Հայ-թուրքական յարաբերութիւնների վերաբերեալ լուրերի հոսք

[Tigris]

ԹՈՒՐՔ ԵՐԵՍՓՈԽԱՆ ՄԸ ԱԴՐԲԷՋԱՆԻՆ ԿՈՉ Կ՚ՈՒՂՂԷ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՄԱՐ «ԿՌՈՒԵԼՈՒ»

ԵԱՀԿ-ի մօտ թրքական խորհրդարանական պատուիրակութեան եւ իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան անդամ երեսփոխան Ալադդին Բոյիւքքայա ադրբէջանական «day.az» կայքէջին հետ ունեցած հարցազրոյցի մը ընթացքին Ադրբէջանին կոչ ուղղած է Լեռնային Ղարաբաղի հարցի լուծման համար «կռուելու»՝ յիշեցնելով, որ «այդ հողերը արիւնով խլուեցան»։
Խօսելով շրջանին մէջ Թուրքիոյ դերակատարութեան եւ Հայաստանի ու Ադրբէջանի միջեւ Լեռնային Ղարաբաղի հարցով միջնորդ ըլլալու Թուրքիոյ ջանքերուն մասին՝ երեսփոխան Բոյիւքքայա յայտնած է, որ «Թուրքիա Ադրբէջանի հողային ամբողջականութեան վերականգնման համար մինչեւ վերջ պիտի պայքարի։ Ադրբէջան պէտք է իսկական քայլեր առնէ։ Անկարելի է Թուրքիայէն եւ երրորդ երկիրներէ օժանդակութեան սպասելով տագնապին արդար լուծումի մը հասնիլ։ Այս հարցը միայն համանախագահներուն կամքով պիտի չլուծուի։ Ադրբէջանցի մեր եղբայրներուն կոչ կ՚ուղղենք կռուելու։ Այս հողերը արիւնով խլուեցան»։
«Մենք չենք ըսեր, թէ զինուորական միջոցը տագնապին միակ լուծումն է։ Ադրբէջանի աճած զինուորական ուժը գործընթացին վրայ դրական ազդեցութիւն պիտի ունենայ։ Ադրբէջան պէտք է բոլոր մարզերուն մէջ հզօր ըլլայ, ինչպէս նաեւ իր զինուորական ուժը ցուցադրէ Հայաստանի։ Կը կարծեմ, որ բանակայինները նաեւ մեծ մարտահրաւէրներ կը դիմագրաւեն։ Ադրբէջան կրնայ Թուրքիոյ զինեալ ուժերուն օրինակին հետեւիլ։ Թուրքիա իր դրացիներուն հետ պատերազմի մէջ չէ, սակայն դրացիները կ՚ընդունին եւ համաձայն են, որ ան զինուորական գետնի վրայ հզօր է», նշած է թուրք երեսփոխանը։

-*-
«ՈՉ ՈՔ ԻՐԱՒՈՒՆՔ ՈՒՆԻ ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՀՈՂԵՐՈՒՆ ՄԱՍԻՆ ԵՐԱԶԵԼՈՒ»
Կ՚ԸՍԷ ԹՈՒՐՔ ՆԱԽԱՐԱՐ ՄԸ

Թրքական «Վաթան» օրաթերթը կը հաղորդէ, որ Թուրքիոյ հաղորդակցութեան միջոցներու նախարար Բինալի Յըլդըրըմ Մուշ գտնուելու ընթացքին յայտարարած է, թէ ոչ ոք Թուրքիոյ հողերուն հետ կապուած երազներ չկառուցէ եւ սպառնացած է այդպիսի ձգտումներ ունեցողներուն «աչքերը հանել»։
Ան վերջերս վերանորոգուած Մուշի պատմական Սուլուխի կամուրջը այցելելով ըսած է, թէ «ոչ ոք մեր հողերուն հետ կապուած երազներ թող կառուցէ։ Երբ Թուրքիան իր դրացիներուն հետ կը վիճէր, ոչ մէկ բարեկամ ունէր։ Այժմ Սուրիոյ հետ յարաբերութիւնները կարգաւորեցինք, Իրաքի հետ ռազմավարական համագործակցութեան սկսանք, Իրանի եւ Ռուսիոյ հետ յարաբերութիւնները կը զարգանան, Հայաստանի հետ ալ նոյնպէս կ՚ընենք։ Թուրքիան ինչո՞ւ Հայաստանի հետ կապուած վտանգ կը տեսնէ։ Մենք անոնց հետ ոչ մէկ խնդիր ունինք, անոնք ալ՝ մեր հետ։ Սակայն աշխարհի տարբեր մասերուն մէջ ապրող հայերը Թուրքիոյ նկատմամբ հողային պահանջ ունին։ Բոլորը իրենց տեղը, հայրենիքը պիտի իմանան։ Մենք ոչ ոքի վնաս կու տանք։ Սակայն, երբ մեր երկրին աչքի պոչով նային՝ այդ ժամանակ այդ աչքը կը հանենք»։

*-*
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԿԱՐԳԱՒՈՐՈՒՄԸ ՕԳՈՒՏ ՊԻՏԻ ԲԵՐԷ ԹՈՒՐՔԻՈՅ»
Կ՚ԸՍԷ ԹՈՒՐՔԻՈՅ ԱՌԵՒՏՈՒՐԻ ԵՒ ԱՐԴԻՒՆԱԲԵՐՈՒԹԵԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐԸ

«Սանայոլու» կայքէջը կը հաղորդէ, որ Թուրքիոյ առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարարը նշած է, որ աշխարհի երկիրներու կարգին Թուրքիա աւելի ազդեցիկ տեղ կրնայ ունենալ, եթէ դրացի երկիրներուն հետ խնդիրները լուծէ։
Էսքիշեհիրի «Նախաձեռնող արդիւնաբերողներու եւ գործարարներու միութեան» կազմակերպած միջոցառման ընթացքին ելոյթ ունեցած է Թուրքիոյ առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարար Նիհադ Էրգիւնը՝ ըսելով. «Ուժանիւթը դարձած է ամբողջ աշխարհին խնդիրը։ Թուրքիան այս խնդրին մէջ կը հետապնդէ տարանցիկ երկիր դառնալու քաղաքականութիւն։ Թուրքիան մինչեւ 2023 պէտք է ըլլայ զարգացած երկիրներու շարքին, եւ այդ ծիրին մէջ յառաջանալու համար անհրաժեշտ է նախեւառաջ լուծել դրացիներուն հետ գոյութիւն ունեցող խնդիրները։ Սուրիոյ հետ կարգաւորեցինք մեր յարաբերութիւնները։ Արդեօք ատիկա մեզի վնա՞ս եղաւ։ Իսկ Հայաստանի հետ խնդիրները երբ լուծուին վա՞տ կ՚ըլլայ։ Թուրքիան մեծ տնտեսութիւն ունեցող աշխարհի 10 երկիրներու շարքին թող ըլլայ», ըսած է Էրկիւն։

«Ազդակ»

[Tigris]

ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ԹՈՒՐՔԻԱ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻՆ ՄԷՋ ԶՈՒԻՑԵՐԻՈՅ ՄԻՋՆՈՐԴՈՒԹԻՒՆԸ ԱՒԱՐՏԱԾ Է

Զուիցերիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ տեղի ունեցած է Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան պաշտօնական ներկայացուցիչ Ֆերիդուն Սինիրլիօղլուի հանդիպումը զուիցերիացի իր գործընկեր Միքայէլ Ամբիւլի հետ։ Այլ հարցերու կողքին խորհրդակցութիւններու ընթացքին քննարկուած են նաեւ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու կարգաւորման գործընթացին վերաբերող հարցեր։
Զուիցերիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան ներկայացուցիչին համաձայն, երկու երկիրներու արտաքին գործոց նախարարները միշտ կը կատարեն խորհրդակցութիւններ, որոնց ծիրին մէջ տարբեր հարցերու շուրջ կարծիքներու փոխանակում տեղի կ՚ունենայ։
Ան նաեւ ընդգծած է, որ Զուիցերիոյ դերը իբրեւ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու կարգաւորման միջնորդ աւարտած է եւ Զուիցերիա այլ երկիրներու նման պարզապէս դիտորդի դեր կը կատարէ:

«Ազդակ»

[Tigris]

ՍՓԻՒՌՔԻ ԿՈՂՄԷ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐՈՒՆ ԴԷՄ ՄԻՋՈՑԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ԹՈՒՐՔԻԱ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՎԱՒԵՐԱՑՈՒՄՆ Է

«Միլլիյեթ» օրաթերթի լրագրող, վերլուծաբան Կադրի Գիւրսել հայերը Թուրքիայէն արտաքսելու Էրդողանի յայտարարութեան դէմ քննադատական յօդուած մը գրած է, որուն մէջ կը գրէ, որ «դժբախտաբար Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի աւելորդ ինքնավստահութիւնը դարձաւ Թուրքիան նեղ վիճակի մէջ ձգելու պատճառ։ …Մենք «Բի. Բի. Սի.»ին տուած հարցազրոյցին մէջ տեսանք, որ Էրդողանի ինքնավստահութիւնը թոյլատրելի չափերը անցած է»։

Գիւրսել կը գրէ, որ «ցանկալի չէ՞, որ արեւմտեան երկիրներու խորհրդարաններուն մէջ ցեղասպանութեան նախագիծերը կանխարգիլուին։ Շատ լաւ. իսկ ո՞ր բարոյական հասկացութեան մէջ կը տեղադրուի անօրինական բնակութիւն հաստատածները նման նպատակներու համար օգտագործելը։ Միթէ՞ երեխայական տրամաբանութիւն ունիք, թէ հիմա հայերը պիտի վռնտենք, անոնք պիտի վերադառնան Հայաստան, այնտեղ տնտեսութիւնը պիտի քանդուի, եւ հայերը սփիւռքին պիտի ըսեն՝ ցեղասպանութեան օրինագիծերը ետ վերցուցէք։ Իսկ սփիւռքն ալ պիտի ըսէ` «այո»։ Իսկ միթէ՞ սփիւռքի դէմ միջոցը ցիւրիխեան արձանագրութիւններուն վաւերացումը չէ»։

«Ազդակ»

[Tigris]

ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՎԱՒԵՐԱՑՄԱՆ ՁԳՁԳՈՒՄԸ` ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՆԵՐՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍԱՆԿԻՒՆԷՆ ԴԻՏՈՒԱԾ

Թրքական մամուլն ու քաղաքական կարգ մը շրջանակներ կը յայտնեն, թէ եթէ Թուրքիոյ խորհրդարանը Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնները վաւերացուցած ըլլար, Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տան արտաքին յարաբերութեանց յանձնախումբին եւ Շվեդիայի խորհրդարանի օրակարգերուն վրայ Հայոց ցեղասպանութեան բանաձեւեր պիտի չյայտնուէին, ինչպէս նաեւ 24 ապրիլի նախօրեակին թրքական կողմը պիտի չմտատանջուէր՝ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Բարաք Օբամայի նախագահական տարեկան ուղերձին մէջ օգտագործելիք եզրին սպասելով։
Թրքական իշխանութիւնները այդ բոլորը լաւ գիտեն։ Արձանագրութիւններու ստորագրութեան գլխաւոր նպատակը Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման հոլովոյթի արգելակումն է, սակայն կը թուի, թէ իշխանութեանց հաշուարկներուն մէջ որոշ առաջնահերթութիւն մը կայ։ Թուրքիոյ իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը իր իշխանութեան գոյատեւման համար կենսական հարցեր ունի։ Ան ներքին ճակատի վրայ ունի բազմաթիւ դժուար պայքարներ, որոնց շարքին են քրդական նախաձեռնութեան, արդարադատութեան բարեփոխման, սահմանադրութեան բարեփոխման եւ քաղաքական կեանքին մէջ թրքական բանակի ազդեցութեան չէզոքացման հարցերը։ Մեկնելով այս իրողութենէն՝ ներկայ կացութիւնը կրնայ դասական մէկ օրինակը ըլլալ այն քաղաքական թեզին, ըստ որուն, ներքին քաղաքականութենէն անջատ արտաքին քաղաքականութիւն գոյութիւն չունի։
Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան վերնախաւը այլ պատճառներու կողքին կրնայ նաեւ Թուրքիոյ մէջ իր ծրագիրներուն իրականացման համար որոշած ըլլայ ձգձգել Հայաստանի հետ մերձեցումը, եւ կուսակցութեան իսլամական ուղղուածութեան պատճառով անոր հայրենասիրութիւնը կասկածի տակ առնող ընդդիմախօսները զինաթափելու եւ իր հայրենասիրական ու ազգայնական վարկը բարձրացնելու համար, Հայոց ցեղասպանութեան բանաձեւերուն նկատմամբ կը ցուցաբերէ խիստ ազգայնական կեցուածք։ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը նաեւ այդ մէկը կը կատարէ՝ մեկնելով աւելի անմիջական մտավախութենէ մը՝ 2011-ի խորհրդարանական ընտրութեան նախօրեակին արձանագրութիւններուն եւ Հայոց ցեղասպանութեան բանաձեւերուն նկատմամբ իր կեցուածքն ու հակազդեցութիւնը կրնան շահագործուիլ եւ ազդել քուէարկութեան արդիւնքին վրայ։
Ներթրքական քաղաքական ազդակներու լոյսին տակ կարելի է նախատեսել, որ թրքական խորհրդարանը տակաւին երկար ժամանակ պիտի չվաւերացնէ Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնները։

ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ
«Ազդակ

[Tigris]

ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԱՍԻՆ ԷՋԸ
ՎԵՐՋԵՐՍ ԱՅՆ ԹԱՐՄԱՑՈՒԵԼ Է, ՍԱԿԱՅՆ ԿԵՂԾԻՔԸ ՉԻ ՊԱԿԱՍԵԼ

...Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան կայքէջի անգլերԷն լեզուով տարբերակում Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների մասին պատմող հատուածում որոշ փոփոխութիւններ են կատարուել, սակայն ապատեղեկատուութիւնը չի պակասել: Կայքէջի «Արտաքին քաղաքականութիւն» գլխի «Հարաւային Կովկաս» բաժնում մի հատուած նուիրուած է Հայաստանի հետ յարաբերութիւններին: Եթէ նախկինում այդ մասին միայն մէկ էջ էր նուիրուած, ապա այսօր այն կիսով չափ կրճատուել է, փոխարէնը տեղադրուել են 2009 թուականի հոկտեմբերի 10-ին ստորագրուած երկու արձանագրութիւնների բնագիրները:
Միասին ընթերցենք Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների մասին պատմող կէս էջը (http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-armenia.en.mfa ): Կեղծիքներն սկսւում են հէնց առաջին նախադասութիւնից: «Առաջիններից մէկը ճանաչելով Հայաստանի անկախութիւնը՝ 1991 թուականի դեկտեմբերի 16-ին, Թուրքիան Հայաստանին տրամադրեց մարդասիրական օգնութիւն, քանի որ այդ երկիրը անկախութեան նախաշեմին դիմագրաւում էր տնտեսական դժուարութիւններ, ինչպէս նաեւ ջանքեր գործադրեց Հայաստանի՝ տարածաշրջանային ու Եւրոատլանտեան հաստատութիւններին համարկուելու ուղղութեամբ»:
...Այս առաջին նախադասութեան մէջ կայ երկու ապատեղեկութիւն, երկու մեծ սուտ: Ճիշդ է, որ Թուրքիան առաջիններից մէկը, աւելի յստակ չորրորդ երկիրն էր Լիտվանիայից, Ռումինիայից ու Ռուսաստանից յետոյ, որ ճանաչեց Հայաստանի անկախութիւնը, սակայն Երեւանի հետ չհաստատեց դիւանագիտական յարաբերութիւն` առաջ քաշելով մի քանի նախապայման: Ինչ վերաբերում է «մարդասիրական օգնութիւն» տրամադրելուն, ապա Թուրքիան Հայաստանին նման օգնութիւն ցոյց չի տուել: Եթէ խօսքը վերաբերում է 1992 թուականի նոյեմբերից Թուրքիայի տարածքով՝ Կարս-Գիւմրի երկաթուղով եւ Մարգարայի կամուրջով Եւրոպական Միութեան վարկով 100 հազար տոննա ցորենի մատակարարումներին, ապա դա օգնութիւն չէր եւ առաւել եւս՝ թուրքական օգնութիւն չէր: Անշուշտ, Թուրքիան կարող էր թոյլ չտալ, որ այդ ցորենը իր տարածքով հասնի Հայաստան, ինչպէս անում է այսօր եւ արդէն աւելի քան 17 տարի՝ շրջափակման տակ պահելով Հայաստանը: Չլինէր Թուրքիան, այդ ցորենը Հայաստան էր հասնելու այլ ճանապարհով: Իրանը առաջիններից մէկն էր, որ պատրաստակամութիւն էր յայտնել այդ նպատակով իր տարածքը տրամադրել:
...Այստեղ արժէ նաեւ յիշեցնել եւ ընդգծել, ընդ որում նաեւ շատ հայ վերլուծաբանների համար, որ Թուրքիայի տարածքով 1992-1993 թուականներին Հայաստան է հասել ոչ թէ 100 հազար թոն հացահատիկ, այլ մօտ 58 հազար, քանի որ Քարվաճառի (Վայկունիք) դէպքերից անմիջապէս յետոյ՝ 1993-ի ապրիլի սկզբին, Թուրքիան կառավարական որոշումով փակեց Հայաստանի հետ սահմանը: Սակայն, շատ հայ հեղինակներ, չճշտելով փաստերը, շարունակում են օգտագործել «100 հազար տոննա» սխալ թիւը: Ցաւօք, ինչպէս հայ, այնպէս էլ Կովկասի հարցերով զբաղուող օտար հեղինակներ, մինչեւ այսօր իրենց հրապարակումներում գրում են, թէ 1992-ին Թուրքիան նաեւ ելեկտրականութիւն է տրամադրել Հայաստանին, այսինքն` մութի ու խաւարի մէջ յայտնուած Հայաստանին լոյս է տուել: Սա եւս կեղծիք է, որը ժամանակին շրջանառութեան մէջ դրեցին թուրքերը, եւ մինչեւ այսօր այդ ապատեղեկութիւնը անցնում է մի յօդուածից միւսը, մի զեկոյցից՝ մէկ այլ զեկոյց:
,,,Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան կայքէջի՝ Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների մասին պատմող կէս էջանոց յօդուածի առաջին նախադասութեան երկրորդ մասը եւս կեղծիք է, ընդ որում՝ շնական կեղծիք: Թուրքիան ոչ միայն ջանքեր չի գործադրել Հայաստանի՝ «տարածաշրջանային ու Եւրոատլանտեան հաստատութիւններին համարկուելու ուղղութեամբ», ինչպէս գրուած է կայքէջում, այլ լրիւ հակառակը՝ իր դաշնակից Ադրբէջանի հետ հետեւողականօրէն Հայաստանին տնտեսապէս, հետեւաբար նաեւ քաղաքական իմաստով, մեկուսացնելու թշնամական քաղաքականութիւն է իրականացրել: 1992 թուականին յունուարին հէնց թուրքերն էին, որոնք գործադրում էին ամէն ճիգ, որպէսզի Հայաստանը չդառնայ ԵԱՀԿ (այն ժամանակ՝ ԵԱՀԽ) անդամ: Միայն ամերիկացիների, այն օրերին արտաքին գործերի նախարար Ջէմս Բէքըրի ու ԵԱՀԿ-ում Միացեալ Նահանգների դեսպան Ջոն Մարեսկայի ճնշումներից յետոյ Թուրքիան ստիպուած եղաւ հրաժարուել վետո կիրառելուց:
,,,Կայքէջում թուրքերը յիշեցնում են նաեւ վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի՝ 2005-ի ապրիլին Հայաստանի այն ժամանակուայ նախագահ Ռոբերտ Քոչարեանին յղած նամակը՝ «պատմաբանների համատեղ յանձնաժողով ստեղծելու» եւ «1915 թուականի դէպքերն ու զարգացումները գիտականօրէն ուսումնասիրելու» մասին: Ինչպէս յայտնի է, նախկին նախագահը Էրդողանին պատասխան նամակում շատ յստակ շարադրել է, թէ ինչո՛ւ Հայաստանը չի կարող ընդունելի համարել «պատմաբանների համատեղ յանձնաժողով» ձեւաւորելու թուրքական առաջարկը: Այս մասին թուրքերը, ինչպէս արտաքին գործերի նախարարութեան կայքէջում, այնպէս էլ այլ մակարդակով, լռում են՝ տպաւորութիւն ստեղծելով, թէ Հայաստանն իրենց «կառուցողական» առաջարկներն անտեսում է:
Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութեան կայքէջի՝ Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների մասին պատմող կէս էջանոց յօդուածն աւարտւում է 2009 թուականի հոկտեմբերի 10-ին ստորագրուած երկու արձանագրութիւնների թուարկումով: Ընդ որում, 2009 թուականի փոխարէն գրուած է 2010, ինչը, հաւանաբար, վրիպում է:

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

«Սիվիլիթաս» հիմնադրամի փորձագէտ
Յատուկ «Ազդակ»ի համար

[Tigris]

ԱՆԿԱՐԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ «ՆՈՐ ՍԻՐԱԽԱՂԻ» ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Վիլնիւսում օրերս տեղի ունեցած ԵԱՀԿ երկրների արտգործնախարարների հանդիպման ընթացքում շվեյցարացի իր գործընկերոջ՝ Միշլին Քալմի-Ռեյի հետ Թուրքիայի արտգործնախարար Ա.Դավութօղլուի հանդիպման շարժառիթների ուսումնասիրութիւնը ուշագրաւ զարգացումներ է ուրուագծում հայ-թուրքական յարաբերութիւններում։
Թուրքական «Հուռիեթ» թերթի տարածած հաղորդագրութեան համաձայն՝ Ա Դավութօղլուն Միշլին Քալմի-Ռեյից փորձել է պարզել, թէ Շվեյցարիան վերստին կստանձնի՞ հայ-թուրքական յարաբերութիւններում միջնորդի իր դերակատարութիւնը, եթէ «Հայաստանն ու Ադրբեջանը առաջընթաց քայլեր կատարեն Ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման ուղղութեամբ»։

Վիլնիւսից յետոյ Ղարաբաղեան բանակցային գործընթացի հնարաւոր աշխուժացման եւ անգամ բանակցային ձեւաչափի փոփոխութեան մասին են արդէն խօսում նաեւ ռուսաստանեան քաղաքական դէտերը՝ դրա հետ կապելով Գլխաւոր ասամբլեայի օրակարգից իր հերթական բանաձեւը հանելու՝ Ադրբեջանի վերջին քայլի շարժառիթները։
Հարց է առաջանում. եթէ անգամ Ղարաբաղեան բանակցային գործընթացում ինչ-ինչ նորութիւններ են սպասւում, ապա ինչո՞ւ է այդքան շտապում Թուրքիան՝ Հայաստանի հետ իր յարաբերութիւնների կարգաւորումն «արագացնելու բուռն ցանկութեան» համատեքստում։ Ի վերջոյ, դեռ յայտնի չէ, թէ ի՞նչ ընթացք կստանան միջնորդների հնարաւոր նոր առաջարկները, որոնք փակուղի մտցնելու Ադրբեջանի «հարուստ փորձը» բոլորին է յայտնի։
Աւելին՝ այդ ի՞նչ շտապողականութիւն է համակել Անկարային, որ անմիջապէս միջնորդներին է ներկայացնում Հայաստանի հետ յարաբերութիւններն օր առաջ բարելաւուած տեսնելու իր «երազանքը»։
Արտաքուստ թւում է, թէ այս ամէնը կապուած է միայն Ֆրանսիայի ու Միացեալ Նահանգների օրէնսդիրների կողմից ներկայումս քննարկուող Հայոց ցեղասպանութեանը վերաբերող հերթական օրինագծերի տապալման՝ Անկարայի մարտավարական նպատակի հետ։ Քանզի օրերս Անկարա այցելած ԱՄՆ փոխնախագահ Ջո Բայդենը զգուշացրել է Թուրքիայի ղեկավարութեանը, որ ԱՄՆ-ում ձեւավորուել է հայկական, հրէական ու յունական լոբբիների դաշինք, որը կարող է առաջընթաց արձանագրել Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացում։
Նոյն փաստի վկայութիւնն է նաեւ Թուրքիայի արտգործնախարարութեան երեկ տարածած սպառնալից ուղերձը ֆրանսիացի օրենսդիրների հասցէին։
Բայց այն իրողութիւնը, որ նախկինում նոյնպէս Արեւմուտքի ճնշումներին Թուրքիան պատասխանել է Հայաստանի հետ սիրախաղի դիմելու նենգ քայլերով՝ նորութիւն չէ։ Սակայն այս անգամ խնդիրը շատ աւելի լուրջ է, բարդ ու բազմաշերտ։
Ջո Բայդենը Թուրքիա էր ժամանել ոչ թէ հայ-հրեայ-յոյն լոբբիստների դաշինքով Թուրքիային վախեցնելու, այլ շատ աւելի լուրջ առաջարկների ու նախազգուշացումների համար, որոնց անտեսումը կարող է վերը նշուած սպառնալիքի իրականացման ճանապարհ բացել։
Աւելի քան ակնյայտ է, որ Ջո Բայդենի այցելութեան իրական շարժառիթը ոչ թէ հայ-թուրքական յարաբերութիւնների բարելաւումն էր, այլ ներկայումս տեղապտոյտի մեջ յայտնուած ԱՄՆ Մերձավոր-Միջինարեւելեան քաղաքականութեանը «երկրորդ շնչառութիւն» հաղորդելու ձգտումը։

Բանն այն է, որ Սիրիան «երկրորդ Լիբիայի» վերածելու ԱՄՆ փորձերին Թուրքիայի ցուցաբերած նախորդ աջակցութիւնը այլեւս բաւարար չէ տարածաշրջանում ուժերի յարաբերակցութիւնը փոխելու եւ իրական արդիւնքի հասնելու համար։ Սիրիայի թիկունքին ամուր կանգնած է Իրանը, իսկ Մոսկվան ոչ միայն զինել է Դամասկոսին, այլեւ իր արտգործնախարարի միջոցով օրերս Վիլնիւսում պարզորոշ հասկացրել է Անկարային, որ անթոյլատրելի է համարում բացայայտ ռազմական ագրեսիան Սիրիայի հանդէպ։
Ստեղծուած պայմաններում ԱՄՆ-ի համար ակնյայտ է դարձել, որ Մեծ Մերձաւոր Արեւելքի ծրագիրը ճգնաժամից դուրս բերելու համար անհրաժեշտ է ձեւաւորել ուժերի նոր դասաւորութիւն։ Նրա առանցքում կյայտնվի ոչ թէ Սիրիայի ներքին ապակայունացման դիպաշարը, որը «չի աշխատում», այլ Թուրքիայի բացայայտ միջամտութիւնը ԱՄՆ-ի ջանքերով առայժմ զսպուող պատերազմական դիպաշարին։ Դրա մասին է վկայում սուննիների ու շիիների դիմակայութեան մասին Ջո Բայդենի անթաքոյց ակնարկը։
Կարծում ենք, Թուրքիային առաջարկուել է վերջնական ընտրութիւն կատարել ԱՄՆ-ի ու իրանա-սիրիական դաշինքի միջեւ, դադարեցնել մի քանի ուղղութեամբ իրականացուող խաղերը։
Սիրիայի ապակայունացման «արաբական գարնան» քաղաքական ռեսուրսը, որի թիկունքին են Սաուդեան Արաբիան ու մի քանի այլ երկրներ, ակնյայտորեն բաւարար չէ յաջողության հասնելու համար, իսկ Իսրայէլի հնարաւոր քայլերը կարող են ողջ արաբական աշխարհը տրամադրել ԱՄՆ-ի դէմ։ ԱՄՆ տարածաշրջանային ռազմավարութիւնն ակնյայտ տեղապտոյտ է ապրում, եւ միայն Թուրքիայի բացայայտ, միակողմանի միջամտութիւնը կարող է փոխել տարածաշրջանային ուժերի յարաբերակցութիւնը։
Բայց Անկարան լաւ է հասկանում, որ եթէ անգամ իրեն յաջողվի արագօրէն լուծել Սիրիայի հարցերը, միեւնոյն է, լուրջ խնդիրներ կունենայ Իրանի հետ, որ սպառնում է միջամտել ի պաշտպանութիւն Սիրիայի։ Եւ արդէն երկրորդ անգամ Թեհրանից Անկարայի հասցէին սպառնալիքներ են հնչում Թուրքիայում տեղակայուած ՆԱՏՕ-ի հակահրթիռային կայանքները ռմբակոծելու մասին։
Ամէնեւին էլ պատահական չէ, որ Միացեալ Նահանգների փոխնախագահի այցից անմիջապէս յետոյ թուրքական աղուէսը «պոչը քաշել է». Անկարայից նահանջի շեփոր է հնչել։
Այսպիսով՝ Թուրքիան վերջին շրջանի իր հակասական ու յախուռն քայլերի հետեւանքով յայտնվել է բազմակի ճնշման տակ։ Մի կողմից՝ ռուսներն են նախազգուշացնում Սիրիայի վրայ յարձակուելու անթոյլատրելիութեան մասին, միւս կողմից՝ Իրանն է սպառնում հարուածել Թուրքիայում տեղակայուած ՆԱՏՕ-ի ռադարներին, երրորդ կողմից էլ՝ ԱՄՆ-ի փոխնախագահն է «յորդորում» ու զուգահեռաբար սպառնում Կոնգրեսում ձեւաւորուած հայ-հրեայ-յունական լոբբիների դաշինքով։
Այս պայմաններում իր իսկ փորած փոսը չընկնելու համար թուրքական աղուէսը պէտք է դիմի լայն ու ծաւալուն «ապակողմնորոշող զորաշարժերի, ինչի ականատեսն ենք դառնում վերջին օրերին։ Եւ եթէ անգամ Ղարաբաղի հարցում որեւէ առաջընթաց չարձանագրուի, հարկ է լինելու այն յօրինել հայ-թուրքական «երկխօսութեան» խրտուիլակը միջազգային ասպարէզում ծածանելու համար։
Դա հնարաւորութիւն կտայ Անկարային՝ մեղմել մի կողմից ԱՄՆ-ի զայրոյթը Սիրիայի ու Իրանի դէմ հնարաւոր ռազմական գործողութիւններին միջամտելու հարցում Թուրքիայի կրաւորականութիւնից, միւս կողմից էլ՝ յետաձգել Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման իրողութիւնն ամրագրող նոր բանաձեւերի ընդունումը Ֆրանսիայում ու ԱՄՆ-ում։
Հնարաւորութիւն կտայ, եթէ հայկական կողմը է՛լ աւելի յստակ ու աներկբայ առաջ չտանի օրերս Ֆրանսիայում նախագահ Սերժ Սարգսեանի հնչեցրած այն գաղափարը, որ ժխտողականութեան փոխարէն Թուրքիայի ղեկավարութիւնը պէտք է ծնկի գայ Ծիծեռնակաբերդում եւ ապաշխարի։

ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ
«ՀԱՅՈՑ ԱՇԽԱՐՀ»
13 Դեկտեմբեր, 2011