Մարդկութիւն՝ առանց սահմանի

[Tigris]

Երեկ հայ հոգեւորական մը հեռատեսիլէն կը գանգատէր աղանդաւորներէն: Իրաւացի է՝ խոպան դաշտ գտած են աղանդաւորները: Մրցակցութիւն կայ: Սփիւռքի մէջ այդպէս չէ. իւրաքանչիւր հովիւի հօտը յայտնի է, իսկ եթէ ոչխարներու հովւափոխութիւն տեղի պիտի ունենայ, այդ կ’ըլլայ խաղաղ, լուռ, առանց աղմուկի:
Տեղափոխումը ընդհանրապէս դարձ եղած է բողոքականութենէ եւ կաթոլիկութենէ դէպի լուսաւորչականութիւն: Շատ «ազգասէր» հայեր զգացած են այդ եկեղեցիներու շատ «ազգային» չըլլալը, ու արդէն անցած ըլլալով ալիւրի ժամանակները՝ un bitti, din bitti, դարձած են մօր տաքուկ գիրկը:

Խօսքը Հայ Աւետարանական եւ Հայ կաթոլիկ եկեղեցիներու մասին է: Պապ թագաւորի մը չհանդիպելու դժբախտութիւնն է որ ունեցած են: Այս է անոնց «ապազգային» ըլլալը: Մեկու անկենտրոն (?) ըլլալը, միւսի Պօղոսի աթոռին փարած ըլլալը, զանոնք դարձուցած է ապազգային՝ ազգի ոչխարութենէն դուրս ոչխարութիւն մը:

Հետաքրքրական էր երեկ հայ հոգեւորականի ակնարկը վերոյիշեալ եկեղեցիներու մասին՝ դասելով զանոնք աղանդաւորներու՝ մորմոններու ու Եհովայի վկաներու կարգին:
Ես առաքելական եմ, փառք աստուծոյ, մկրտութիւնս ու պսակս անոր սուրբ խորանին ներքոյ կատարուած է, հոգեհանգիստս ալ, աստուծոյ կամքով, հոն պիտի կատարուի:
Կը ցաւիմ որ ազգի հերոսներէն շատեր առաքելական չեն եղած՝ ինչպէս Սողոմոն Թեհլիրեանը:

Երբեմն մարդիկ մեղքանալիք ըլլլալու համար երեւակայական թշնամիներ կը շինեն, իրենց պայծառ միտքերուն մէջ, որպէսզի շահին ուրիշներու համակրանքը, մանաւանդ երբ աչքէ ընկած ըլլալու մտավախութիւնը ունին:

[Tigris]

«Եւրալուր»-ի թղթակցուհի Դափնի Դաւիթենցը իրաւացիօրէն հարց է տալիս՝ «Եթէ ձեզ համար էական է ցեղասպանութիւնների ճանաչումը, ապա ինչո՛ւ Արիաց Արքային, ով չի ընդունում սաղակիզումը, Երեւանի համալսարանի պատուոյ վկայական տուեցիք»:

Laura-ին կը պատասխանէի.
Ցեղասպանութեան ճանաչում եւայլն, այս բոլորը մանր դրամն են, որ գործածւում են ճանապարհի քարտէսում, կամ կածանի գծում: Իրողապէս մենք պատրաստ ենք մոռանալ, մոռանալ ամէն ինչ, բայց մեր սիրասուն հարեւանները չեն թողնում մոռանալ, ներել:

Ենթադրեմ Դաւիթենցը հարց է տալիս այսպէս՝
- ինչպէ՞ս չեն թողնում մոռանալ...

Ուստի կը պատախանէի՝
- Ինչպէս ասացի վերեւ, թէ պատրաստ ենք մոռանալ ու լոկ ծէսի կարգի վերածել Ապրիլի 24-ը: Արեւմտեան հարեւան երկրի ղեկավարութիւնը ամէն օր Արցախի մասին է խօսում, մենք կարծում էինք ներքին սպառման համար է այդ, սակայն հետագայում հասկացանք, որ այդպէս չէ. նրանք իրողապէս խանգարում են Հայ-ադրբէջանական բանակցութիւնները, խանգարում են Արցախի անկախութեան ճանաչումը, խոչընդոտում են Ադրբէջանում քաղաքական կրքերի մեղմացմանը, եւ այլն:

Ենթադրեմ Դափնեվարդը այսպիսի հարց էլ տալիս է՝
- Իսկ ինչո՞ւ է Ձեր արեւմտեան հարեւանը այդպէս վարւում:

Կպատասխանէի՝
- Որովհետեւ առիթը ունի, հնարաւորութիւն ունի, կարողութիւն ունի նախապայմաններ թելադրելու, եւ թելադրում է, քանի որ ինքը մեզ այնքան պէտք չունի, որքան մեք իւրան՝ իւր ցամաքային ու ջրային ուղիներին:

Եթէ հարցնէր՝
- Այսինքն, նրա վերջին ատելավառ արտայայտութիւնները պատմական ու հոգեբանական գետին չունեն:

Կը պատասխանէի՝
- Անշուշտ ունեն, բայց եկէ՛ք չմոռանանաք, որ նա վաճառական մարդ է, ինչպէս շատերը, ու նրա համար մեկ առաւել մեկ ու կէս՝ երկուք ու կէս է. հետեւաբար նա նկատի ունի վերեւում՝ Բարձեալի շնորհած նաւթի ու գազի պաշարներն ունեցողի շահը, քան թէ ինչ որ փոքր ու աղքատ երկիրը որպէս բարիդրացի հարեւան ունենալը:

Եթէ հարցնէր՝
- Թէ այդպէս է, ինչո՞վ է պայմանաւոր երկրների խորհրդարաններում Եղեռնը ճանաչելու թափը. ինչո՞ւ են անում դա:

Կպատասխանէի՝
-Ինչպէս ասացի, վաճառականութիւն է: Երբեւէ գնաք արեւելեան բազար, վաճառականները սպառնալիք են տալիս ու ստանում՝ առեւտուրը կատարում են ուժի եւ սպառնալիքի ցուցադրութեան առընթեր՝ խոյանալով իրար վրայ: Յետոյ, գալիս է ձեռք թափթափելու պահը, առեւտուրը կատարուած է համարւում, ու ամէն մարդ իր ճանապարհին է գնում:

Իսկ եթէ հարցնէր՝
- Բայց չէ՞որ խօսքը թեւ առած սաւառնում ու գնում է արեւմտեան քաղաքակրթութեան ներակայացուցիչ երկրների եւ խորհրդարանների մասին:

Կատասխանէի՝
- Ճիշտ էք: Նրանք ուսումնասիրել են արեւելքը, այդ թւում Թուրքիան, ուստի խօսք չի կարող գնալ-գալ ինչ-որ պատահականութիւնների մասին: Մի ամբողջ գիտութիւն կայ մշակուած արեւելքի ուսումնասիրութեան վերաբերեալ, որ կոչւում է օրյենթացիագիտութիւն:
Եթէ հարցնէր՝
- Այսինքն թացը չորից զանազանելո՞ւ գիտութիւն:
Կպատասխանէի՝
-Հարկաւ, եւ օրէնքի սահմանում:

[Tigris]

Ի՜նչ ուրախ եմ հայ ըլլալուս

Ne mutluyum Ermeniyim diyene

,,,,,,,,Ըստ հաջի Էրդողան էֆենդիի, Կոստանդնուպոլսոյ հայոց վարժարաններու աշակերտները, ամէն աստծու առաւօտ, կրնան փառք տալ արարիչին, որ հայ են:
Ինչպէս գիտենք, արդի Թուրքիոյ հիմնադիր թեսաղոնիկէցի Մուստափան թրքութեամբ հպարտանալու լոզունգ մը շարադրած է, զորս պարտադիր պէտք է արտասանուի ամէն թուրքիացի երեխայի բերնով, քանի որ նոյն Մուստափայի դաւանանքով՝ թուրք է իւրաքանչիւր թուրքիացի:
,,,,,Էրդողան հաջի էֆենդին, իր վերջին լոնդոնեան կոնդակով, իր քաղաքացիներէն մաս մը հայ անուանակոչեց՝ բան մը որ աթաթուրքեան քաղաքացիական սկզբունքին կը հակասէ:

Մի քանի օր յանդիմանութիւն լսեց, լսեց՝ իր համերկրացիներէն ու աշխարհէն: Հանդիմանութեան պատճառած բարկութիւնը հիմա կը թափէ սփիւռքահայութեան վրայ, քանի որ իբր անոնք են Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ ընթացող բարեկամութիւնը խաթարողը, անհարկի եւ անտեղի ցեղասպանութեան ճանաչման օրինագիծերով:
Վախ աման, աման, ույ աման: Այսինքն անպայման բարկութիւն ուտողը հայ մը պիտի ըլլայ, կարեւոր չէ կապ ունի, թէ չունի: Եթէ 2000 կամաւոր կը գործէ Ռուսաց բանակի մէջ, Պրուսայի, Սեբաստիայի բնակիչ հայ երեխան պէտք է մորթուի: Եթէ Ադրբէջանի եւ Թուրքիայի նաւթագազային հաշիւներով սահմանը չի բացուիր՝ սփիւռքահայութիւնն է մեղաւոր:

[Tigris]

Երկու խօսք չեմ կրնար չըսել ֆրանսախօսութեան մասին: Վերջերս շշուկներ լսեցի թռչունէ մը, իբր Ֆրանսայի մէջ հայախօսութեան օրեր պիտի տօնուի: Ֆրանսայի լաւագոյն երգիչները՝ «Ռանգդ փրանկի ատլաս է, մուրւաթով յարի նման իս» պիտի երգեն: Ֆրանսախօսութեան առթիւ կատարուած երաժշտական հանդիսութեան երեւոյթ էին Մանուչարեան ազգանունով երգչուհի մը եւ Միստեր X-ը: Ոմանց ֆրանսերէնը ֆրանսացիի հայերէն է:
Ո՞վ լսած է ֆրանսահայ երգչի այս երգը.

Հայորդիք, որ կ’ապրիք դուք հեռուն,
Մի մոռնաք մեր հայոց մայր լեզուն,
Երգեցէք, եւ միշտ խօսեցէք,
Կը տեսնէք, թէ որքան է անոյշ,

Մենք քիչ ենք, բայց կը մնանք միշտ հայ,
Չմոռնանք մեր մայրենի լեզուն,
...միշտ ձեռք ձեռքի տալով,
Մեր ազգը մի բարձր պահելով:

Բարձր ենք միշտ բարձր մենք մնանք,
Չլուծուինք՝ իրար սիրենք...

Բառերը լրիւ չեմ յիշեր: Երգի երաժշտութիւնը յօրինած է, կարծեմ, Enrico Macias-ը: Բառերը եւ երաժշտութիւն չօգնեցինք անոնց, որ սիրեն իրար, եւ հայախօս մնան:

Մշակոյթները ուժեղ են քաղաքական կացոյթով: Բարձրի, ցածրի հարց չկայ այստեղ: Մարդիկ, ընդհանրապէս, թուլութիւն ունին հարուստի եւ շատւորի հանդէպ: Ուստի, խառն ամուսնութեան առընթեր, ու բացի այդ, երբ հայ ծնողները իրենց զաւակները կուզեն նմանեցնել երկրի մնացեալ քաղաքացիներուն՝ տալով անոնց շաղլ, Ջեկ, Հանղի, Մայքլ եւ նմանատիպ անուններ, խօսելով անոնց հետ երկրի լեզուով, այստեղ ինքն է պատասխանատուն՝ հայը, որ կուզէ իր կաշիէն դուրս գալ, ու չտարբերիլ ուրիշէն:
Արիզոնացի ծանօթիս հարցուցի՝ «ինչո՞ւ զաւակիդ հետ անգլերէն կը խօսիս»: Երեխայի մայրը հայախօս է Հալեպէն, հայրը հայախօս՝ Հալեպէն: Պատասխանեց թէ՝ չի գիտեր: Գիտէ՝ անգիտակցութեամբ, իբր նոր մարդ կը պատրաստէ, նոր քաղաքացի, ազատ՝ բոլոր հնամաշ հագուստ կապուստէ: Աւելի ճիշտ՝ հայութիւնը չի պայմանաւորէր հայախօսութեամբ. թողած դեղնորակ անգլոսաքսունուհիները, չքնաղ սպանուհի-մեքսիկուհիները, հայի հետ ամուսնացաւ, ու իր ազգի հանդէպ ունեցած պարտքը հատուցած համարեց: Հայը որքան լեզուն լաւ իմանայ, այդքան լաւ, բայց առաջին իմացածը հայերէնը պէտք է ըլլայ. ո՛չ որպէսզի աննպատակ հայերէնը հնչէ աշխարհի չորս ծագերուն, այլ որպէսզի երեխան, պատանին, երիտասարդն ու հասուն մարդը հաղորդակից ըլլայ իր հայրենակիցներու խօսքին, գիրին, անցեալին՝ կարդալով հայերէն: Ինչիսի՜ խզում կ’առաջանայ, երբ չգիտէր հայերէն կարդալ, խօսիլ: Ինչքան ալ թարգմանուած կայ հայ գրականութիւն ու պատմութիւն, դարձեալ կմնայ քիչ ու ոչ հաղորդիչ:

[Tigris]

Ես ըսեմ 500, դուք հասկըցէք 1500, անգամ լսած եմ այս խօսքը՝ «Ամերիկայի առաջին քարը դնողին մայրը...»:
Ազատութեան եւ ճոխութեան երկիր երթալու համար հոգի կուտան, հարիւր հազարներ կը ծախսեն անցագիր ստանալու համար, տարբեր ճկունութիւններ կը ցուցաբերեն հոն՝ կանաչ տոմսի համար, վերջն ալ կուգան ծննդավայր ու կը հայհոյեն Ամերիկային: Հին մտայնութիւն ունեցող, Արեւելք ապրելու վարժ հայը, չի կրնար համոզուիլ նոր կեանքին: Նոյնը կարելի չէ ըսել անոր զաւակներուն մասին: Անոնք հոն ծնած են, այդ թաղարին մէջ ծլած ու մեծցած են: Վարժ են Ամերիկեան կեանքին՝ ես ինծի դուն քեզի համար: Յաճախ անձնական ու ընտանեկան դժբախտութիւններն ալ կը վերագրեն Ամերիկային, այդտեղի կենցաղին ու ապրելակերպին, մինչ երկիրը մեղք չունի, եթէ անձը ճիշտ կեանք ապրիլ կուզէ ու կ’ապրի, ո՛վ կը խանգարէ:

Խօսքի տակ մնալը երբեմն լաւ է, բայց ընդհանրապէս լաւ չէ: Պատասխանելը արուեստ կ’ուզէ: Կարելի է թշնամին բարեկամ դարձնել, օձը ծակէն հանել, իմաստուն ու ապագայ կերտող խօսքով: Յուսանք մեր թշնամիները օձի չափ կրնան ըլլալ:
Նախագահ Սարգսեանի Դէրզօրեան ճառը հաւանեցի, յատկապէս հագուստ փոխելու դրուագը: Փորձելու պարագան անհասկանալի էր: Ի՞նչպէս անգամ մը եւս փորձենք, երբ հազարամեայ փորձութիւնները մեզի փորձառութեան ահռելի գումար ժառանգ թողուցին:

«CNN-թիւրք» կոչուած կայանը միւսներէն տարբերակիլ եւ տարբեր երեւիլ կուզէ, իբրեւ ամերիկեան կայան, մարդասիրական ու աւելի ժողովրդավար: Երեկ հին վայրկեանէն աւելի չկրցայ դիտել եւ լսել թուրք դուրսի գործերու բաշխան Ահմետ Դաւութօղլուն: Ես կ’ըսեմ՝ կարկտան քաղաքականութիւն: Այս է Թուրքիոյ քաղաքականութեան եւ դիւանագիտութեան նկարագիրը: Իրենց ամօթը գոցելու համար չիթեր կը բերեն ու կը կարկտեն պատռուած մասերը: Երեկ Դաւութօղլուն դուրսի գործերը թողած ներսի գործերով կը զբաղէր: Կարկտուած հագուստի չիթերը երբեմն այնքան անճոռնի տեսք կուտան, որ աւելի մեծ ամօթ ու այպ կը պատճառեն, քան մինչ այդ ունեցած ճեղքերն ու մաշը:
Ժամանակին Սուլթանը իր ծաղրածուին կը հրամայէ այնպիսի յանցանք մը գործել, որու արդարացումը աւելի մեծ յանցանք ըլլայ: Կ’անցնին օրեր, եւ մտատանջութեան մէջ ինկած ծաղրածուն չի կրնար գտնել Սուլթանին ուզածը: Օր մ’ալ, վերջապէս, մեր ծաղրածուն կը տեսնէ Սուլթանը աստիճաններէն վեր կը բարձրանակոր. արագ մը կը մօտենայ եւ յետոյքը խիստ կը կսմռթէ: «Ծօ, քարաթա, գլուխդ պիտի թռցնեմ հիմա, ի՛նչ կ’ընես»: «կը ներես Փատիշահս, Խանըմ Սուլթանն է կարծեցի»- կ’ըլլայ պատասխանը:
Արդարեւ թուրք լրատուամիջոցները սկսած են լուրջ վերաբերիլ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցին, ու աւելի ինքնավստահօրէն քննադատել այն գործողները: Ինքնախարազանման այս գործընթացը կ’անհանգստացն է դուրսի գործերու նախարարը, այդ անհանգստութիւնը թուրք նախարարին ըսել կուտայ .«Հայերը կ’ըսեն գաղթ էր...եթէ այդպէս չըլլար՝ մենք չէինք ըլլար»:
Էրդողանի ոչ դիւանագիտական արտայայտութիւնները, ինչպէս նաեւ թրքական մամուլին մէջ լոյս տեսած առաջադիմական յօդուածները շփոթեցուցած ըրած են թուրք արտգործնախարին միտքը, ու այն մեկ կարթով մի քանի ձուկ որսալ կը կարծէ իր բուլանըխ մտածողութեամբ:
Արդարեւ, ան, յստակ, արագ, հատիկ-հատիկ արտասանած բառերով ու ինքնավստահ առոգանութեամբ ճիշտ խօսող ու դիւանագէտ մարդու տպաւորութիւն կը թողու: Նախ՝ հայերու անունով խօսելով ըսաւ թէ մենք «գաղթ» անունը կուտանք: Հայախօսութեան տարածման վառ օրինակներէն մեկն ալ «մյեծ էգերն» բառակապակցութիւնն է, զոր սորվեցան Օբամայէն մինչեւ Էրդոգան: Ինչեւէ, կարծես գաղթեցնելը, անապատին մէջ, անջրդի, սովամահ ընելը, հայրենիքէն, տունէն, ապահովութենէն ու պատիւէն զրկելը թեթեւ յանցանքներ են: Երկրորդ քաջագործ միտքը, որ փչեց Դաւութօղլույի շունչը, իբր թուրքեր ու Թուրքիա չէին ըլլար, եթէ ցեղասպանութիւն չգործուէր, Խանում Սուլթանի փարթամ զանգուածը կսմռթելու ծաղրածուի օրինակին կը նմանի: Այսպիսով թուրք արտգործնախարարը, իր եւ թուրք ժողովուրդին խիղճը կը հանգստացնէ՝ արդարացնելով Հայոց Ցեղապսանութեան իրագործումը, այլապէս հայերը պիտի ցեղասպանէին թուրքերը: Մարդիկ կան, ինչպէս որ են իրենք, այդպէս ալ կը կարծեն դիմացինները: Դաւութօղլուն, իր այս արտայայտութեամբ, թուրքի ցեղասպանական պահուածքը իր բերնով կը բեռցնէ հայ ժողովուրդի ճիտին՝ մեղադրելով զայն՝ կանխակալ, առանց մեղքի մէջ գտնելու, իբր հայերը պիտի ոչնչացնէին Թուրքիան ու թուրքերը, ուստի ճիշտ ըրին իթթիհադականները: Աշիրեթական, gangster-ական մտածելակերպ է ասի, պարոն չիթճի Դաութօղլու, ու եւրոպաբար զգեստաւորի օրինակը խիստ սազական է քեզի:
Խնդիրն այն է, որ շան կաղկանձը անտեսելու նման կարելի է անտեսել հտպիտի ծամածռութիւնը, բայց լուրջի չես կրնար չառնել զօրեղ երկրի մը բարձրաստիճան պաշտօնեայի խօսքը:

[Tigris]

Թուրքիոյ վարչապետ Էրդողանի սպառնալիքը՝ հայերը վտարել, նորութիւն չէ: Սպառնալիքին հետեւած թրքական արձագանգներէն յիշենք մի թուրք գործիչի ասածը, թէ պէտք է թողնենք հայերը ապրեն Թուրքիայում, որպէսզի տարբեր երկրների քաղաքագէտները տեսնեն, թէ ինչպէս Թուրքիայում 100 000 հայ է ապրում՝ թուրքերի հետ միասին:
Նոյն թուրք գործիչին պէտք է ասել, այո՛, այսօր Թուրքիայում 100 000 (մօտ 60 հազար) հայ է ապրում, սակայն, նոյն ժամանակ, այսօր, Թուրքիայում, առնուազն 14900000հայ չի ապրում, եւ որ պիտի ապրէր, եթէ գործուած մեծ ոճիրը չգործուէր, այն ոճիրը որ այժմ դուք կը մերժէք ընդունել: Այդ հայերը որ նշեցիք, ձեր Թալեաթի խոստացած թանգարանային նմոյշն են: Պիտի բոլոր քաղաքներում հայեր լինէին: «Մեղմացուցիչ դէպ յանցանաց» չկայ. ոճիրը ոճիր է: Ընդհակառակը՝ այն պատրուակները, որ կը մէջբերուին, խոստովանանքի են նման, քան արդարացման:

[Tigris]

,,,,,Քաղաքական եւ կրօնական կազմակերպութիւնները ստեղծւում են մարդկութեան, երկրի եւ հայրենիքի համար՝ ինչպէս ասում են: Յետոյ անցնում են տարիներ, մոռացւում է ստեղծման հիմնական պատճառն ու նպատակը, գործից անցում է կատարւում աւանդ պահելուն, -որսացած եղջերուի գլուխ զմռսելու պէս,- ու իրենց գոյութիւնը արդարացնելու համար՝ զարկ են տալիս ինքնագովասանքին:Ինքնագովասանքի խնդիրը լուծւում է տօներով, յոբելեաններով, ծէս ու կարգով:
Յետոյ գալիս է ծէսն ու կարգը պահպանելու խնդիրը, քանի որ մարդիկ դրանցից էլ են յոգնում:
Ու որպէսզի չյոգնեն, փառաբանման ենթակայ ու առարկայ դէմքերն ու դէպքերըպատմական լինելուց դադարում են կարծես, ու ներկայի ժամանակներին առնչուելով ՝ վերագրւում են աւանդուածը պահպանողներին՝ հերոսացնելով ու փառաբանելով տօնախմբութեան մասնակիցներին:
Հերոսական դէպքն էլ դառնում է հենց նոր կատարւող ծէսը, տօնը կամ յոբելեանը:
Մարդիկ, իրենց են վերագրւում կատարուած հերոսութիւնները եւ յաջողութիւնները՝ ձրիօրէն վերցնելով ուրիշներից, երգում, խաղում ու խմում են իրենց կատարած (չկատարած) քաջագործութիւնների տարեդարձներին, որոնց հետ նրանց առնչութիւնը մի անուն է կամ վերնագիր:
Նոյնը չի կարելի ասել անցեալի ձախողութիւնների մասին:
Ժամանակն է մեկդի դնել բոլոր հանդիսութիւները, յոբելեանները, տօնակատարութիւնները եւ ձեւական բնոյթի ժամանակասպառ միջոցառումները, եւ անցնել գործի, աշխատանքի:
Աշխատանքն է հերոսութիւնը: Ծոյլ-ծոյլ նստելը ամօթ է նոյնքան, որքան գողանալը:
Եթէ վճարովի չգտար, ձրի աշխատիր. աշխատիր ինքդ քեզ ծառայելով, իսկ թէ քո գործերը աւարտել են՝ շրջապատիդ ծառայիր: Կողքիցդ անցնող անշահախնդիր մարդիկ պիտի գովերգեն գործդ եւ ոչ թէ դու պիտի շնորհաւորես ինքդ քեզ, քեզ թուացող կատարած քո գործի համար:
Անցեալի հերոսները ոգեկոչելով, նրանց ուսերին ամբառնալով դու չես կարող ազատուել: Դու ներայացնում ես ինքդ քեզ: Եւ ընդհանրապէս, ամօթ նրան, ով իր համար կեանքի նպատակ ու կենսակերպ է դարձրել ինքնագովասանքը:
«Ինքզինքը գովողը, կ’իյնայ աղբին կողովը»
Ծափ տալուց առաջ պէտք է իմանալ ճիշտ գնահատելը. անգիր անելուց առաջ պէտք է սովորել ընկալելն ու հասկանալը. լռել սովորելու հետ միատեղ պէտք է իմանալ խօսելը. կրկնօրինակ ու պատճեն լինելուց առաջ պէտք է սովորել անհատ ու ինքուրոյն լինելը:

[Tigris]

Արեւելքում անգիր օրէնքները աւելի են գործում, երբեմն նաեւ՝ միայն, քան արձանագրուած օրէնքները: Ահա թէ ինչո՛ւ չգործեցին «արձանագրութիւնները», անգիր օրէնք էին թուրքական նախապայմանները, որոնցից Արցախին առնչուող բաժինում զիջում չկատարուեց:

Իթթիհադ եւ Թերաքքի կուսակցութեան հիմնադիր «երիտասարդ թուրքեր»ը խօսում էին հաւասարութեան, եղբայրութեան եւ արդարութեան մասին, սակայն հաւասարապէս, եղբայրաբար եւ արդարութեամբ չմորթեցին Օսմանեան բոլոր քաղաքացիները, այլ՝ միայն հայերը:

Ստացուել է այնպիսին, որ «հայ-թուրքական յարաբերութիւնները» աւելի կարեւոր են, քան Արցախի անկախութեան եւ ամբողջականութեան ճանաչումը:

Ադրբէջանը վնասում է Թուրքիային, եւ Թուրքիան Ադրբէջանին:
Թուրքիայի նապայմանները, այն է՝ հայ-ադրբէջանական խնդիրները հարթել, եւ յետոյ բնականոն դրացիական յարաբերութիւն հաստատելը Հայաստանի հետ, ըստ էութեան, հայասիրական են: Կարելի է ընդունել թուրքական բանաձեւը՝ նախապայմանի առնչութեամբ, բայց կարդալով հակառակը:
Իմաստի փոփոխութիւն չի լինի, եթէ ասենք՝ «Արեւը փայլուն է», փոխանակ ասելու՝ «Փայլուն է Արեւը»:
Անսալով Թուրքիայի պահանջին, ու ընդունելով բանաձեւը, կարդում ենք հակառակը՝ Մինչեւ հայ-թուրքական յարաբերութիւնները չկարգաւորուեն, Արցախի մասին ոչ մի առաջընթաց լինել չի կարող:

Հայ-թուրքական յարաբերութիւնները կը կարգաւորուեն, երբոր Թուրքիան կը կարգաւորի նաեւ Սփիւռքահայութեան հետ իր ունեցած խնդիրները: Սփիւռքահայութիւնը մերժում է ցեղասպանուելու թրքական որոշումը, ուստի կոչ է անում, յետս կոչել որոշումը, ու եթէ չի կարելի այդ անել, կոչ է անում վերացնել ցեղասպանութեան հետեւանքները, որ, ցաւօք, դարձեալ չի կարելի անել:

Թուրքիան ապագայ հարիւր տարիների ընթացքում, բաւարար ժամանակ կունենայ ցոյց տալու իր բարի կամեցողութիւնը, մինչ այդ Ադրբէջանը թող սպասի հայ-թուրք յարաբերութիւնների կարգաւորումը:

[Tigris]

ԶԻՋՈՒՄՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ

Հայերից ոմանք բարկանում են, որովհետեւ զիջումներ անելու տրամադիր չեն այլ հայեր: Հարց են տալիս, թէ ինչպէ՛ս ենք գնում բանակցութեան, առանց զիջման պատրաստ լինելու, եւ թէ ազատագրուած Հայաստանը հետագայում զիջելու համար չէին գրաւուել:
Այսպէս ուղղամիտ կարող է լինել հայը: Ասում ենք դիւանագէտ չենք, սխալ չենք:

Զիջիլ < իջանել, իջնել, խոնարհիլ:
Ադրբէջանը, խոնարհութեան, համեստութեան, խաղաղասիրութեան, զիջման, իջեցնելու որեւէ նշոյլ ցոյց չտուաւ: Ուրեմն՝ ինչո՛ւ մերկանալ եւ զիջման մասին խօսել: Ընդհակառակը՝ պատերազմասէր յայտարարութիւնները այդ երկի պաշտօնէութեան, բաւարար պատճառ է, բանակցութիւնները սառեցնելու:

Խաղաղութիւն եւ բարգաւաճում հարեւանների հետ վաղուց կուզեմ, բայց ցանկութիւններն ու իրականութիւնները չեն համընկնում:

Որեւէ երաշխիք չկայ, որ զիջումից յետոյ նոյնը չի լինելու: Իջանելու համար առնուազն երկու երկիր պէտք է զինաթափուի: Այսօր նրանք ակռաները սրած սպասում են: Եթէ խաղաղութիւն ենք ուզում, կռուելու պատրաստ լինելը միշտ պէտք է ունենանք:

Ի՛նչ ասել է, Հայաստանը 20 տարի անկախ է, բայց նրա հարեւան երկիր Թուրքիան շրջափակել է նրան: Այդ նշանակում է, ինչպէս որ վկայում են այդ երկրի վերին աստիճանի պաշտօնեայք, որ նրանք, երկուսը, Ադրբէջանն ու Թուրքիան, մեկ են՝ հայաջնջութեան սեւ գործում:
Այդպիսք, առաջին անգամ պէտք է ապաշխարեն, ծնրադրեն, իջանեն, յետոյ բանակցութեան սեղան հրաւիրեն «զերո» խնդիր յարուցանելու:

Երբ նեղն են ընկնում, ու ճշմարտութիւնից ցաւում են, այդժամ սկսում են խօսել իրենց զօրութիւնից, թէ՝ իննսուն միլիոն են, Նատոյում երկրորդ մեծ բանակը ունեն, մեծ տնտեսութիւն ունեն եւայլն:

Ապագայից են սարսափում, հակառակ նրան, որ մեկ միլիոն քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ երկիր են: Ընդամէնը մի 5-10 հազար քառակուսի քիլոմեթր տարածքի համար աշխարհը իրար խառնում են: Այստեղ տեսնում ենք թիւրքական ընչաքաղցութիւնն ու գրաւել-գողանալու հիւանդագին տենչանքը, եւ Հայաստանը խեղդելու իր դարաւոր սեւագործութեան շարունակումը:
Հայաստանը պէտք է վերանայ, որպէսզի գողի գողացածը, ցեղասպանածը մի անգամ եւս միջազգային բեմերում զրոյցի առարկայ չլինի՝ թէեւ գողացուած իրաւատէրը բարոյական եւ չնչին նիւթական հատուցումից աւելին դժուար թէ ստանայ: Դա էլ մերժում են:
Սխալ չէ կարծել՝ իշխանութիւնները, վարչակարգերը փոխւում են, սակայն պետութեան ընդհանուր ուղեգիծը մնում է նոյնը:

Հայերս տատանւում ենք, մերթ պապից աւելի պապականի եւ մերթ չգիտեմ ինչի միջեւ: Քաղաքականութեան շարունակականութիւն չկայ:

Կարծում եմ, Հայաստանի Հանրապետութեան իշխող վարչակարգը հիանալի առիթ ընծայեց գողերին, որպէսզի հայութեան առաջ իրենց ունեացած վատ դիմագիծը, գուցէ որոշ չափով, սիրունացնեն:
Եթէ բացէին սահմանը, ազգի մէջ խիստ երկպառակութիւն պիտի լինէր: Թուրքերը փրկեցին մեզ հայամիջեան յաւելեալ թշնամանքից: Բայց ոչ, մենք կը լինէինք բաւարար իմաստուն՝ հասկանալու պետութեան եւ ազգի շահերի առաջնահերթութիւնները: Երեւի թուրքերը տեսան, որ սահման բացելով ազգը՝ Սփիւռք եւ Հայաստան պառակտում ու խզում չի լինելու: Ես չեմ ասում, իրենք են շատ ասել, որ Հայաստանի Հանրապետութեան հետ բարիդրացիական յարաբերութեամբ կարելի է «ծայրայեղական» (իմա՝ պահանջատէր) հայերը անջատել Հայաստան պետութիւնից եւ արգելել Ցեղասպանութեան բանաձեւերի ընդունումը:

Ուրեմ կայ աւելի մեծ շահեր, քան բանաձեւերի եւ ցեղասպանութեան յիշատակումը:

Հայաստանից ամէն զիջում, մեղմացում, թուրք քաղաքագէտներից ընկալւում է որպէս թուլութիւն: Այդպէս են արտայայտւում վերլուծաբաններն ու քաղաքագէտները, որ՝ Հայաստանը անմարդաբնակ է, անգործ են մարդիկ, անհրաժեշտ պէտք է նրան սահմանի բացում, որպէսզի տնտեսական արիւնը գործէ նրա երակներում, ուրեմն պէտք է կարելի եղածին չափ զիջում պոկել նրանից: Այդպէս ասաց Ռեջեբը, lux ֆրանսերէն բառը գործածելով, թէ իրենք իրաւունք չունենք լինել անքան շռայլ (lux) եւ չպարտադրեն Հայաստանին զիջումներ Արցախի առնչութեամբ, քանի որ առաջարկը Հայաստանից է գալիս եւ նա պէտք ունի Թուրքիային:
Ուրեմն ինչո՛ւ բանալ սահման ու ապրեցնել փոքրիկ Հայաստանը:

Նախաձեռնող լինել, սակայն Հայկական իրաւունքների պաշտպանութեան շրջանակում:
Հայաստանը դատապարտուած է Թուրքիա եւ Ադրբէջան անուններով դրացիներ ունենալու: Բարիդրացիական յարաբերութիւններ հաստատելը-չհաստատելը հայութեան կամքով չի թելադրւում, այլ անցեալի դիրքաւորումների եւ ներկայի շահերի թելադրանքով, այնպէս որ հաւի նման երազում կորկոտ տեսանելով չենք կարող հայ-թուրք խաղաղութիւնը եւ բարեկամութիւնը տեսանել եւ իրականացումը ուզել:

Այստեղ հակաճառում են միամիտները, թէ ինք գնացել է Թուրքիա եւ յարգանքի է արժանացել: Այսպիսիների քաղաքագիտութիւնը սահմանափակւում է թուրքական քյաբաբի, հագուկապի, Միջերկրականի ծովափում լողանալու սահմաններում: Թող իրենց մարդասիրական գաղափարները պահեն մտքերումը: Մի քանի անգամ ասել եմ, այն, որ Թուրքիան անհատ հայերին յարգում ու պատւում է, իսկ կազմակերպուած հայութիւն չի հանդուրժում, որովհետեւ կազմակերպուած ու համախումբ հայը հայ մնալու ու շարունակուելու ընդունակութիւն ունի, իսկ անհատ հայը, անհաաբար մտածող հայը, եսակենտրոն ու մորթապաշտ քաղքենի հայը, մի օր կը ձուլուի, կուծանայ՝ մսասէր աշխարհում:

Թուրքը ճիշտ է մտածում ու գործում՝ թուրքական դիտանկիւնից:

[Tigris]

Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնները ձախողած են կարծես, Թուրքիայի թերացումով, քանի որ Տիկին Կլինտոնը պիտի համոզէր ամերիկահայերը այդ ուղղութեամբ, սակայն արձանագրութիւններու վաւերացման ձախողմամբ, պէտք չմնաց համոզել ամերիկահայերը:

Համոզելու առաքելութիւնը, հիմա, Թուրքիան իր վրայ առած է:
Թուրքերը չեն հասկընարկոր, որ աշխարհասփիւռ հայութեան գիտակից շարքերը ահաւոր սիրով կապուած են Հայաստանի Հանրապետութեան:
Արդեօ՞ք անոնք ալ իրենց տեղեկութիւները քաղած են, միակողմանի, ապազգային ու որովայնասէր՝ «ուր հաց հոն կաց» տիպի մարդոցմէ, ինչպէս երբեմնի հայաստանեան լրատուամիջոցները քաղեցին իրենց տեղեկութիւնները՝ ներազգային քաղաքական պայքարի յորձանուտի ընթացքին:
Անցեալին, հայկական պատասխան-ահաբեկչութեան տարիներուն, նիւյորքաբնակ կէս-ասորի կէս-հայ մը կը ցուցադրէին թրքական հեռատեսիլէն, մարդ մը, որ աբեղ-ցբեղ կը խօսէր, թրքութիւնն ու Թուրքիան կը գովէր: Ան, օր մը ալ խօսեցաւ հայկական ցեղասպանութեան տարիներուն իր ծնողներուն կրած տառապանքի մասին: Ատկէց վերջ չտեսանք զինքը:

Գիտակից սփիւռքահայը ազգային գետնի վրայ ունի մի սէր, ոչ երկուքը, դա Հայաստանի Հանրապետութիւնն է: Ուստի՝ թուրք դիւանագիտութիւնը, որ այս անգամ պիտի փորձէ «սիրաշահիլ» ամերիկահայութիւնը, սկիզբէն ինքզինք ձախողութեան պիտի մատնէ, եթէ չգիտակցի, թէ Սփիւռք կը նշանակէ Հայաստան, այնպէս որ Հայաստան կը նշանակէ Սփիւռք:

«Թէ այդքան սիրում ես, արի՛ տուն» կասէր պարզամիտը, առանց տարբերելու ծնունդով հայաստանցին, արիւնով հայաստանիից: Ես տունս չեմ թողել ու գնացել Չինումաչին: Իմ տունը սփիւռքեան այս գաղութում է. հայրենիքի սէրը ինձ մտածել է տալիս քանդել տունս, գալու համար Հայաստան:

Սփիւռքի ամերիկեան հատուածը, որ առաջամարտիկն է հայկական հարցերու միջազգային ճանաչման ու հետապնդման անվարձ գործին մէջ, չի կրնար համակերպիլ այն մտքին, որ կարելի է բարեկամանալ կամ հաշտուիլ երկրի մը հետ, որ շրջափակած ու բանտարկած է հայապահպանման օրրան Հայաստանի Հանրապետութիւնը:
Հետեւաբար, ինչպիսի միամտութիւն է ցուցաբերուած թրքական արտաքին գործոց նախարարութենէն, թէ ինք հայ-թրքական հակամարտութեան հանգոյցի կծիկը սփիւռքէն պիտի փորձէ քակել: Թէ՞ այս ալ թուրքական օյինբազութեան մեկ այլ տարբերակն է՝ ժամանակ շահիլ, խուսանաւել, ձեւացնել աշխատանք, բայց ընել ոչինչ:

Խորհրդային Հայաստանը կարիքը ունէր հայութեան ներկայութեան` Երկրորդ Աշխարամարտէն ետք: Միկոյեանը կազմակերպեց աննախընթաց ներգաղթ մը: Հայաշատ ու հայատրոփ միջինարեւելեան գաղութներ հայաթափուեցան. ամբողջ հայկական թաղամասեր ամայացան: Մարդիկ, իրենց տուները ջուրի գինով ծախեցին Հայրենադարձութեան կոմիտէի կարգ մը ճարպիկ անդմաներուն: Պիտի երթային՝ յետաձգել չըլլար: Օրին, ոմանք, դէմ դրին հայրենադարձութեան, ատոր մէջ տեսնելով ժողովուրդի կորուստ: Շրջաբերականներ շրջեցան հայրենադարձութեան դէմ: Իրաւացի էր հախորհրդային այդ դիրքորոշումը՝ մարդկային գետնի վրայ, քանի որ մարդիկ կը կարծէին լիութեան մէջ պիտի ապրին՝ ինչպէս կը քարոզուէր: Ազգային գետնի վրայ ճիշտ էր հայրենադարձումը, որովհետեւ Խորհրդային Հայաստանը լուծարելու վտանգ կար, պատերազմի հետեւանքով խստիւ նուազած բնակչութեան պատճառով: Կամ ալ այդպէս կը վախցնէին սփիւռքահայերը, որ՝ եթէ չերթաք Հայաստան, Վրաստանին պիտի միացնեն զայն:
Մեր ազգականներէն շատերը գացին: Բոլորը հիմա ԱՄՆ կապրին: Չեմ գիտեր ես ինչ կընէի, թերեւս Մարքսիզմ-Լենինիզմի տեսաբան կըլլայի, կամ կոլխոզի չոբան, կամ ուսմասվար (J): Չէ, եթէ պիտի լքէին Հայաստանը, աւելի լաւ չէ՞ր երբէ՛ք չերթային հոն, ու մնային Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին՝ հայրենամերձ երկիրներու մէջ:
Ամէն պարագային չենք կրնար մեղադրել, ամէն մարդ իր կեանքը պիտի ապրի: «Հայրենիք-Հայրենիք» երազելով եկան Հայաստան, ու իրենք զիրենք գտան Ալթայի երկրամասին մէջ՝ Սիբիրը շէնացնելու: Չէ՞ որ Խորհրդային Հայաստանը Խորհրդային երկրի մի մասն է, ու խորհրդային քաղաքացին երբեւէ չպիտի խտիր դնէ հանրապետութիւններու եւ մարզերի միջեւ: Նրա համար միեւնոյնը պիտի լինի:
Գիրք մըն ալ ունիմ՝ «Ես Յանցանք Գործեցի», ուր նկարագրուած է ռուսահայ երկրաբանի մը ոդիսականը: Արդարեւ ան աւարտելով համալսարանը, գործ գտնելու համար դիմած է համապատասխան մարմիններ: Զինք ուղարկած են ծայր աստիճան հետամնաց, սոված ու անիրաւութիւներով հարուստ գիւղական համայնք մը: Գանգատելով տեսած իրականութեան մասին, ինքզինք Ճամբար ճամփելու տոմսի սակը ձրիօրէն ճարած է: Բժիշկներ, մտաւորականներ, նկարիչներ, հայրենադարձ հայեր եւ ովքեր ու ովքեր ճամբարին մէջ՝ մահուկենաց պայքար կը մղեն: Ծառ պիտի հատեն, որ փոր մը ապուր խմեն, որ ապուրէ զատ ամէն ինչի կը նմանի: Այս գիրքը եւ «Հայոց Դանթէականը» չեմ կրցած մինչեւ վերջ ընթերցել:

Սփիւռքի տարածքին, մինչեւ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնը, հայագիտական ու հայրենագիտական մեր ծարաւը կը յագեցնէինք հայկական մշակութային միութիւններու կազմակերպած դասախօսութիւններուն ներկայանալով: Օր մըն ալ, դասախօսը պատանիներուս կը պատմէր իսկական դաշնակցականի յատկանիշներու մասին– ընկերասիրութիւն, համեստութիւն, անշահախնդրութիւն, ծառայասիրութիւն, եւայն, եւայլն, եւ վերջապէս ու ամենակարեւորը՝ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ:
Ու տուաւ օրինակը, թէ հակառակելով իր պատկանած կազմակերպութեան որոշումին, մի ոմն դաշնակցական, հայրենասիրութենէ մղուած ներգաղթեց Խորհրդային Հայաստան (1946 ՞):

Փուճ է ամէն ձեւի ու կերպի հայկականութիւն, եթէ իր մէջ չունի եւ չէ խմորուած ամուր հայրենասիրութեամբ: Հայրենասիրութիւնը հայրենիքի ճանաչումն է, ու այդ ճանաչումէն բխած հայրենանուիրումը: Հայրենիքը իր զաւակներուն պէտք ունի, երբոր բացուին եւ երբոր չբացուին դռներն յուսոյ: Մենք իրաւունք չունինք սպասելու ձմռան փախուստին, ու յետոյ երթալ հայրենիք: Հայրենիքի կլիման միայն գարուն չէ: Ահա թէ ո՛ւր է հայրենասիրութեան չափերու բաժանարար գիծը:

Ունիմ գիրք մը, «Հայրենի հողին վրայ», որ խորհրդահայ քարոզչական մեքենայի հրատարակածն է: Գիրքին մէջ տեղ գտած է Խորհրդային Հայաստան ներգաղթած եւ բացառիկ յաջողութիւններու հասած տարբեր մասնագիտութիւններու տէր հայերու մասին տեղեկութիւն: Մի քանին՝ խնամի-ծանօթ-բարեկամ-ազգական են: Անոնցմէ մեկը, որ իմ ազգականն է, հեռացած է Խորհրդային Հայաստանէն, որովհետեւ մերժած է անդամկցիլ Կոմկուսին: Իսկ Կոմկուսի մարդիկ միշտ հետապնդած են զինք, քանի որ չեն հանդուրժած բարձր դիրքի հասած մեկը Կումկուսէն դուրս: Այսինքն ամէն ինչ վարդագոյն չէ: Մարդէ մարդ՝ տարբեր ու բարդ: Մարդ կայ կը դիմանայ, մարդ կայ՝ ոչ:

Այս ամէնով հանդերձ, Հայաստանը կայ ու կմնայ ամէն հայու սրտին մէջ սիրելի անուն մը: Այդ անունի տիրոջ եւ անոր մանուկին՝ Արցախին հետ Թուրքիան յարգանքով պէտք է վարուի: Այլապէս Սփիւռքի մէջ կը հանդիպի հայանուններու, բայց ո՛չ հայերու: