սահմանին մերձակայքը, որ որոշուեցաւ տեղաւորել առժամապէս Հալէպ հաւաքուած գաղթականութիւնը։ «Սեպտեմբերի սկիզբը, 1939[ին],- կը գրէ տեղեկագիրը Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովին,- Մանթար ղրկուեցան շոգեկառքով Հալէպ առժամեայ [կերպով] հաւաքուած գաղթականները։ Ընդամէնը՝ 263 ընտանիք կամ 1225 անձ, որոնք եկեր էին Կըրըկ Խանէն դէպի Հալէպ տարածուող դաշտային շրջանի գիւղերէն»։
Յուսախաբ դարձած՝ վայրին վայրի ամայութենէն, մեկուսի վիճակէն եւ իրենց ունեցած առաջին տպաւորութեան ժխտական թելադրանքէն, անոնք մերժեցին բեռները վար առնել բեռնատար ինքնաշարժներէն։ Ազգային եւ ֆրանսական իշխանութիւններու միջամտութիւնները, խոստումները եւ բացատրութիւնները չկարողացան համոզել զանոնք, որոնք հիմա կը տեսնէին այն դժուարութիւնները, որոնք պիտի ըլլային իրենցը գալիք ձմեռն ամբողջ։ Իրաւ ալ, ոչինչ կար, որ կարենար անոնց տալ նուազագոյն նշոյլն իսկ յոյսին։ Ամբողջ շաբաթ մը տեւող միջամտութիւններու արդիւնքն եղաւ ձախողութիւնը զանոնք կատարողներուն, եւ «ի վերջոյ, Բ[արձր] Գոմիսերութիւնը վճռապէս որոշեց այնուհետեւ չզբաղիլ այդ գաղթականներու խումբով։ Ան ջնջեց նաեւ հողին տիրոջ հետ իր ըրած պայմանագրութիւնը՝ հրաժարելով կանխավճար գումարէն»։
Յաջորդ շաբթուան ընթացքին գաղթականական այս խումբին գրեթէ կէսն արդէն իսկ մեկներ էր Հալէպ կամ այլ տեղ։ Մնացած 125 ընտանիքները զղջալով՝ դիմեցին, որ իրենք թոյլատրուէին հաստատուելու Մանթար, սակայն «անկարելի եղաւ Բ[արձր] Գոմիսերութեան կողմէ նպաստաւոր շարժում մը յառաջ բերել»։ Այն ատեն, ի դէմ մնացող ընտանիքներու թշուառութեան, Նպաստից կեդրոնական յանձնաժողովը ձեռք առաւ հարցը եւ հոգալով անոնց ճամբորդական ծախսերը՝ ցրուեց զանոնք Զահլէ, Հոմս, Բեյրութ եւ այլ վայրեր։
Վերջացած էր եւ իր աւարտին հասած՝ Մուսա լերան հայութեան երկրորդ գաղթը, չէր աւարտած սակայն ցաւը, որ եղաւ տարատունկ եղած այս ժողովուրդինը, եւ որուն մասին տակաւին խօսեցաւ ոչ մէկ վաւերագիր։

ԼԵՒՈՆ ՎԱՐԴԱՆ
«ԱԶԴԱԿ»

1 դեոնիւմը = 912 կ.մ.


Ծանօթ Տիգրիսի.
Վերեւ՝ հեղինակի օգտագործած «Հաթայ» բառը փոխարինել եմ «Ալեքսանդրեթի Սանջակ», որովետեւ սին, փուճ, շինծու եւ հակագիտական է Հաթայ: Թուրքերը տարածքը նուաճելուց յետոյ են անուանակոչել Հաթայ, իբրեւ հին Հաթ ժողովրդի թայը՝ հետնորդը:
Ինչո՛ւ եմ ասում շինծու: Որովհետեւ բառը կազմուած է եղել թուրքական -թայ բառով եւ իր օրինակները ունի Միջին Ասիայում, բայց երբէք հաթերի երկրում ու նրա հարաւում գտնուող պատմական Սիրիային մաս կազմող Ալեքսանդրետի գաւառում:
Չաղաթայ, Ալթայ, Օկթայ եւ Հաթ+թայ = Hatay, մի ամբողջովին հակապատմական, շինծու եւ նոր ժամանակներին յատուկ անուանակոչում:

[Tigris]

Սոյն թեման տրամադրել եմ պատմական հայրենիքից՝ Հայ ժողովրդի կազմաւորման եւ պետականութեան կերտման վայրերից հայերի հեռացման վկայութիւններին:
Այնպէս պատահեց, որ Զօրի Բալայանի յոյժ կարեւոր գործունէութեանն առնչուող ներքոյիշեալ շահեկան յօդուածը տեղադրելու ամենայարմար թեման այս գտայ, մանաւանդ՝ որ այն վերաբերում է հայրենամերձ տարածքներից հայերի հեռացմանը: Հայրենամերձ տարածքներ, որոնք անցեալի, ներկայի եւ ապագայի Հայաստան երկրի հարեւանութեամբ են:
Հայաստանի Հանրապետութիւնը զրկւում է քրիստոնէական եւ հայկական հարեւան միջավայրերից՝ քրիստոնեայ գերպետութիւնների վարած կայսերապաշտական քաղաքականութիւնների պատճառով:

Եթէ ընդհանուր մի հայեացք ուղղենք վերջին 150 տարիներում պատահածին, ապա կը տեսնենք որ հայերի տարածքից անընդհատ անհետացման անուղղակի պատճառը, նաեւ, տարածքում գործունէութիւն ծաւալող Սիոնիզմն է: Օսմանեան Կայսրութեան կործանում (պէտք էր՝ նոր պետութիւն ստեղծելու համար, ինչի որպէս հետեւանք հայութիւնը ցեղասպանուեց), Արաբ-իսրայէլեան պատերազմներ (Եփրատի եւ Տիգրիսի ջուրը «խմող» աւանդական գաղութների նօսրացում) եւ այլն եւ այլն:
Այն ինչ սելջուկները, մոնղոլներն ու օսմանցիները պակաս թողին. լրացրին բրիտանացի, ռուս եւ ամերիկացի իմպերիալիստները:

Նախքան հակասեմականութեան մէջ մեղադրուելը, ինչը արեւմտագլուխների սիրած «զբաղումն» է, յայտնեմ, որ Իսահակի որդիները միակ սեմականները չեն, այլեւ՝ Իսմայէլի որդիները:

Տիգրիս

ՍՓԻՒՌՔ. ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ

Զանգում էին Մելբուռնից, զանգում էին Սիդնեյից: Զանգում էին Աւստրալիայից եւ աւանդական «Բարեւ»-ի փոխարէն, ասես պայմանաւորուած, բարձր արտասանում էին «Շնորհաւորում եմ»: Մի ողջ ամիս էինք սպասել այդ օրուան: Ընտրական արշաւին նախորդող մեկ ամիսը: Աւստրալիական Հարաւային Ուելս նահանգի պառլամենտի անդամ Գլեդիս Բերեջիկլեանը նշանակուեց ամենախոշոր նահանգի տրանսպորտի նախարարՙ ընտրութիւնում իր Պահպանողական ազգային կոալիցիայի յաղթանակից հետո: Նա տաղանդաւոր կազմակերպիչ է տրանսպորտի հարցերում: Ծնունդով Հալեպից է: Մնացեալը կիմանամ, երբ հանդիպենք:
Այդ տեղեկատվութիւնն իսկոյն գրանցեցի իմ «Աւստրալիա» տետրում եւ ձեռքս վերցրի «Նոր Զելանդիա» բլոկնոտը, որտեղ շատ մեծ գրառումներ ունեմ մեկ այլ կնոջ մասին: Մեկ ուրիշ հայուհու, որն արդէն երկար տարիներ համարւում է Նոր Զելանդիայի խոշոր պետական գործիչ: Սրբուհի Մինասի Սայան-Էլիաս : Այդ անունը ես գիտէի նախքան «Արմենիա»-ն կմեկնարկէր Վալենսիայից: Ինչպէս արդէն նշել եմ, «Ամարաս» հրատարակչութիւնում տպագրութեան է պատրաստւում «Հայուհիներ» հանրագիտական երկհատորեակը: Ահա արդէն քանի՜ տարի հրատարակչութեան տնօրէն Արկադի Ասրեանը անխոնջ կերպով անգին նիւթեր է հաւաքում աշխարհի բոլոր երկրներից մեր մոլորակի երեւելի հայ կանանց վերաբերեալ: Իր պարզապէս եզակի գաղափարով վարակեց նաեւ ինձ: Եւ ես այնպէս տարուեցի նրա գաղափարի իրագործմամբ, որ սկսեցի օգնել նրան: Նոյնիսկ ընդհանուր նախաբան գրեցի երկհատորեակի համար: Բանն այն է, որ իւրաքանչիւր բաժինը (պետական գործիչներ, բժշկութիւն, մանկավարժութիւն, սպորտ, արուեստ եւ այլն) ունի իր թեմատիկ առաջաբանը: Աւելի քան երկու հազար անունՙ բոլոր հինգ աշխարհամասերից: Իւրաքանչիւր էջի վրայ հերոսուհու համառօտ կենսագրականն է եւ դիմանկարը: Միայն մեկ էջ: Եւ ոչ մի տողՙ աւել կամ պակաս: Բոլոր լուսանկարները նոյն չափսի են: Հրատարակութիւնը նախապատրաստւում է նախագահ Սերժ Սարգսեանի հովանու ներքոյ եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի աջակցութեամբ:
Գրքի «Պետական գործիչներ» բաժինն ունի Սրբուհի Էլիասին վերաբերող էջ: Ներկայացնեմ ընդամէնը մեկ պարբերութիւն. «Նոր Զելանդիայում դառնալով երկրի գերագոյն դատարանի նախագահի պաշտոնն զբաղեցնող առաջին կինը, Սրբուհի Էլիասը կատարում էր նաեւ կառավարութեան վարչարարի պարտականութիւնները (ժամանակապէս իրագործում էր գեներալ-նահանգապետի գործառոյթները), երբ այդ աթոռն ազատ էր, կամ էլ գեներալ-նահանգապետը գտնւում էր արտասահմանում: Հինգ տարուայ ընթացքում նա մի քանի անգամ զբաղեցրել է այդ պաշտօնը»: Շատ հետաքրքիր են Սրբուհու կենսագրութեան նաեւ միւս փուլերը, բայց այդ մասին ընթերցողը կիմանայԱրկադի Ասրեանի երկհատորեակից, որը շուտով լոյս կընծայուի:
...Շատ երկրներում ենք մենք հանդիպել նախկին բաքուեցիների: Ես կասէի, դա մեր հայրենակիցների մի առանձնայատուկ շերտն է: Մեծամասնութիւնը փախստականներ են, աւելի ճիշտՙ այն ողբերգական իրադարձութիւնների զոհեր, որ անուանում ենք «Բաքու-1990»:

Սակայն հանդիպել են եւ այնպիսիք, որոնք թողել են իրենց քաղաքը, այսինքնՙ այն քաղաքը, որտեղ ծնուել են իրենք եւ նոյնիսկ իրենց ծնողները, այն ահաւոր իրադարձությիւններից շատ աւելի առաջ: Եւ ահա Նոր Զելանդիայում հանդիպում եմ Գեննադի եւ Լուիզա Առաքելովներ ամուսնական զոյգին: Գեննադին վերջերս է նշել իր եօթանասունհինգամեակը: Իսկ Բաքուն թողել է 1970 թուականին: Դա այն ժամանակներում էր, երբ իշխանութեան գալով, Ալիեւն սկսեց պարզապէս անօրինութիւններ գործել: Այնպէս որ, զուր է շատերին թւում, թէ հայ փախստականները յայտնուել են միայն Սումգայիթի եւ Բաքուի ցեղասպանութիւնից յետոյ: Գեննադին պատմում է, որ դեռ այն ժամանակ, լինելով գործարանի գլխաւոր ինժեներ, փաստօրէն կատարում էր տնօրէնի պարտականութիւնները, որը լկտիաբար հասկացնել էր տալիս, որ հայը պէտք է իմանայ իր տեղը եւ լաւագոյն դէպքում ինչ պաշտօն կարող է զբաղեցնել: Նա տեսնում էր, թէ այդ ամէնն ինչի էր հանգեցնելու: Գիտէր, թէ ինչով կաւարտուի: Լաւ գիտէր Բաքւում եւ Շուշիում 1918 եւ 1920 թուականներին հայերի ապրած ողբերգութեան մասին: Եւ ութ տարեկան դստերՙ Մարինայի հետ հեռացաւ հարազատ քաղաքից: Տարիներ անցան, դուստրն ամուսնացաւ մի տղայի հետ, որն իրեն անուանում է ոչ այլ կերպ, քան «Երեւանում ծնուած կապանցի»: Ստեփան Ստեփանեանն էր, որը կարճատեւ դեգերումներից յետոյ հաստատուեց այս հեռաւոր երկրում:
Այս տողերը գրում եմ «Արմենիա»-ի խարիսխ բարձրացնելուց մի քանի ժամ առաջ: Եւ չեմ կարող չյիշել Օկլենդի հայ համայնքի ղեկավար Զաւէն Փանոսեանի մասին: Նա լաւ գիտի Իրաքի հայ համայնքի պատմութիւնը: Ասում էր, որ դեռեւս Տիգրան Մեծի ժամանակ ողջ տարածաշրջանի շուկան հայերի տիրոյթում էր: Բայց գլխաւորը, յամենայն դէպս, այն է, որ 1640 թուականին Բաղդադում կառուցուել է հայկական ամենահին եկեղեցիներից մեկը: Դա նշանակում է, որ համայնքը արդէն վաղուց կայացած էր: Դրանից յետոյ եկեղեցիներ կառուցուեցին Բասրայում եւ նորիցՙ Բաղդադում: Նոյնը կարելի է ասել նաեւ դպրոցների մասին, ինչպէս եկեղեցիներին կից, այնպէս էլՙ ինքնուրոյն: Այսպիսով հայերն Իրաքում միշտ մնացին Հայ Առաքելական Եկեղեցու զաւակներ եւ մեծից փոքր տիրապետում էին մայրենի լեզուին: Իսկ Զաւէնն այս մասին սկսեց խօսել այն պատճառով, որ վերջին քսան տարուայ իրադարձութիւնները, մանաւանդ Ամերիկայում հայր եւ որդի Բուշերի նախագահութեան շրջանում հանգեցրին բնակիչների մեծաթիւ զոհերի, ողջ երկրի աւերման ու սնանկացման, այստեղ դարերով հաստատուած հայերի ցրման: Միանգամից հազարաւոր ու հազարաւոր իրաքահայեր տեղափոխուեցին Հայաստան, սփռուեցին աշխարհով մեկ: Միայն Նոր Զելանդիայում վերջին տասնհինգ տարուայ մէջ կազմաւորուեց աւելի քան տասը հազարանոց գաղութՙ միայն Կահիրեի արաբներիցՙ ինչպէս մահմեդական, այնպէս էլ քրիստոնեայ-մարոնիտներից կազմուած:
- Բայց չէ՞ որ մեզ բոլորիս ձգում է տունըՙ Բաղդադը,-ասում է Զաւէնը:- Այնտեղ մեզ հեշտ էր պահպանել մեր ինքնութիւնը, մնալ հայ:
Նորզելանդական, աւելի ճիշտՙ օկլենդյան հայ համայնքի ղեկավար Զաւէն Փանոսեանի հնչեցրած մտահոգութիւններից յետոյ քննարկումներ սկսուեցին այն մասին, թէ այսօր վերջիվերջոյ որտեղ է լաւ հայերի համար: Զաւէնը գտնում է, որ չի կարելի թողնել մեր նախնիների կողմից կառուցուած եկեղեցիները: Նրանք, ովքեր զրկուել են տանիքից ու փախստականներ դարձել, վաղ թէ ուշ պէտք է վերադառնան տունՙ իրենց եկեղեցիների մօտ: Նա ինքն աւարտել է Բաղդադի բժշկական ինստիտուտը: Օկլենդում մեծ հեղինակութիւն է վայելում որպէս ընդհանուր պրոֆիլի բժիշկ: Զուսպ է, լուրջ: Պատահական չէ, որ համայնքը նրան ընտրեց իրեն առաջնորդ: Եւ ինձ նոյնիսկ շատ հասկանալի է նրա այսպէս ասածՙ իրաքեան հայրենասիրութիւնը: Զաւէնի նախնիներն Իրաքից են, իսկ ասենք Սերժիկինըՙ Սպահանից (Նոր Ջուղա): Ամբողջ չորս դար, եթէ ոչ աւելի, ապրել են, մնալով հայեր: Այնպէս որ, հասկանալ է պէտք հենց նույն Զաւէն Փանոսեանին եւ Սերժիկ Սուքիասեանին:
Սակայն ճշմարտութիւնը կոնկրետ է: Իրաքում ռմբակոծել են բնակելի թաղամասերը, եւ օթեւանից զրկուել են ոչ միայն արաբները, այլեւ հայերը: Եւ օտարութեան ճամփան են բռնել ոչ միայն արաբները, այլեւ հայերը: Այստեղ արդէն ամբողջ հարցն այն է, թէ ուր գնալ: Սա այսօր ամենագլխաւոր խնդիրն է: Բայց նախ պէտք է պատասխանել հետեւեալ հարցին. «Ի՞նչ կատարուեց սփիւռքին 20-րդ դարի երկրորդ կէսին, կամ քիչ աւելի լայն առումովՙ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտից յետոյ»: Մի կողմ թողնենք ամերիկեան մայրցամաքն ու Եւրոպան, որտեղ շատ հայեր կային: Բայց աշխարհագրութիւնը, քաղաքական եւ մշակութային կենտրոնները գտնւում էին Մերձաւոր Արեւելքում եւ Իրանում: Օրինակները բերեմ պայմանականօրէն եւ հակիրճ: Երկար ժամանակ նման կենտրոններից է եղել Եգիպտոսը, դեռեւս 20-րդ դարի սկզբից, երբ համայնքը ղեկավարում էր Նուբար Փաշան: Եկեղեցիներ, դպրոցներ, մանկապարտէզներ, գիմնազիաներ, մշակութային կենտրոններ, թերթեր, պատմական անուններ: Եւ ամենագլխաւորըՙ մայրենի լեզուի համատարած իմացութիւն: Պատահական չէ, որ առաջիններից մեկը եգիպտահայերն ակտիւօրէն ու գործուն արձագանգեցին «ստալինեան հայրենադարձութեան» կոչին: 1946 թուականին նրանք զանգուածաբար յորդեցին Խորհրդային Հայաստան: Չհասցնելով ոտք դնել հարազատ հողին, նրանցից շատերը յայտնուեցին Սիբիրում եւ Ալթայի երկրամասում: Միայն տարիներ անց ենք իմացել Ստալինի չարագործական ծրագրերի ու մտայղացումների մասին: Տասը տարի յետոյ իշխանութեան եկաւ Գամալ Աբդել Նասերը, որը երկու տարի անց հրեշաւոր հարուած հասցրեց հայկական դպրոցներին. հայոց պատմութիւնը եւ բոլոր հումանիտար առարկաները սկսեցին անցնել միայն արաբերէնով: Սկսուեցին բռնաճնշումներ: Իսկ Իսրայէլի եւ Եգիպտոսի միջեւ 1967 թուականին բռնկուած պատերազմը հանգեցրեց հայ համայնքի աւերման: Քաղաքական եւ մշակութային կենտրոնն այդ ժամանակ տեղափոխուեց Լիբանան, մայրաքաղաք Բեյրութ եւ Սիրիա՝ Հալեպ:
Դժուար է գերագնահատել Բեյրութի դերը մեր նորագոյն պատմութեան մեջ: Բեյրութեան հայերին, նրանց քաղաքական կուսակցութիւններին է մեր ժողովուրդը պարտական նրանով, որ հենց այնտեղ սկսուեց ահռելի աշխատանք տարուել համաշխարհային հանրութեան ուշադրութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում հայոց ցեղասպանութեան յիսունամեակի վրայ սեւեռելու ուղղութեամբ: Դա 1965 թուականին էր (Կարծում եմ 1975 պիտի լինի - Տիգրիս): Շարունակում էր ակտիւօրէն գործել իրանահայ բազմադարեայ գաղութը: Այդ ժամանակ Իրանի, Լիբանանի եւ Սիրիայի հայ բնակչութիւնը կազմում էր մօտ կէս միլիոն մարդ: Բայց ահա եօթանասունական թուականների կէսերին Լիբանանի մայրաքաղաքը երկարաժամկէտ թիրախ դարձաւ անվերջանալի ռմբակոծումների համար: Սկսուեց պատերազմ, որն ըստ էութեան, մինչեւ օրս էլ չի աւարտել: Այդ աւերիչ պատերազմի ամենաթէժ պահին «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթն ինձ գործուղեց ռազմաճակատային Բեյրութ: Տպագրեցի ռեպորտաժների շարք, հրատարակուեց իմ «Երկու կրակի միջեւ» գիրքը: Հենց այդ ժամանակ էլ սկսուեց Իսլամական յեղափոխութիւնը Իրանում...
...Եվ ահա եօթանասունականների վերջից եւ ութսունականների սկզբից հայերի հոսքն սկիզբ առաւ դէպի Լոս Անջելեսՙ Լիբանանից, Իրանից եւ ավելի փոքր վտակներովՙ Աֆրիկայից, Կիպրոսից, Խորհրդային Հայաստանից: Եւ նրանք բոլորը խառնւում են այսպէս կոչուածՙ դասական սփիւռքի զանգուածին: Այսինքն նրանց, ովքեր Թուրքիայի կազմում գտնուող Արեւմտահայաստան տարածքում կատարուած ցեղասպանութեան զոհերն են: Եւ ստեղծւում են «սեփական»ՙ բեյրութեան, իրանական, խորհրդային համայնքներ, որոնք միմեանց հետ չեն շփւում: Այդ ամէնի մասին ես պատմել եմ իմ «Ճանապարհ» գրքում, որը քսանվեց տարի առաջ Հիւսիսային Ամերիկայում իմ կատարած երկարատեւ ուղեւորութեան հանրագումարը դարձաւ: Եւ այն ժամանակից սկսած հեռաւոր արտերկրում, ինչպէս Սիլվա Կապուտիկեանն էր ասումՙ հայկական կարաւանները դեռ ճանապարհին են, հիմնականում ուղղուելով դէպի ԱՄՆ: Ահա հենց սա էլ ամենագլխավոր խնդիրն է:
Սփիւռքը, բացի ամենայնից, անխուսափելի հասկացութիւն է: Իսկ անխուսափելիի հետ ոչ միայն հաշուի են նստում, այլեւՙ համակերպւում: Դա նշանակում է, որ Հայկական պետութիւնը պէտք է ընդունի եւ նախաձեռնի բառացիօրէն ռազմավարական նշանակութեան քայլեր: Չի կարելի թոյլ տալ, որ Սփիւռքը կենտրոնանայ մեկ տեղում, այն էլ ԱՄՆ-ի նման երկրում, որն աւելի քան կասկածելի ապագայ ունի: Դա ես չեմ ասում: Դա ասում են գիտնականները, կանխատեսման մասին գիտութիւնը: Պէտք է ասել եւ այն, որ ԱՄՆ-ի հայ բնակչութեան աճն այսօր տեղի չի ունենում դասական սփիւռքիՙ Թուրքիայի կողմից պետական քաղաքականութեան աստիճանի բարձրացուած ցեղասպանութեան զոհերի յաջորդների հաշուին: 1985 թուականին, լինելով ԱՄՆ-ում, ես իմացայ, որ Լոս Անջելեսում չորս հայ գտնւում են բանտում: Այսօր արդէն ձերբակալուած են աւելի քան տասը հազար մեր հայրենակիցներ: Չէր խանգարի մտորել սրա շուրջ:
Սփիւռքի աշխարհագրութեան թեման, մանաւանդ վաղուայ օրվա Սփիւռքի աշխարհագրութեան, չի կարող մեզ չյուզել: Եւ դրան մենք դեռ շատ անգամ ենք անդրադառնալու:

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ, Թասմանյան ծով
«ԱԶԳ»

[Tigris]

ՀԱՅ ՓԱԽՍՏԱԿԱՆՆԵՐԸ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ ԵՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ ՁԵՌՆԱՐԿԵԼ ԻՐԵՆՑ ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԻՐԱՑՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Ադրբեջանից փախստականների համագումարը հանդէս է եկել յայտարարութեամբ, որտեղ պահանջում են միջոցներ ձեռնարկել հայ փախստականների վերադարձն իրականացնելու համար: Յայտարարության մեջ, մասնաւորապես, ասւում է.
«ԼՂ խնդրի խաղաղ կարգաւորման գործընթացի Միջպետական մակարդակով քննարկման ընթացքի կապակցութեամբ Համագումարը լիազօրուած է յայտարարել.
1. Հայրենի օջախներ փախստականների եւ տեղահանուած անձանց միայն մի մասի վերադարձի եւ միւսների հայրենադարձութեան մերժման միջազգային միջնորդների առաջարկները խտրական են եւ հիմնաւորապէս անընդունելի:
2. Հայրենադարձութեան առաջարկներում մերժուած փախստականների նկատմամբ սոյն խտրականութիւնը կրկնակի է. նրանք արդէն իսկ Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի եւ Ադրբեջանի հանրապետութեան իշխանութիւնների խտրականութեան, ոստիկանական եւ ռազմական հետապնդումների զոհեր են եւ հաւասար իրաւունքներ ունեն նրանց հետ, ում հայրենադարձութեան իրաւունքը պաշտօնապես քննարկւում է:
3. Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի խաղաղ կարգաւորման գործընթացը քննարկող երկրների ներկայացուցիչների` Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան իրաւասութեան տակ գտնուող տարածքների բոլոր տեսակի ենթակառոյցների բարելաւման արգելքի քաղաքականութիւնը յանգեցրել է տարածաշրջանի առանց այն էլ ծանր մարդկային իրավիճակի վատացմանը: Այդ քաղաքականութեան հետեւանքով մի կողմից քաղաքական շահարկումների ենթարկուեցին 1992-94թթ. զինուած կոնֆլիկտի պատճառով տուժածների ճակատագրերը, միւս կողմից արհամարուեցին 1988-1992 թթ. խտրականութեան ընթացքի զոհերի արդէն իսկ ոտնահարուած իրաւունքները:
4. Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի խաղաղ կարգաւորման ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկած Հիմնական Սկզբունքները եսասիրական են եւ կոչուած են նախ եւ առաջ սեփական ուժանիւթային շահերը բաւարարելու: Դրանցում արհամարված են ղարաբաղյան հարցի իրավական որոշակիության բացակայության պատճառով տառապող ժողովուրդների շահերը: Տարածաշրջանի բոլոր ժողովուրդների արժանապատիւ ու խաղաղ կյանքի անկապտելի իրաւունքի հաշուին Բաքուի ու Երեւանի իշխող վարպակարգերի շահերի բաւարարման լուծումների փնտրտուքը սխալ ճանապարհ է եւ դատապարտուած է անյաջողութեան: Բանակցող կողմերի եւ միջնորդների այս սխալի գինը հազարավոր նոր մարդկային զոհերն ու ջարդուած ճակատագրերը կլինի:
Վերոնշյալ գնահատականներից եւ հարիւրհազարաւոր մարդկանց անիրաւ գոյավիճակի ու ժողովուրդների նորանոր տառապանքների պատճառ դարձող այս անընդունելի հեռանկարի հաւանականությունից ելնելով, Համագումարը որոշեց.
• Միջոցներ ձեռնարկել հայ փախստականների հայրենադարձութեան իրաւունքը իրացնելու,
• Ստեփանակերտի իշխանութիւնից պահանջել նպաստել փախստականների բնակեցմանը իր վերահսկողութեան տարածքներում եւ ապահովել վերաբնակների անվտանգ կեցութիւնը մինչեւ Բաքուի կողմից վերահսկվող նրանց հայրենիքում ապագայ պետական կազմաւորման շրջանակներում փախստականների եւ տեղահանվածների բնակեցման ու քաղաքացիության խնդրի համընդհանուր լուծումը,
• Պահանջել ՄԱԿ-ի եւ շահագրգիռ այլ միջազգային կազմակերպութիւնների համապատասխան կառոյցներից լուրջ եւ համակողմանի հետաքննութիւն իրականացնել հայ փախստականների նկատմամբ իրականացուած յանցագործությունների փաստերի եւ հանգամանքների շուրջ,
• Դիմել ՄԱԿ-ի փախստականութեան գծով գերագոյն գլխաւոր յանձակատարին` փախստականների եւ տեղահանուած անձանց բնակեցման եւ նրանց կենսապահովման ուղղութեամբ աշխատանքներին նպաստելու խնդրանքով»:
Նշենք, որ յայտարարությունը փոխանցուել է ԼՂՀ ներկայացուցչութիւն, Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի, Իրանի, Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի դեսպանատներ (վերջին 2-ը Վրաստանում) եւ ՄԱԿ-ի առաքելութիւն:

ԶԻՄ ԿԱՊ

[Tigris]

Խաղաղութիւն պէտք է համապարփակ եւ ամբողջական լինի եւ ոչ թէ հայ ժողովրդի մի հատուածի երջանկութիւնն ու բարօրութիւնը լինի մի ուրիշ հատուածի հաշուին. հայութեան, մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան թշնամիների պատճառով:
Խաղաղութեան հասնելու բանալին արդարութիւնն է եւ այն պէտք է նուաճել ժամանակագրական ճիշտ ընթացքով. սկսելով՝ թուրքական ցեղերի կողմից Հայաստանը թուրքացնելուց ու աւարտելով Արցախի փրկութեամբ: Այս ժամանակահատուածում պատահած անիրաւութիւնների քննարկմամբ եւ ըստ այնմ լուծմամբ, խաղաղութիւնը ամբողջական եւ արդար կլինի, այլապէս՝ կարկտան:

Լինելով պետականաստեղծ ազգ, տարածաշրջանում, հայ մարդու պատմական հայրենիք վերադարձը վերադարձ է Հայաստան, որտեղ իր նախահայրերը պետութիւն ու մշակոյթ են ստեղծել, որտեղ եւ կազմաւորուել է հայի տուեալ տեսակը: Այլ խօսքով՝ շուտափոյթ եւ անյապաղ միջոցներ պէտք է ձեռնարկուեն միջազգային ընտանիքի կողմից եւ պատկան մարմիններից, որպէսզի հայ ժողովուրդի աշխարհասփիւռ զաւակները հնարաւորութիւն ունենան վերադառնալ իրենց հայաստանները, առանց խոչընդոտների եւ առանց վտանգի:

Միջոցներ պէտք է ձեռնարկուեն նաեւ բարոյահոգեբանական եւ տնտեսական բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով, որպէսզի վերադարձողները երջանիկ ու ապահով զգան: Հայերէնի եւ մարդ լինելու դասընթացքներ պէտք է անցկացուեն թուրքերի եւ կովկասեան թուրքերի համար, ովքեր ուզում են անպայման ապրել հայերի վերադառնալիք հայաստաններում ու չեն ուզում վերադառնալ իրենց երկիր՝ Միջին Ասիա, քանի ապագայ Հայաստանում հայերէնը լինելու պետական լեզու եւ մարդ լինելը՝ անխուսափելի:

Վերլուծաբաններ