Մարդկութիւն՝ առանց սահմանի

[Tigris]

,,,Երէկ «Շանթ»ի «Հորիզոնը» դիտեցի: Արժանապատիւ Աբեղան արդարացնում էր օսմանեան դրօշի «հովանու» ներքոյ պատարագի մատուցումը, քանի որ Օսմանեան եւ Սեֆեան Իրանում հայերը այդ երկու մահմեդական պետութիւնների դրօշներով զարդարուած եկեղեցիներում պատարագ են մատուցել:

,,,Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ աշխատանքային հողից օրինակներ բերեմ, որպէսզի ասելիքս պատկերաւոր եւ հասկանալի լինի:
,,, Ինչպէս գիտենք, զԱստուած արարեց բնութիւնը եւ մարդը: Նա, իր պատկերը դրաւ մարդուս մէջ, եւ իր «պատկերով», էութեամբ, զարդարեց, արարեց, կերտեց եւ շինեց Մայր Բնութիւնն ու նրա կենսագործումը, որի միտք բանին շարունակականութիւնն է՝ մարմնաւորուած ինքնապաշտպանութեան Բնազդով: Աստուծոյ պատկերով արարուած Բնութիւնն ու այդ Բնութեան զարդը՝ մարդը, աստուածային է իր ինքնապաշտպանութեան բնազդով, որպէսզի կատարի Աստուծոյ կամքի թելադրանքն ու պատգամը, որ անմահութիւնն է, ինչպէս անմահ է զԱստուած: Ու այն ինչ որ յաւիտենութեան հակառակ է, Աստուածային արարչական կամքին հակառակ է: Յաւիտենութեան Աստուածային կամքը մահ տանող անփութութիւնններից խորշում է: Ինքնապաշտպանութիւնը Աստուծոյ ԽՕՍՔՆ է:
,,,
,,,Աստուծոյ խօսքը, ինչպէս գիտենք քրիստոնեաներս, մեկ գիրքով է ներկայացուած մեզ, որ Աստուածաշունչն է: Սակայն այդ գիրքը, իր մեկ լինելով հանդերձ, ինչպէս թուրքական եւ օսմանեան դրօշի մեկութիւնը, հիմնական երկու մասի է բաժանւում– Հին Ուխտ (հին կտակարան) եւ Նոր Ուխտ (Նոր Կտակարան): Միացրել են՝ որպէսզի հինը նորի մեկնիչը լինի, եւ նորը հնի լրացնողը:
Հինը նորից սահմանազատողը Քրիստոսն է, Փրկիչը՝ իր վարդապետութեամբ: Եւ այսպէս, մենք, մեր եւ Աստուծոյ յարաբերութիւնը սահմանազատուած ենք համարում Քրիստոսով՝ նախքան Քրիստոս եւ յետ Քրիստոս: Նմանապէս հայերի եւ օսմանեան-թուրքական դրօշի յարաբերութիւնը սահանազատուած է Հայոց Ցեղասպանութեամբ (Համիդեան, Ադանա եւ Մեծ Եղեռն), ուստի չի կարելի մեր եւ այդ դրօշի յարաբերութիւնը, նախքան Ցեղասպանութիւնը, համեմատել յետ ցեղասպանութեան յարաբերութեան հետ: Ինչպէս Քրիստոսը մեծ երեւոյթ է քրիստոնեայ Աբեղայի համար, նմանապէս Հայոց Ցեղասպանութիւնը մեծ երեւոյթ է հայ իրականութեան մէջ, քանի որ մինչ այդ եղած իրադարձութիւնները նման չէին Հայոց Մեծ Եղեռնին, որ փոխեց մեր ժողովուրդի Աստուածահաճոյ ինքնապաշտպանական կեանքի ընթացքը:

[Tigris]

http://www.dnforum.am/showthread.php...ll=1#post15784

[Tigris]

,,,Ժամանակին, բարի մարդ մը, իր բարեկամին վարկ կուտայ, անսալով վերջինիս խնդրանքին, որպէսզի վար ու ցանք ընէ եւ լիանայ:
,,,Մի քանի տարի ետք կը հանդիպի ծանօթ հողագործին: Վերջինս թէ՝ ցանքը փճացաւ, մարախը կերաւ, կարկուտ տեղաց, եւն, եւն: Համբերէ, կուտամ պարտքս:- Իսկ այն հարցին, թէ,- «ինչպէ՛ս», կը պատասխանէ-
- Կը տեսնե՞ս հեռուն արածող ոչխարները: Աշնան այդ ոչխարները ա՛յս ճամբայէն կ’անցնին. ճամբուն վրայ փուշ շատ կայ. ոչխարներուն բուրդը կ’անցնի փուշին. կինս կը հաւաքէ. թել կը մանէ եւ ես թելը շուկայ կը տանիմ, կը ծախեմ եւ դրամդ կուտամ:
,,,Մարդը թուլցած խնդալու կը սկսի: Հողագործը կը յարէ-
- Կը խնդաս յա՜, իրաւունքդ գրպանդ եղաւ:
,,,
,,,«Երկիր» հեռուստատեսութեան մեկ հաղորդման ընթացքին, արուեստագէտ մը,- պատասխանելով հաղորդավարուհիի հարցին,- ըսաւ թէ ինք ազգայնամոլ չէ, ազգասէր է, եւ թէ ինք թշնամի չի համարեր թուրք ազգը, եւ օրինակ բերաւ իր ճանապարհորդութիւնը «Թուրքիայի» տարածքով, ուր հանդիպեր է ազնիւ թուրքի մը, որ կը բնակի տունը թուրքին «յանձնած» հարուստ հայի մը տան մէջ, եւ սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի տան բանալին, հօրմէ որդին, միմիայն որ «ամանաթը» (պահ տրուածը) ապահով ըլլայ եւ տանտիրոջ հայի սերունդին վերադարձուի օր մը:
,,,Մեր արուեստագէտը կը հաւատայ թուրքի ըսածին, որ լաւ գիտէ տան տիրոջ ջարդուած ըլլալը, եւ իր ազգին կատարած ոճիրով, բարի մարդու համբաւ կը վաստակէ միամիտ հայ արուեստագէտէն:
Քանինե՜ր, իմ դրացի-հարեւանները, ունին կալուածագիրեր: Ոչ հող տուող կայ, ոչ ալ տուն:

,,,Անգամ մը քիլիսցի թուրք մըն ալ ինծի ըսաւ,- միայն գիտնամ բնակած տունս որո՛ւ կը պատկանի, վալլահի դրամը կու տամ:
Ինքն ալ, ես ալ, գիտենք, որ բնակած տունը որու պատկանիլը մենք չենք կրնար որոշել, հետեւաբար թուրքի աժան քարոզչութիւն համարւող «պարտաճանաչութիւնը», ու տուն վերադարձնելու պատրաստակամութիւնը, կը նմանին արտաքապէս սիրուն սակայն մէջը փուճ խնձորին, որ կը վաճառուի մեզի:
,,,Ինչպէս Թալեաթը, մեկ գիշեր առաջ բարեկամաբար կը վարուէր Գրիգոր Զօհրապի հետ, ու յաջորդ օր անոր գլուխը ուտելու հրամանը կ’արձակէր, նմանապէս բարի թուրքեր կ’երեւին, տուն դարձնելու պատրաստակամ, սակայն նոյն ժամանակ իրենց կազմակերպութիւններուն ու պետական կառոյցներուն մէջ (կուսակցութիւններ, Խորհրդարան, կառավարութիւն, լրատուամիջոցներ) աշխատանք կը տանին ձախողեցնելու թուացեալ հաշտութիւնը, հայ-թուրք յարաբերութիւնը: Տակաւին կը սպառնան այսօրուայ Հայաստանի Հանրապետութեանը:
,,,Թուրք ազգը հայ ազգի թշնամին չհամարող հայ արուեստագէտը, եթէ չի գիտէր անցեալն ու պատմութիւնը, արդեօք ներկա՞ն ալ չի գիտեր:

[Tigris]

,,, Թէ ինչո՛ւ երբեմն արեւմտահայերէն, երբեմն ալ արեւելահայերէն կը գրեմ. մտածեցի: Միտքիս մէջ, եթէ կայ, այն որ կարդացողս արեւելահայ է, ինքնաբերաբար արեւելահայերէն կը գրեմ, եւ ոչ թէ կը դժուարանամ այս կամ այն տարբերակով արտայայտուիլ:
,,, Արդեօք արեւմտահայերէն կարդացողներ կա՞ն: Մնա՞ց մարդկային այս տեսակը: Արեւմտահայ շատ կայ, սակայն արեւնմտահայերէն կարդացող եւ գրելն իմացո՞ղ...
,,,Արդեօք սփիւռքի հայկական վարժարաններուն մէջ ստեղնաշարով հայերէն գրել կը սորվեցնե՞ն, թէ՞ դասապահերը խճողուած են, ու ժամանակ չկայ մանրուքով զբաղելու: Քիլոներով մատիտ ու թուղթ կայ տանը... Ձմեռնամուտին, աշակերտներուն համար որպէս գրենական պիտոյք, մեկական ստեղնաշար (keyboard) եւ համակարգիչ գնել սխալ չէ: Արդեօք պէտք չէ՞ հայերէնի դասապահին լեզուն ստեղնաշարով գրելը վարժեցնեն:

-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*-*

,,,
,,,Ոմանք, մեր արեւմտահայերէն, արեւելահայերէնի համար կը պատճառաբանեն, իբր անհասկանալի լեզու է: Եթէ խօսքը գրական արեւելահայերէնի գրեալ եւ արտասանեալ վիճակի մասին է, բոլորովին արդարանալի չէ, քանի որ ամէն օր արեւմտահայերէն կարդացող արեւմտահայը, հաստատօրէն կը հասկընայ իբր անհասկանալի գրական արեւելահայերէնը: Իրողապէս, այդ արեւմտահայի՝ արեւմտահայերէնի բառապաշարի, եւ ընդհանրապէս լեզուի տիրապետումն է կաղ, այլեւ ան նոյնիսկ գրական արեւմտահայերէնը դժուար կը հասկընայ, որովհետեւ առնչութիւն չունի անոր հետ, եւ «արեւմտահայերէն գիտեմ» ըսելով նշել կուզէ՝ «խօսակցականը գիտեմ», անոր աղքատ եւ պարզունակ բառապաշարով ու խօսքի ձեւերով:
,,,Սփիւռքի տարածքին, հայաշատ գաղութներուն մէջ, ո՞րքան է ամէնաշատ տպուող թերթի տպաքանակը: Եօ՞թ հարիւր, հազա՞ր: Եւ հրատարակութեան մեծամասնը կը հանգրուանէ աստղերն ու ծանուցումները կարդացողներու ձեռքերուն մէջ: Սեղանիս վրայի թերթը վերցնողներուն մեծամասնութիւնը (երկու հոգի) նայեցաւ աստղերուն: «Ի՞նչ կըսեն աստղերը»: Ո՛վ մարդ, նայի՛ր ինչ կ’ըսեն մտաւորականները, յօդուածագիրները, քաղաքագէտներն ու մշակութաբանները. իմացի՛ր աշխարհի բանը, հասկըցի՛ր շրջող իրադարձութիւնները, գիտցի՛ր ազգիդ վիճակը:

,,,--//--//--//--

,,,Այսօրուայ լուրերուն մէջ, Ահմեդը, Դաւութօղլուն՝ «Սահմանը նոյնիսկ ժամանակաւոր չի բացուելու»:
Ծո քեզի ալ, սահմանիդ ալ անէ՛ծք: Տեղ մը գրած էի, խնդրողի դերի մէջ պէտք չէ ըլլանք: Ասիկա, առաջին հերթին շառաչուն ապտակ է, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու եւ անոր վարչակարգի երեսին, շրա՛խ:
,,,Ամերիկան էր, որ ուզեց, առաջին հերթին, Թուրքիոյ միջոցաւ մտնել Անդրկովկաս. «հաշտեցնել», հարթեցնել, արդուկել միտքերն ու գլուխները, գիծ բանալ, ճամբայ բանալ, գործել ու աշխատեցնել:
,,,Ամերիկան, յետայսու, որեւէ կարծիք կամ կամք թելադրողի դիրքին մէջ չի՛ կրնար ըլլալ, քանի որ իր հովանաւորեալ շփացած «երախան», թռչունլանդը, այսպիսի խոչընդոտող դերի մէջ է, մարդկութեան ու անոր անսահման յարաբերութեան մէջ: Բրաւո՛ սենյոր Ահմեդ, շատ խելամիտ «զերո պրոբլեմջի» ես:

**--**--**

,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,, ,,,Կուռքերն ու Հայոց Պատմութեան դասերը
,,,Ինչպէս գիտենք, դաստիարակուած ենք, որ Աստուած չի սխալիր, անսխալական է: Նոյն տրամաբանութեամբ, կուռքի վերածուածներն ու դիցերը անսխալական համարելու հակում ունեցած ենք եւ ունինք:
Կը կարծեմ թէ Հայ ժողովուրդի անհայրենիք մնացած զանգուածը, որ մեր ազգի 60 տոկոսէն աւելին է, ,,,իրաւունք ունի քննելու Հայոց Պատմութեան կուռքի վերածուած հերոսներն ու դերակատարները, ովքեր ուղղակի եւ անուղղակի պատճառ հանդիսացան Հայոց Պետութեան թուլացմանն ու կործանմանը:
,,,Ո՛չ թէ պետութիւնը վերականգնել ուզողները, ովքեր ոչինչ ունենալով վաղուց կորսուածը վերադարձնել ուզեցին (դարձեալ քննելի է), այլ՝ եղածը ձեռքէն փախցնողն ու կորսնցնողը:
,,,Ո՞րքան է իտալացիներուն թուաքանակը. ութսո՞ւն միլիոն, հարիւր քսա՞ն միլիոն: Իտալիայէն դուրս 70 միլիոն իտալացի չկայ: Իտալիոյ 90 տոկոս տարածքը ուրիշները չեն բռնագրաւած. իտալացիները կրնան եւ կրցան մոռնալ օտար իշխողներու պատճառած զուլումները (ցեղասպանութիւն չեն), քանի որ համախումբ իրենց հայրենիքին մէջն են: Ջենովա, Ֆլորենցա, Ուդինեզէ, Բոլոնիա, Նեապոլ, Վենեցիա, բոլորը, բոլորը իրենց տեղն են: Ազգային գետնի վրայ այնքա՜ն հանգիստ են, որ սկսան ազգը, երկրային ազգութիւնը փոքրացնել եւ դարձնել քաղաքային ազգութիւն, ճղճիմութեան հասնելով, եւ ահա՛ Հռոմն ընդդէմ Ֆլորենցայի, յանուն սին փառութեան, վասն արձանի Դաւթին, Միքելէ Անջելոյի: Իտալացին թախծելու իրաւունք ունի միայն գեղանի կորուսեալ իտալուհիին համար (Չնայած այս դարուն շատ ալ թախծելու պատճառներ չկան):
,,,Ճիշտ չէ նաեւ մտածել, որ հայոց արքաներն ու իշխանները, նախարարներն ու ազատները, ունեցած են ա՛յն ազգային գաղափարախօսութիւնը, ա՛յն ազգային մտածելակերպն ու զգացումները, զորս ունինք մենք հիմա: Այդ ժամանակ, երբ չկային մշակութային շատ մը արժէքներ, որ ունինք հիմա, երբ դեռ չէինք կրած այն հալածանքները ու չէինք ունեցած այն կորուստները, մարդոց ազգային գաղափարները աւելի նախնական էին, հարուստ չէին հայրենասիրական ու ազգասիրական եւ քաղաքական մտային աշխատանքի արդիւնք գրականութիւնն ու հասկացութիւնները: Ժողովուրդին հասու գրականութիւնը բանաւոր էր: Կը կարդանք հին պատմագիրներու եւ արքաներու գրածները, օրինակի համար, որպէս նմոյշ՝ «Ես, Սալմասարս, Նինուէի Տիրակալը, Աշուրի եւ Բելի ծառան, գացի, կտրեցի, բերի, ջրեցի... »: ,,,Կամ հռոմէացի պատմագիր մը՝ «Տիրանը պատերազմեցաւ Ներոնի դէմ»: Ժողովուրդներու մասին չէ խօսքը, չկան անոնց կամքերը, ազգային նպատակներն ու իղձերը, Երկիրը կը պատերազմի, սակայն մեկ անձի կամքն է թելադրողը: Անհատներն են, եւ այդ անհատներով է պայմանաւոր պատմագրութեան մէջ տեղ գտած ժողովուրդներու եւ ազգերու ներկայի աշխարհայեացքները: Հայաստանի թագաւորն է, հայերու թագաւորն է, սակայն բռնակալ է, -այժմու հասկացողութեամբ անշուշտ,- եւ ինքն է եւ իր աստուածները, իր արարքներու դրդապատճառներն ու մղիչ ուժերը: Մենք որեւէ պատճառ չունինք մտածելու, որ այդ ժամանակուայ արքաներն ու թագաւորները սրտցաւ եղած են ժողովուրդին հանդէպ եւ գիշերը ցերեկին խառնելով մտատանջուած ու աշխատած են ժողովուրդի՝ ազգի անվտանգութեան, բարօրութեան եւ զարգացման համար: Ազգի անվտանգութիւնը, բարօրութիւնն ու զարգացումը խիստ կապակցուած է իշխող նախարարի կամ թագաւորի անվտանգութեան, բարօրութեան եւ զարգացման հետ: Չկայ արձանագրութիւն մը, ուր ժողովուրդն է որոշողը կամ ժողովուրդի պահանջն է թելադրիչը, այս կամ այն քաղաքականութեան, պատերազմին կամ խաղաղութեան:
,,,Հետեւաբար ոչ ճշգրիտ է տալ «հայրենասէր», «ազգասէր» տիտղոսները: Թագասէր, աթոռասէր, իշխանութիւն սիրող... թերեւս: Այլապէս ինչո՞վ բացատրել Վասպուրականը Սեբաստիայով փոխելը. Տարօնը թողլով Բիւզանդիայի ծառայութեան մէջ մտնելը. Երուանդունիները հարելով Սելեւկեացիներու ենթակայ թագաւորութիւն հաստատելը, որ հետագային, բարեբախտ պայմաններու բերումով, ինքզինք արդարացուց: Ամբողջ նախարարութիւններ, մեծով-փոքրով, արուով եւ էգով բնաջինջ կը դառնային, անոր գլխաւոր նախարարի դաւաճանութեան պատճառով: Դաւաճանութիւն մը, որ այժմեան դաւաճանութիւններուն չի նմանիր, այլ թագաւորի կամքին հակառակիլ կը նշանակէ, վասնզի թագաւորն է երկրի վրայի սկիզբն ու վերջը, օրէնքն ու ժողովուրդը, խիղճն ու ազգութիւնը: Եւ մենք տեսանք Վահեվահեաններու եւ Սլկունիներու ոչնչանալը: Այսօր ասանկ բան չի կրնար պատահիլ: Յաջորդ օրը ամէն համացանցային կայքերը կը տեղեկացնեն, եւ ոչնչացնողը կը խայտառակեն՝ սաստելով եւ անկումը պատրաստելով:
Եւ մենք մեր կռապաշտութեամբ, կուռքեր շինելու հակումով, քառասուն կոյսերը սպանողը, բռնաբարողը, Սուրբ հռչակել կրնանք: Քաղաքական շահը այդ կը պահանջէ, քանի որ ան զղջացած է եւ դարձի եկած, եւ Աստուծոյ խօսքը տարածողի դերին մէջ մտած:

[Tigris]

Այսօր կանուխ արթնցայ: Թարմ օդով ու ջուրով հաղորդուեցայ: Տաքը անցաւ, մեղմ ու անապակ հով կը փչէ արեւմուտքէն: Մայր մը իր երկու դուստրերով կը քալէր: Բարեձեւ, բարձրահասակ, ձիգ, քնքուշ եւ սիրուն էր առաւօտը: Երեք հոգի «բարիլոյս» ըսին: Չորրորդի մըն ալ ես ըսի: Կը մտածէի, թէ ինչի՞ մասին մտածեմ այսօր: Պատասխանը եկաւ – օրերնիս բարի եւ լոյս: Այսօր որոշեցի պարզ ու յստակ ըլլալ, որովհետեւ բնութիւնս բարի է, զով եւ ջինջ:

[Tigris]

Մի քանի օր գիւղ գացի: Երբեմն կը լսէի հայերէն: Չկայ հայ մամուլ, հայ հեռատեսիլ:
Մեր քաղաքի մասին յաճախ արտայայտուած եմ, թէ կորուսած է անցեալի բոյրը. այդուհանդերձ, թաղերն ու փողոցները, տուներն ու միջավայրը, խօսակցութիւնն եւ մթնոլորտը հայկական է:
Եթէ ամէն օր հայերէն չընթերցեմ, չլսեմ հայկականը, չտեսնեմ հայկական հեռատեսիլը, օրս օր չեմ համարեր:
Տունի մը պատուհանէն՝ «Մա՛մ»: Պատանի մը, իր մօր կը կանչէ: Ուրիշ լեզուներու մէջ չկայ «պա՛պ», «մա՛մ» բացականչութիւները, թէեւ միջազգային բառեր կը համարուին, այդուհանդերձ երանգը հայկական է: Փողոցը հայ երեխաները հայերէն խօսելով կը քալեն: Ամուսնացած զոյգեր թեւանցուկ կը քայլեն, հա՛յ են, կ’ուզեմ բարեւել, շնորհակալութիւն յայտնել իրենց, քանի որ կան, ու այստեղ օտարութեան մէջ փունջ մը հայութիւն պարգեւեցին ինձի, կը յուզուիմ եւ կը յանդիմանեմ ինձի յուզականութեանս պատճառով, քանի որ, ո՛ւր որ է, այսօր-վաղը, պիտի դառնամ հոծ հայութեամբ բնակուած քաղաք եւ օտարութեան մէջ զգացածս օտարութիւնը մոռնամ, մոռնալով շնորհակալութեան զգացումս, որ ունէի հայութեան հանդէպ, քանի որ կան: Ամէն ինչ «սովորական» կը դառնայ այդժամ:
Որո՛ւ հետ որ խօսած եմ, նոյնը պատմած են: Հայը հայուն օտարութեան մէջ սրտանց ընկեր է, մաքուր բարեկամ է:
Ընկերս Արմենակը, որ Հայկական Տաւրոսի հարաւային լանջերու մեկ հայաշատ քաղաքէն սերած է, Ուքրանիոյ մէջ՝ օտար ամայի ճամբու մը վրայ գաւառական, կէս գիշերին հանդիպած է թիֆլիսեցի հայ կառավարի մը, տաքսիի վարորդ մը, եւ հոգեպէս ու բարոյապէս ապահով զգալով հասած է տեղ, ընթացքին, ինչպէս ի՛նք պատմեց, ինչպէս երբ հայը հայուն կը հանդիպի, կը բամբասեն ուրիշ ազգերու մասին:

*-*-*-*

Ադրբէջանը ՄԱԿի մէջ հակահայկական բանաձեւ պիտի անցնէ: Թերթերը կը գրեն, թէ ո՛ւր են մեր դիւանագէտները, եւայլն: Ամէնամեծ դիւանագէտն ու դիւանագիտութիւնը պատերազմի մէջ յաղթելն է: Այս սորվեցուց մեզի պատմութիւնը, ուր կը կարդանք՝ օտարները եկան, նուաճեցին, հազար տարի հայութեան արիւն-քրտինքը քամեցին, տաճկութիւն շատցուցին ու հիմա թեւ-թիկունք եղած կուզեն հաշիւ տեսնել ազատ եւ իր իրաւունքին տիրացած յաղթած Արցախ-Հայաստանի հետ:
Ապագան ոչ ոք կրնայ գիտնալ: Գուշակել՝ թերեւս: Անիմաստ է խուճապի մատնուիլը:
Վարժ ենք հովանաւոր քեռիի սուրով հաստատած անդորրի բերած թուացեալ խաղաղութեան, որ թաղած է խորը, թուրքի նուաճելու եւ կոտորելու մարմաջն ու բնական-բնազդային քաղաքականութիւնը: Ու հիմա անակնկալի եկած ենք, թէ ինչո՛ւ թուրքը լաւ չէ, ի՛նչ կուզէ մեզնէ եւ հանգիստ չի թողուր:

Պէտք է իմանալ ապրելու եւ կենսագործելու մեր իրաւունքը նուաճել:

Թուրքը հայէն շատ կը վախնայ: Այժմու այն տարածքը, որ պայմանականօրէն կը կոչուի Թուրքիա, անցեալ դարու 16-17-18-19-21 թուականերուն գրաւուած էր հայ, յոյն, ֆրանսացի, անգլիացի եւ ռուս բանակներով: Քեմալը ամէնուն մոռցաւ եւ իր ուժը կեդրոնացուց հայերուն դէմ: Լենին սիրեց զՔեմալ: «Եւրոպացին», «արիացին», «քրիստոնեան», «սպիտակամորթը», «քաղաքակիրթը», թուրքին տուաւ զէնք ու մթերք, քանի որ միւս «Եւրոպացին», «արիացին», «քրիստոնեան», «սպիտակամորթը», «քաղաքակիրթը» կը նուաճէր:
«Եւրոպացիները», «արիացիները», «քրիստոնեաները», «սպիտակամորթները», «քաղաքակիրթները» իրար կերան, ու օգտուեցաւ թուրքը, ու յառնեցաւ Թուրքիան: Ոտքի տակ գնաց փոքր «դաշնակիցը», մեծերու ոտքի տակ գնաց փոքրը:
Մի՛շտ պիտի յիշենք պատմութիւնը: Մենք մեծ ազգ ու պետութիւն պէտք է ըլլանք, որպէսզի անգամ մըն ալ ոտքի տակ չերթանք, որպէսզի անգամն մըն ալ խաղաղութիւն եւ արդարութիւն չմուրանք:

[Tigris]

ԶԲՕՍԱՇՐՋԻԿԻ ՆՄԱՆ ԿԸ ԳՆԱՆՔ, ՈՒ ԶԲՕՍԱՇՐՋԻԿԻ ՆՄԱՆ ՅԵՏ ԿԸ ԳԱՆՔ


Ինչքան էլ սուր շեշտով ասեմք, թէ մե՛րն է, մենք ենք տէրը, վանեցի ենք ու մշեցի. Ճշմարտութիւնը մնում է, ինչպէս է՝ թուրքական. եթէ ամէն չնչին բանով ուրախանանք, ու մոռանանք իրաւատիրութիւնը:
Թուրքը պէտք է իմանայ, լաւապէս, որ հայկական խիղճը վաճառքի ենթակայ, առարկայ չէ, եւ որ չի կարող բարի կամեցողութեան ցոյց սարքել, հայերի հանդէպ, քրիստոնեաների հանդէպ, մինչ թշնամական շրջափակման է ենթարկել ու ամէն գնող Արցախն ուզում է թուրքացնել:
Պատարագին՝ այդ թուականին մասնակցելու հակառակողները չեն նշում մի կարեւոր հանգամանք, որ Հայաստանի Հանրապետութեան շրջափակումն ու Արցախի ուղղութեամբ թուրք-ադրբէջանական թշնամական քաղաքականութիւն է:
Մենք պէտք է յստակ ասենք ու հասկացնենք, որ Կենդանի ու Ապրող, ապրելու կարիք ու պահանջք ունեցող Արցախ-Հայաստանն ու Հայաստան-Արցախը շրջափակողդ, Հայոց Պետութիւնը նկատի չառնողդ, արհամարհողդ, հայկական գոյութեան միակ գրաւական Հայոց Պետութեան հետ երկխօսութիւն խափանողդ, մի պատարագով չես կարող պառակտել զմեզ ու «բարի վարուց վկայական» ստանալ մեզնից ու արար աշխարհից:
Մենք էլ պէտք է հասկանանք վերջապէս, որ Հայոց Պետութիւնը մեր բոլորինն է. ոչ միայն իշխանութեանն է, այլեւ բովանդակ ժողովրդինն է: Եւ թուրք պետութիւնը խափանելով յարաբերութիւնը, իրողապէս հայութեան հանդէպ իր թշնամութիւնն է ցուցաբերում՝ եւ ոչ թէ միայն իշխող վարչակարգի հանդէպ:
Մենք կարող ենք Աղթամարին տէր կանգնել միայն եւ միայն, միայն եւ միայն, ու միայն, Հայոց Պետութիւնը հզօրացնելով: Հենց այդ պատճառով թուրքը ուզումը է շրջանցել հայոց հաւաքական կամքի այդ բռունցքը, ու հօտի վերածելով մեզ տանել իր կածաններով. ինչպէս Այա Սոփիան դարձել է մումիա, զմռսուած շինուածք. անկենդան քրիստոնէութեամբ, նմանապէս Աղթամարում հայի կենդանութիւնը չի ուզւում, թէկուզ կրօնական հանդերձանքով: Հայութիւնից ուզւում է լինել լոկ թանգարանային նմոյշ, զբօսաշրջային օբյեկտ, իր ու առարկայ, աքսեսուար ու զարդ: Մինչդեռ կուզենայինք վերադառնալ ու ամոքել մեր վէրքերը, շինել ու վերականգնել հայի տունը...գոնէ առժամապէս կղզում:
Ազատամարտիկ լրագրողը ասում է, թէ՝ «2007-ին երբ որպէս թանգարան բացուեց ու Հայաստանի Հանրապետութիւնից պաշտօնատար անձինք ներկայացան, այսքան աղմուկ չբարձրացաւ»:
Ընկեր ջան, բարեկամ,
2007-ից մինչեւ 2010, մօտ մեկ ու կէս միլիոն անգամ թուրք ղեկավարներից լսեցինք, թէ. «Արցախը Ադրբէջանին պէտք է տրուի»: Մենք, ինձ նման սովորական մարդիկ, հաւատում էինք հայրենի պետական այրերի քաղաքականութեան, որ, եթէ մի բան ձեռնարկում են, հարկաւ գիտեն ինչ են անում: Հարկաւ մենք նրանցից աւելի խելօքը չենք: Մտածեցինք՝ առիթ տանք, թող յարաբերութիւններ լինեն, մինչեւ ադրբէջանցի կոչուածների հետ մեր հարցերը լուծենք:
Սակայն ցաւ ի սիրտ, ի յայտ եկաւ որ հայրենի պետական այրերը խօսում էին իրենց ցանկացածը պատկերացնելով, եւ ոչ թէ իրականը նկատի առնելով: Իրականն այն էր, որ թուրքը ոչ մի ձեւով չէր ուզում ապաշխարել: Ապաշխարանքը մի կողմ թող. խանգարում էր Արցախի բանակցութիւններին. սատարում էր Ադրբէջան կոչուածի բանակցութիւններում ու յայտարարութիւններում դիրքորոշումների կարծրացմանը: Արցախը միլիոն հատ Աղթամար կարժէ, քանի որ հայաբնակ է: Հասկանո՞ւմ էք ինչ եմ ասում. Թուրքիան սիրայօժար կը նորոգէ Աղթամարը, կը կազմակերպէ պատարագ ու հանդէս, քանի որ քաջ գիտէ Աղթամարի Թուրքիա լինելը, բայց նոյն ժամանակ թշնամաբար կը վերաբերի Հայաբնակ Հայաստանի Հանդէպ, Արցախ ու Հայաստանի Հանրապետութիւն, քանի որ սրանց գոյութիւնն է իրեն անհանգստացնողը եւ ոչ թէ հայաթափուած Վասպուրականը:
Արցախն ու Հայաստանի Հանրապետութիւնն են, որ կարող են Հայութեան վերադարձնել Աղթամարը, եւ ոչ թէ պատրանքները, աղերսագրերն ու հեռախօսազանգերը:
Ես շատ ուրախ եմ հայ ժողովուրդի մեծամասնութեան դիրքորոշման համար, քանի որ վերջապէս հասկացանք, որ մեր սոյն պա՜րզ ժողովրդային-զգացական (էմոցիոնալ) պահուածքով թուրք նենգ պետութեան գլխին կանգնողներին կարողացանք զգացնել տալ, որ հայը չի ծախուիր, որ հայ ժողովուրդը վիրաւորուած է. թէ հայ ժողովուրդի ներկային հետ հաշուենկատ ու փափկանկատ վարուել չիմացող պետութիւնը, ո՞նց կարող է նոյն ժողովրդի անցեալին հետ փափկանկատ ու հաշուենկատ վերաբերուել: ԶԳՈ՛ՅՇ, թո՛ւրք պետութիւն. հայ ժողուվուրդը զգօն է:

Վերջապէս թէ՛ մենք եւ թէ՛ թուրքերը պէտք է հասկանանք, որ Հայի Իրաւունքը անքակտելի եւ անտարտղնելի ամբողջութիւն է. չի կարելի մի տեղ, մի փշրանքով զուարճացնել հայութիւնը, մի ուրիշ տեղ հարիւր հազարներին անտուն դարձնել, գաղթական դարձնել ու մի ամբողջ Արցախ աշխարհի բախտը ի վայր շրջել: Վասպուրականը Արցախով է զօրաւոր, Արցախը՝ Վասպուրականով: Հայութեան մի հատուածի նուաճումները նուաճումներն են ամբողջ հայութեան: Արցախը իր լաւագոյն զաւակները նուիրաբերեց Արեւմտահայութեան դատին: Արցախը կայ, Արեւմտահայաստանը հայաթափ է: Արեւմտահայաստանի համար նորից Արցախ է պէտք:

[Tigris]

Հետաքրքրւում էի Աւետարանական եկեղեցու կազմակերպական կառոյցի մասին: Զրուցակիցս պատմում էր. ես էլ մտաբերում էի հայաստանեան իրականութեան մէջ շրջանառւող լուրերը, իրադարձութիւնները՝ աղանդաւորների գործունէութեան վերաբերեալ: Ցաւալիօրէն մի շարք իրողութիւններ շուաք են գցում եկեղեցու վրայ: Եկեղեցին հազար ու մի թելերով կապուած է աշխարհում գործող ուրիշ ազգերի պատկանողների եկեղեցիների հետ, նաեւ ոչ օրինաչափ «ստանդարտ» Աւետարանական եկեղեցիների հետ (աղանդներ):

Զրուցակիցս պատմեց պենտեկոստէ աղանդին մասին (Հոգեգալստականներ): Աւետարանականները ասում են, թէ Աւանդական եկեղեցիները ծէսերի յետեւից են ընկել: Ճիշտ է, բայց ինչ որ պատմեց զրուցակիցս, պենտեկոստէակաների «պաշտամունքի» մասին, ուր ներկայ է եղել նա մի անգամ, ինձ յիշեցրեց սատանայապաշտ դիւահարների հեթանոսական ծէսերը:

Ինչպէս գիտենք. Յիսուս իր աշակերտներին առաքեալ դարձրեց. աւետած Հոգեգալուստով, երկնքից սուրբ հոգին իջաւ եւ թերուս ու անուս աշակերտները սկսեցին խօսել բազմաթիւ լեզուներ. Սուրբ Հոգիով իջած աստուածային շնորհքով, բացուած լեզուներով, առաքեալները Քրիստոսի խօսքը քարոզեցին տարբեր ազգերին:

Այստեղ մի փակագիծ բանալով, յիշենք մահմեդական-սուֆիական որոշ աղանդների մասին: Սրանք հրապարակային «պաշտամունք» են կատարում, իրենց մարմիները խոցելով թուրով ու շամփուրով, եւ հանդիսականների շրջանում ստեղծում են զարմանքի ու ապշութեան պահեր: Չեմ տեսել, սակայն ականատես հայեր են պատմել. ալլահայ-ալլահայ («ալլահը ողջ է») հեգելով նրանք շրջանաձեւ ու տարբեր ձեւերով պտոյտներ են անում, ժամերով, մինչեւ չգիտեմ ինչի ազդեցութեամբ ինքնամոռաց են դառնում ու սուր՝ կտրող գործիքներով խոցոտում են իրենց մարմիները, առանց արիւնոտելու:

Արիւն է գալիս միայն, երբ մի հաւատացեալ քրիստոոնեայ «Հայր Մերը» աղօթում է մտքով, սկսելով վերջից ու աւարտելով սկիզբով (Քշելով սատանան):
Այդ ժամանակ, վիրաւոր ընկած սուֆին բարձրաձայն հարց է տալիս՝ եթէ երբէք քրիստոնեայ կայ հանդիսակաների մէջ: Խնդրում-աղաչում է որ այս անգամ էլ ճիշտ աղօթի, որպէսզի արիւնահոսութիւնը դադարի:
Այսպէս են պատմել ինձ Միջագետքում (Ջազիրա) ապրած հայերը: Հաւատացեալ քրիստոնեայի հակառակ կարդացած աղօթքի մասին չգիտեմ, վստահ չեմ, բայց մարմիններ խոցելու արարողութեան մասին շատ եմ լսել, թէ հայերից եւ թէ այլազգիներից, ուրեմն՝ հաւանաբար իրականութիւն է: Պաշտօնական մահմեդական կրօնաւորները հակառակում են այս աղանդաւոր մահմեդականների գործունէութեանը:

Ուրեմն պատմեցի, քանի որ Պենտեկոստէականների ստորեւ պատմելիքս պաշտամունքը ինձ յիշեցրեց վերոյիշեալ սուֆիների ինքնմոռացութեան ծէսը:

Զրուցակիցս պատմում է, թէ պաշտամունքի աւարտին մեր հայ հոգեգալստականները գլուխները օրօրելով, դիւահար խենթի ձեւեր անելով սկսել են անհասկանալի բառեր ու ձայներ արտաբերել,- ինչը զրուցակցիս շատ է վախեցրել, կամ ասենք՝ զզուեցրել:
«Ճշմարիտ» պենտեկոստէական պաշտամունքը, իբրեւ թէ, ինչպէս վկայել է եւրոպացի մի պենտեկոստէական, այսպէս չէ, պաշտամունքից յետոյ պիտի բացատրես ու մեկնաբանես արտաբերածդ բառերի ու խօսքերի իմաստը:
Իսկ այստեղի պենտեկոստէակաները, առանց հասկանալու թէ ինչ են դուրս տալիս, իբրեւ նմանակելով ամերիկեան մոդելի պենտեկոստէական «պաշտամունքը», յիմար-յիմար բաներ են ասում, իրենք իրենց խաբելով՝ իբրեւ թէ Սուրբ Հոգին է իջնում իրենց վրայ ու խօսում են անհասկանալի Հոգեգալստական լեզուներով:
Անշուշտ, դերասանական այս «պաշտամունք»ը կատարողների ինքնախաբէական ծէսը կարող է խաբել միայն իրենց նման յիմարները:

[Tigris]

Թուրքիայի հանդէպ գովասանքն ինձ անհանգստութիւն է պատճառում: Հնչում է՝ նրա, նրան բաղկացնող մասերի, օդի, ջրի, գիտեմ ինչի մասին գովասանք, մերթ ընդ մերթ:
Թուրքիայում «ռեֆերանդում» է եղել: Օբամը, Եւրոպը եւ շատեր ուրախ են այն բանի համար, որ ֆաշիստ համաթուրանականը գնաց. Համաթուրանական-համաիսլամականը եկաւ: Թուրքիան նոյնն է, գեներալները կը դատուեն, փոխարէնը կգան փադիշահներն ու մոլլաները: Ժամանակին մեր հայերը ուրախացան. յաղթեցին սուլթանին: Սուլթանը յաղթուեց. առաջացան սուլթաններ, մեկ մեկ ճիւաղ իթթիհադականներ: Թուրքիայի գոյութիւնն է ինձ անհագստացնողը: Ի՛նչ էլ լինի նա, թէկուզ ուղղափառ քրիստոնեայ, նա կայ ու մնում է Հայ Ժողովրդի ցեղասպանը, հայրենիքը գողացողը, որի մասին չեն խօսում նրա գովքը հիւսելիս: Թուրքիան չպէտք է երկար վայելէ իր գողօնը:

Սակայն ո՛վ պիտի պահանջէ նրանից:
Երէկ, մեր հայկական թաղամասում, թնդում էր թուրք երաժշտութիւնը: Հա՛յ է: Մի հայ, որ չի տեսել, չի լսել, չի դաստիարակուել: Իսկ եթէ լսել ու իմացել է, ապա. «օ՜ֆ, ինծի ինչ. ես թուրքերուն չեմ սիրեր, բայց երգը ինչ կապ ունի, ծովը ինչ կապ ունի»:
Կօշիկի կապ ունի:

Երբ հազար մի թուրքական բանի հետ կապ ես ունենում, ինքնաբերաբար թուրքանման ես դառնում: Մնում է ասելդ՝ «ի՜նչ ուրախ եմ, որ թուրք եմ»: Բայց դա էլ կարեւոր չէ, քանի որ թէեւ նախահայրերդ կոտորողը, քեզ այստեղ անապատային շրջանն ուղարկողը քո թշնամին ես համարում, բայց ոչինչ ես անում ցուցադրելու, գործադրելու՝ քո դիրքից բխելով: Նա յաղթել է քեզ արդէն, քանի որ դու կամաց-կամաց մոռանում ես, յիշողութեանդ մէջ քիչ բան է մնացել, եւ ահա արդէն ասում ես՝ «ինծի ի՛նչ. ոհ՜, հարիւր տարի առաջ եղեր է. ե՞ս մնացի Հայաստանը փրկող, գնա՛, նայիր, «ակումբի» տղաքը ամէնն ալ նոյնը կընեն..., ես մարդ եմ» ու նման բաներ:

Ի՞նչ կարող ենք անել, բացի յիշեցնելուց եւ ցոյց տալուց, որ մենք չենք մոռացել, քանի որ մեր այսօրուայ կարգավիճակը այդ մեծ ոճիրից է վիժուել: Դա՞ էլ չանենք:

Ի՞նչ կարող ենք անել, բացի մեզ մնացած հայրենիքին սատարելուց, քանի որ մենք նրանով ենք ու նա մեզնով է: Քանի որ ընտանիքդ ցեղասպանողին խանգարում է նրա գոյութիւնը:
Քաղաքական խակութեան դրսեւորումներ են ցոյց տալիս, այսպէս կոչուած՝ կուսակցական շարքայիններից մինչեւ արհեստաւորներն ու բանւորները: Չգիտեն, չեն կարդում, չեն հասկանում, դատում են Հայրենիքը մի տգեղ օրինակի հանդիպելով, ընդհանրացնում են ամբողջը մի դէպքով կամ դէմքով:
Հայրենիքը կարծում են օդանաւակայան է, կամ հրապարակ, կամ ինչ-որ մեկը:
Ցաւալիօրէն տգէտ է մեր ժողովուրդը: Տգէտ է՝ ամէն ինչում:
Ընթերցել չսիրող, չիմացողը մարդը, իհարկէ տգէտ է լինում: Իսկ ինձ ամէնաշատ ցաւ պատճառող տգիտութիւնը նրանց՝ հայրենիքից տգէտ լինելնին է:
Մարդիկ էլ կան, նրանց համար սրբութիւն սրբոց է մի ոմն սրբակենցաղ օտարազգի ճգնաւոր, կամ մի սրբուհի, վասնզի նրանց համար հայրենիք չկայ, կրօնն է նրանց հայրենիքը: Ցաւալիօրէն մեր ազգասէր ժողովրդի մէջ էլ կան այսպիսիները: «Հայ ֆիդայիները թողած ո՞ւմ էք երկրպագում»,- երբեմն կատակում եմ, քաջ գիտենալով որ տարբեր տարածքների են պատկանում: Մենք մի-մի քրիստոսներ ենք, քանի որ Քրիստոս մի անգամ խաչուեց, մենք Նրա խաչի համար հազար տարի է խաչւում ենք: Մենք մի-մի աստուածներ ենք, թուրքե՛ր, իմացէ՛ք, դուք աստուածներին էք սպանում:

Հայրենիքը այն նիւթաբարոյական տարածքն է, այն օրօրանը, ուր հայ մարդը իր մտաւոր, մարմնաւոր եւ հոգեւոր հայեցի սնունդն ու աճն է ստանում:
Ապահով Հայրենիք՝ հայ մարդու համար, կարող է լինել Պատմական Հայաստանի այն տարածքը, ուր հայ զինւորն է կանգնած:
Խօսում եմ մարդկանց հետ, լսում եմ նրանց ակամայ եւ զարմանում՝ թէ քիչերն են անմնացորդ հայրենասէր, կամ եթէ «հայրենասէր» բառը շատ եղաւ՝ ասենք հայրենիքի արժէքն իմացող:
Գրում եմ, ակամայ լրագրողի նման եմ դարձել, նոյն ժամանակ անհանգստանում եմ, որ մատնում եմ մարդկանց՝ հնարաւորինս չնշելով նրանց: Բոլոր լրագրողներն էլ մատնիչ են. մատնում են իրենց ու շրջապատի մտքերն ու լուրերը: Յուդան էլ մատնիչ է. բայց մատնիչ կայ՝ փողի համար է ծախում իր մերձաւորին. մատնիչ էլ կայ, ինձ նման, սրտի ու մտքի խօսքն է գրում ազատ ժամերին, մի քիչ թեթեւանալու համար:
Բայց նորից ասեմ, չեմ սիրում բամբասելը, մի օր ուզում եմ դադարել այն ամէն ինչից, որ ինձ մղում է գրել... անտարբեր պիտի անցնեմ... Պարզապէս պիտի ապրեմ այն ժամանակը, որ ինձ տուած է կեանքը:

[Tigris]

Տեղ մը գրած եմ. «Պատմական Հայաստանը ի՞նչպէս օտարացաւ մեզմէ»: Այսօր, մենք, գիտակցաբար թէ անգիտակցաբար, Պատմական մեր Հայրենիքը կը ճանչնանք թուրքերու տուած անուանումներով, որքան ալ անհեթեթ ու շինծու ըլլան անոնք: Յաճախ պատմական խեղաթիւրում պարունակեն. քաղաքական յետին նպատակ հետապնդեն այդ անուանումները, այդուահանդերձ, քանի որ մենք չենք գիտեր ի՛նչ անուն պիտի տանք լրատուամիջոցներու կամ ցուցանակներու հաղորդածի հայկական տարբերակին, եղածին պէս անուանումը կը փոխանցենք հայ ընթերցողին եւ հանդիսատեսին:
Հետեւաբար հարց կը ծագի, ո՞ւր են հայագէտներն ու ազգագրագէտները, աշխարհագէտներն ու պատմաբանները. ինչո՛ւ անոնցմէ հարիւրաւորները անբան նստած տանը՝ լոկ լրագրութիւն ուսած մարդիկ պիտի վարեն լրատւութիւնը:

Քանի անգամ տեղեկացած ենք, թէ «Արեւելեան Անատոլիա» աշխարհագրական անունը չի կրնար վերաբերիլ Հայկական Լեռնաշխարհին, մանաւանդ Աղթամարի եղած վայրին: Հակագիտական է: Անատոլիա անունը Փոքր Ասիան է՝ Արեւելք իմաստով յոյներու տուած անունը Յունաստանէն արեւելք գտնուած հողակտորին համար:
Փոքր Ասիան, կամ Բուն Ասիան (Ասիա ցամաքամասին այս անունը յետոյ տրուեցաւ) Սեւ եւ Միջերկրական ծովերու միջեւ եղած ցամաքն է: Պատմական Հայաստանը այդ ցամաքամաս թերակղզիին արեւելքն է: Արեւմտեան Եփրատի դէպի հարաւ ընթացող գիծէն արեւելք արդէն Մեծ Հայքն է: Աշխարհի բոլոր աշխարհագրութեան դասագիրքերուն մէջ այդ տարածքը ճանչցուած է, որպէս Հայկական Բարձավանդակ: Հպարտութեամբ արաբերէնով կ’ուսանէինք, որ՝ «Եփրատն ու Տիգրիսը կը բխին Հայկական Բարձավանդակէն»:

Լուրին մէջ՝ «Հայ ասպետները «Արեւելեան Անատոլիա» ձեռնարկած պտոյտի ընթացքին, Աղթամարի մէջ, ենթարկուած են թուրք ոստիկաններու...» եւայլն:
«Արեւելեան Անատոլիա» անուան շինութիւնը նպատակ ունի մեկ աշխարհաքաղաքական եւ մշակութային տարածք համարել՝ Եգէականէն մինչեւ Արարատի լեռները, եւ անտեսել Հայաստան անունը: Մինչ այդ, Վենետիկի Սուրբ Ղազարին թանգարանին մէջ (կարծեմ) եւ այլուր (անպայման) կան օսմանեան քարտեսներ, ուր Էրզրումի վիլայեթը եւ յարակից շրջանները բառացիօրէն արաբատառ նշուած են որպէս Հայաստան (Արմանստան):
Յետոյ Սուլթան Աբդուլ Համիդ երկրորդը արգիլեց «Հայաստան» բառը:

Նոյնպիսի անհեթեթութիւն է Սուրիայէն պոկուած Ալեքսանդրեթի շրջանը «հաթայ» շինծու անունով կոչելը. ինչպէս յերիւրեցին թուրքերը: «Թայ», թուրքական ածանցով՝ Ալթայ տեղանունէն ընդօրինակելով, եւ «հաթ», իբրեւ թէ հնամենի Հաթ ժողովուրդի յետնորդ են իրենք եւ Ալեքսանդրեթի շրջանը անոնց ժամանակներէն կազմուած է:


Հայ գուսանի մը մասին ալ, թէ՝ «Ծնուել Իրանի Սալմաստ քաղաքի Փայաջուկ գիւղում»:

Պատմականօրէն՝ Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգի Առնա գաւառի Սաղամաս քաղաքի մերձակայ Փայաջուկ գիւղում: