Վահէ Վահեան

[Tigris]

ՀՐԱԺԵՇՏԻ ՔԵՐԹՈՒԱԾՆԵՐ


ԱՂԵՐՍ ԳԱՐՈՒՆԻՆ

Գարո՛ւն, սիրտիս սառոյցէն այլեւս ոչինչ կը հալի,
Երբ ճառագայթն արեւիդ՝ համբոյրներովն իր հպի։
Ձիւնն ալ՝ կատարս իմ ծածկող՝ կը մնայ միշտ ձիւնը նոյն՝
Բայց կը ցանկամ հոգեւին, որ դառնաս ե՛տ մեզի դուն։

Եթէ մեկնած իսկ ըլլամ, իմ թոռնիկներս են այստեղ,
Թոռնիկներու հետ ուրիշ՝ ըլլան թէեւ այլացեղ։
Եկո՛ւր ու բեր բոլորին երգ ու ծաղիկ, հաց ու ջուր
Ու թող սերմերն ընդհողեայ դառնան պտուղ քաղցրաբոյր։

Պարգեւներէդ հրճուաբեր չեմ սպասեր ես բաժին...
Ինչ որ դուն տալ կրնայիր՝ չեմ ես առած ատենին,
Ու մեղաւորն է լոկ ա՛յն, զոր կը կոչենք մենք երկիր,
Ուր կը տիրեն բաշխումի դեռ օրէնքներ անյարիր։

Բայց եկուր դուն, եկո՜ւր դուն, հագած շղարշ արեւի,
Խօսէ սիրտին ամէնուն՝ բառերով ջերմ բարեւի։
Թող մութ խորշերը բոլոր լեցուին լոյսով վերստին,
Ու նորոգուի, նորոգուի՜ օրէնքն այս հին աշխարհին։

Գարո՛ւն, գոյն ես դուն ու բո՜յր, ու դեռ կրնամ ապրի՜լ քեզ
Լեցուիլ նորոգ երգերով ու կաթոգին ու հրկէզ
Յանձնել զանոնք գալիքին, յոյսով մ՚անոյշ թէ անո՛ր
Կը շնորհեն թարմութիւն ու տեսիլքնե՜ր լուսաւոր։

10 մայիս 1990, Բեյրութ
****


ԼՈՅՍ՝ ԲԱՇԽԵԼԻ՜ ՏԱԿԱՒԻՆ

Երջանկութիւն է գիտնալ, թէ կայ հոգի մը փխրուն
Որ կը բուրէ քաղցրութիւն, երբ մտածէ քու մասին։
Իրմէ հեռու՝ չե՛ս տեսներ ծաղկափթթումն այտերուն,
Բայց բոյրն անոնց կը հասնի քեզի թեւովն երազին։

Վաղուց անցեր են օրերն հեշտագրգիռ համբոյրին,
Երազը բայց չի ճանչնար տեւողութիւն ու սահման,
Կա՛յծ մը միայն կը բաւէ, որ բռնկին վերստին
Սէրն ու կարօտն երբեմնի՝ մոխրադաշտի մը վրան։

Մօտեցեր է սիրտդ արդէն բաբախումին իր վերջին,
Վերարծարծած քու սէրիդ լոյսերուն դէմ պլպլուն՝
Մոռցիր այլեւըս, մոռցի՛ր կտրած ճամբադ քու մթին։

Մութէն էր որ ծագեցար, պիտի մութի՛ն դառնաս դուն...
Ինչ որ առիր ու տուիր ընդմէջէն զո՛յգ այդ մութին՝
Համարէ լո՜յսն այն որմէ կ՚ուզես բաշխե՜լ տակաւին։

23 յունիս 1990, Բեյրութ
****

ԱՆՄԱՀՈՒԹԻՒՆ

Արտասուքի շիթէն ժպտող արե՛ւն եմ,
Բառի անտես ափսէներով արփային՝
Սիրտս աշխարհին մատուցանող բարե՛ւն եմ.
Ծարաւին դէմ կեանքի արտին, արօտին՝
Ամպէս յագո՜ւրդ տեղացող ես անձրե՛ւն եմ։

Եթէ այսօր փռուիմ գետին ես տապաստ,
Վաղը նորոգ խանդով կանգնող կորո՛վն եմ.
Պիտի երբե՛ք չկարենայ ուժգնասաստ
Շանթը բախտին վերածել զիս շոգիի.-
Իր մոխիրէն թռիչք առնող ես թե՛ւն եմ։

19 յուլիս 1978
****

ԱՅՑ ՀԻՆ ՊԱՐՏԷԶԻՆ

Նստած եմ մինակ ու մտիկ կ՚ընեմ
Ոտնաձայնը բութ՝ փախչող օրերուն...
Մեկնէին անոնք ձմրան հովին հետ
Ու դառնային ե՛տ, իբրեւ նոր գարուն։

Հունչն իսկ այս բառին կը տանի զիս ե՛տ,
Ու կը տեսնեմ ես պարտէզ մը հեռուն,
Ուր մանկութիւնս իմ թիթեռ մ՚էր անփոյթ,
Որ ծաղկէ ծաղիկ կ՚անցնէր օրն ի բուն։

Պարտէզը պատեց հրդեհ մը յանկարծ...
Բոցին մէջ որուն սուզուեցաւ անհետ
Մանկութիւնս իմ վաղ, դեռ նոր բացած թեւ,
Ու դարձաւ մոխիր՝ ծաղիկներուն հետ։

Հիմա որ ճամբո՛րդ մըն եմ յոգնաբեկ,
Ու դժուար կ՚առնեմ քայլերըս վերջին,
Ես միայն միտքո՛վ կ՚ըլլամ այցելուն
Իմ մանկութեանս հետ այրա՛ծ պարտէզին։

12 փետրուար 1991

ՎԱՀԷ-ՎԱՀԵԱՆ

[Tigris]

ԽՈՀԵՐ ՎԱՀԷ-ՎԱՀԵԱՆԻ ԱՆՏԻՊ ՔԵՐԹՈՒԱԾՆԵՐՈՒ ՇՈՒՐՋ

Ժամանակակից ընթերցողը այսօր, թէեւ չի հետեւիր այլեւս դասական քերթողութեան խստակրօն կանոններուն, եւ ինքզինք ազատ արձակած է կապանքէն ու կաշկանդումէն կշռութաւոր խօսքի եւ տրոհումի նշաններուն, սակայն մեզի համար բանաստեղծութիւնը իր ձեւէն աւելի, անփոխարինելի խո՛րքն է, որուն մատուցումը իբրեւ սկզբնաղբիւր՝ հայերէն լեզուն է, վճիտ ու վեհ, եւ ոչինչ կը նուազեցնէ օտարալեզու ընթերցողին գնահատանքէն՝ եթէ վերամատուցուի անոր թարգմանաբար։
Րոպէական մտորումնե՞րը ութսունամեայ քերթողին... երբ դեկտեմբերեան այդ ցուրտին՝ «սառեր է արիւն[ը] ու կը սրսփայ»... այդ պահուն, ան կը բաղձար այցը «արեգակին հուրծամ», որ «իր շոյանքով ջերմացնէր» զինք (թիւ 2)։
Կա՞յ արդեօք «արեգակին շոյանք»ը փոխարինող այլ ընտրանք՝ աւելի քաղցր ու կենսատու, երբ ցրտաշունչ ձմեռը՝ բնութեան ու մարդկային կեանքին՝ կու գայ սպառնալու «բուքին դիմաց՝ մերկ մանուկի հոգին» ունեցող բանաստեղծին։ Այդ բանաստեղծ հոգիները,- կոչուին անոնք Մեծարենց, Զարիֆեան թէ Վահէ-Վահեան,- ունեցան տխուր մանկութիւն, անարեւ ու ցուրտ բնաշխարհ, ու «շողա՛, արե՛ւ» մրմնջացին։ Այս ապրումներու ենթահողին մէջ էր մարմին առած «արեւ-անձրեւ» յղացքը բանաստեղծին, որուն մնաց հաւատարիմ մինչեւ վախճանը իր հողեղէնին։
«Արեգակին շոյանք»ը չէ՞ նաեւ այն զգացումը, երբ 83-ամեայ բանաստեղծը բնութեան հետ կ՚երգէ նաեւ իր յուզաշխարհին «արեւ»ը.
«Թուխպ էր երէկ, խոժոռադէմ, այսօր արեւ կայ ժպտուն...
Եկուր, հոգիս, վաղուան մասին չմտածե՜նք ապարդիւն։
... Ուստի եկուր մեր բաժն առնենք այսօրուան տա՜ք ժպիտէն»։
(Թիւ 25)
Բանաստեղծին կեանքի վերջին տասնամեակը կը զուգադիպէր Հայաստանի հիւսիսային շրջանի երկրաշարժային աղէտին (1988 դեկտ.) եւ անոր յաջորդող Խորհրդային բազմազգ Միութեան կազմալուծումին (1989-1991)։ Համայն աշխարհ կ՚ապրէր ճակատագրական ճգնաժամ մը։ Վահէ-Վահեան Մարդը է՛ր նաեւ գաղափարապաշտ մը, ընկերային արդար յեղաշրջումներուն նկատմամբ ունէր խորունկ համոզում եւ հաւատք։ Հաւատք՝ գաղափարին եւ անոր ուժին, սակայն, ընդվզում՝ երբ գերհզօր պետական վարչամեքենային պաշտօնատարները կ՚ըլլային պատասխանատու իրենց սեփական անկումին։ Դժուարին ժամանակներ էին։ Բարդ եւ բազմահանգոյց։ Ան, որուն միտքն ու սիրտը իր գիտակցական կեանքի եօթը տասնամեակներուն քայլ ու կշռոյթ էր պահած հայրենակերտումի շքեղ տասնամեակներուն, ան՝ որուն բեմական խօսքը բազմահազար ունկնդիրներուն եղեր էր ղօղանջ անլռելի՝ յանուն հայրենասիրական հոգեհարազատ ու ջինջ ապրումներու... Այսօր՝ կը զգար թէ իր խօսքը պիտի չունենար իր նոր ունկնդիրները... Հայրենաբնակ իր երբեմնի համախոհներն անգամ կ՚ապրէին ահաւոր ցնցումը անստոյգ ներկային եւ ապագային, եւ այս տրամադրութեան ներքեւ կը գրէր բանաստեղծը իր խոր ալեւոյթին մէջ։
Հոգեխռով իր կեանքին ալեկոծումները զինք կը տանին արցախեան ժամանակակից դիւցազուններուն, երբ 24 դեկտեմբեր 1988-ին կը գրէ իր պատգամը.
«Երկիր Նայիրեան, սիրտդ էր հրդեհուած հուրովն Արցախեան,
Ու կ՚այրէր հոգիդ ցասումի լաւան,
Երբ ցաւդ ամոքող զով ու բարեկամ՝ համբոյրի փոխան
Շաչեց քամակիդ պողպատ խարազան։
Հին ու Նոր Ուխտի մեզի աւանդած աստուածներն անգամ
Զարմանքի մատնող քու համբերութեամբ՝
Պիտի միշտ մնաս կառչած հաւատքիդ վէմին անսասան,
Որ վաղն ողջունեն արշալոյսն անամպ»։
(Թիւ 3)
Ու որքան ճշգրիտ ու պայծառ յայտնատեսութեամբ, գրութեան թուականէն երեք տարի ետք, մերօրեայ մարգարէ-բանաստեղծը,- որ կեանք մը ամբողջ անմնացորդ ընծայաբերեր էր իր հայրենասիրութեան խորանին,- կ՚ողջունէր յաւերժական Արցախի արեւածագը հրդեհուող, իր բառերով՝ «արշալոյսն անամպ»։
Վահէ-Վահեանի անտիպ քերթուածներու այս ժողովածուն իր երեսնեակ մը քերթուածներով կը հանդիսանայ հայ ստեղծագործ միտքի իմացական էջերու գեղեցիկ համադրութիւն մը, որ կ՚արտայայտէ բնութեան, տիեզերքի, ժամանակի, Մարդ էակի եւ հայաշխարհի աշխարհազգացողութիւնը իր խոհական եւ գեղարուեստական մտածողութեամբ։
Սոյն հատորով կը փակուի շարքը սփիւռքահայ մեծ քերթողին տաղարաններուն։ Եթէ պատահի որ փակ գզրոցներու կամ մամուլի էջերուն մեզի անյայտ էջեր գտնուին, մեր մաղթանքն է որ անոնք «օր մը» ընդգրկուին իր երկերու գիտական հրատարակութեան մէջ։

ԱՐԱՄ ՍԵՓԵԹՃԵԱՆ
(Հատուած)

[Tigris]

ՎԱՀԷ-ՎԱՀԵԱՆԻ ԱՒԱՆԴԸ՝ «ՀՐԱԺԵՇՏԻ ՔԵՐԹՈՒԱԾՆԵՐ»

Եօթը տասնամեակի վրայ երկարող քերթողական ուղեւորութեան մը վախճանակէտն է տասնեւմէկ տարի առաջ այս անցաւոր աշխարհին հրաժեշտ տուած Վահէ-Վահեան բանաստեղծին «Հրաժեշտի քերթուածներ» հատորիկը։ Սփիւռքահայ բանաստեղծութեան ոսկեմատեանին մէջ իր անձնադրոշմ էջը բացած բազմավաստակ բանաստեղծին յետ-մահու հրատարակուած այս քերթողագիրքը, որ լոյսին եկաւ «հոգիի, մարմնի անդադար այրումը» ամենայն հաւատարմութեամբ եւ ամբողջական նուիրումով ապրած այս տաղանդաւոր քերթողին ծննդեան 100-ամեակին առիթով, անոր էջերէն արշալուսող քերթողական պայծառ որակին կողքին, իւրայատուկ արժէք ունի։ Ժուժկալ ճաշակով, բծախնդրութեամբ եւ ընթերցողը ներգրաւող պարզութեամբ յատկանշուող վերոնշեալ հատորիկը առաջին հերթին սիրոյ եւ յարգանքի ազնիւ արտայայտութիւն մըն է, ապա՝ Վահէ-Վահեան բանաստեղծին յետ-մահու աւանդը՝ ջերմացած «մահէն ալ անդին բոցավառող կրակո՜վ անմար»։
Գնահատելի իրողութիւն մը, որուն համար շնորհաւորելի են ե՛ւ հատորին մեկենասները՝ տէր եւ տիկին Կարապետ Պապահէքեանները, ե՛ւ Վահէ-Վահեան բանաստեղծին «անտիպ կամ դեռ հատորի չմտած քերթուածներ»ը հրատարակութեան պատրաստած լիբանանահայ հանրածանօթ արձակագիր, խմբագիր եւ «Սիփան» հրատարակչատան տէր ու տնօրէն Արամ Սեփեթճեանը։ Եւ որքա՜ն յուզիչ է, որ ծերունազարդ բանաստեղծին կեանքի վերջին տարիներուն, հեղինակին իսկ նախածրագրումին հիմամբ պատրաստուած այս քերթողագիրքը լոյսին կու գայ Վահէ-Վահեանի ծննդեան 100-ամեայ յոբելեանին առիթով՝ իբրեւ «հրաժեշտի քերթուածներ» եւ սիրոյ ու յարգանքի ծաղկեփունջ։
Աւանդութիւն կերտած մեծերը միշտ ալ արժանի են մեծահոգի վերաբերումի։ Մա՛նաւանդ յետ-մահու։ Եւ ճիշդ այս պատճառով է, որ քաղաքակիրթ ժողովուրդները մասնայատուկ գուրգուրանքով կը մօտենան իրենց նուիրեալ դէմքերու անծանօթ մնացած աւանդին, կը պրպտեն, կը յայտնագործեն եւ հրատարակուելու բախտին կ՚արժանացնեն անոնց լոյսին չեկած ձեռագիրները, կիսաւարտ գործերը, նամակները, ծոցատետրերու մէջ արձանագրուած հպանցիկ խոհերը եւ դեռ՝ նոյնիսկ այլ անունով լոյս տեսած անոնց գրական նախափորձերն ու հեղինակին իսկ որոշումով մահուան դատապարտուած դժբախտ ծնունդներուն անտեսուած կամ ուրացուած ձեռագիրները։
Այս պարագան լուրջ քննարկման արժանի եւ թեր ու դէմ բաւական մելան հոսեցուցած նիւթ է։ Կ՚արձանագրենք փաստը եւ կ՚անցնինք։
Վահէ-Վահեանի քերթողական վաստակին վերջաբանը հանդիսացող «Հրաժեշտի քերթուածներ» անտիպ հատորը կը բացուի յոբելեար բանաստեղծին 70-ամեայ վաստակը ըստ արժանւոյն գնահատող «Լուսաւոր բանաստեղծութիւնը հարիւրամեայ բարձունքից» խորագրեալ կուռ յառաջաբանով, որուն տակ կը կարդանք անունները Հայաստանի Գրողներու Միութեան նախագահ Լեւոն Անանեանի եւ «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի տնօրէն Սուրէն Դանիէլեանի։ Կը յաջորդէ Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի Թանգարանի տնօրէն Հենրիկ Բախչինեանի «Շնորհաւորանք» վերնագիրը կրող սրտի խօսքը, ապա՝ Արամ Սեփեթճեանի «Խոհեր Վահէ-Վահեանի քերթուածներու շուրջ» լրացուցիչ յօդուածը։ Այս բաժինը կը փակուի 29 սեպտեմբեր 1981 թուակիր Վահէ-Վահեանի մեքենագիր ինքնակենսագրականով, որուն վրայ աւելցուած են տարիներ ետք թուղթին վստահուած ձեռագիր «Լրացուցիչ հատուածներ»ը։
Վաստակաշատ բանաստեղծին ողջուցը հրատարակուած վերջին քերթողագիրքէն՝ «Ղօղանջ եւ մրմունջ վերջալուսային» հատորէն (1990) երկու տասնամեակ ետք լոյս տեսած «Հրաժեշտի քերթուածներ»ուն մէկ արժանիքն ալ այն է, որ 1995-ին, ծերունազարդ բանաստեղծին իսկ կողմէ հրատարակութեան համար Արամ Սեփեթճեանի յանձնուած լուսապատճէն ձեռագիրները բաղդատուած են Վահէ-Վահեանի մահէն երկու տարի ետք Երեւան (Եղիշէ Չարենցի Գ.Ս.Թ.) հանգրուանած կրկնօրինակներուն հետ եւ նկատուած փոքր տարբերութիւնները նշուած են համապատասխան ծանօթագրութիւններով։
32 քերթուածներէ բաղկացած «Հրաժեշտի քերթուածներ»ուն բացումը կատարող «Հանգրուանէ հանգրուան» խորագրեալ քերթուածաշարը (6 բանաստեղծութիւն), որ հեղինակին իսկ վկայութեամբ գրուած է «Արեւ-անձրեւ»ին լոյս տեսնելէն (1933) տարի մը առաջ, բայց յարգելի պատճառներով հատորէն դուրս ձգուած է, ընթերցողը կը հրաւիրէ «հին օրերու ապրումներ»ուն։ Կ՚արձագանգեն «Հայ պատմութիւնն է հոգիս» (1934) եւ «Հայու վերածուած մատեանը հրեայ» (1935) անուն քերթուածները։ 1988-1992 ժամանակաշրջանին գիր ու ապրումի վերածուած սղագրեալ կարճ քերթուածներով կը սկսի «նոր շարք»ը վահեանական տաղերուն, եւ սիրոյ ու վշտի, տառապանքի ու կարօտի, իմացական ճենճերումի ու տագնապահար խռովքի ծանրանիստ ընթացքը կը հասնի իր աւարտին՝ 17 մարտ 1993 թուակիր «Ապականութիւն՝ մարդ-մթնոլորտի» քերթուածին, որուն վերջին բառերուն հետ անգամ մը եւս կը բարձրանայ յաղթ հասակը ժուժկալ ու խոհուն արուեստագէտ նրբաճաշակ բանաստեղծին։

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

«Ազդակ»

[Tigris]

ՏՐՏՄՈՒԹԻՒՆ ԻՄ ՍԻՐՈՒՀԻՍ

Չունի ոտնաձայն,
Չունի եւ մարմին.
Տրտմութիւնը բայց սիրուհիս է հին:
Կու գայ գաղտնօրէն, թեւերով բոյրի,
Երբ յոգնած հոգիս ցաւէ մը այրի:
Իմ շրթունքներուս անշէջ պապակին՝
Համբոյրներն ունին
Սառնանոյշ ու նուրբ համն օշարակի,
Ու փափուկ են, զո՛վ, մշուշներն ինչպէս՝
Որ կը փայփայեն քունքը տոչորուն
Խորշակին շունչէն խամրած թուփերուն:

Օ՜, հաւատարիմ սիրուհիս իմ հին...
Կ’այցելէ թէեւ
Քմահաճօրէն եւ անհրաւէր,
Բայց ճի՛շտ ատենին,
Երբ ճամբուս վրայ լոյսերը մարին:
Կրակէս կրա՛կ կ’առնէ ու կ’այրի
Ճառագայթումով անոյշ ու նրբին.
Ու կը զգամ քիչ քիչ՝
Հոգիէս, ինչպէս իմ ճանպարհէս,
Նահանջն անաղմուկ՝ պարտուած մութին:


Ծնթ. Տիգրիսից.
Տրտմութիւն բառով լուսաւոր թախիծ-ի իմաստն է հաղորդւում: