ԴՐԱՆ ԹԱԿՈՑԸ
ԵՍԹԵՐ. 1915 թ. յունիս
Այն առաւօտ, երբ մենք պատրաստւում էինք մեկնելու, զինուորներ՝ զափթիեներ, եկան եւ սկսեցին թակել մեր դուռը։ Երիտասարդ թուրք զինուորը, թուրքական բանակի հեղինակութեան, ուժի եւ ահաբեկման երանգները ձայնի մէջ, հրամայեց անմիջապէս հեռանալ։
- Ով մնաց, կը գնդակահարուի,- ասաց նա,- շարժուէ՛ք, արագացրէ՛ք, յա՛լլա, յա՛լլա։
Երկու ուրիշ զինուորներ, ձեռքերին մեծ հրացաններ բռնած, կանգնել էին նրա ետեւում։ Ես ետ-ետ գնացի եւ յենուեցի ներսի պատին։ Վարդուհին, ուսերն ուղղելով, ասաց.
- Ինչպէ՞ս կարող ենք այդքան արագ գնալ. մենք պիտի պատրաստուենք։
- Դա իմ գործը չէ,- նկատեց զինուորը,- հաւաքէ՛ք որոշ իրեր եւ հեռացէ՛ք։
Երեք զինուորներն էլ ինձանից մեծ չէին երեւում։ Հասունութեան աղուամազը նոր էր սկսել յայտնուել նրանց դէմքերին։ Նրանք պարզապէս տղեկներ էին, որ իրենց իսկ բոյի զէնք էին կրում։ Տղաներից մէկն իր բարակ ձեռքը դրել էր փայլուն փայտէ խզակոթին։ Միւս ձեռքով նա շփում էր փողաբերանի անփայլ մոխրագոյն մետաղը։ Այդ պահին, չգիտես ինչու, ուզեցի պատկերացնել, թէ ինչ յաճախ է նա փայլեցնում կոթն՝ այն այդքան շողշողուն պահելու համար։
Ես աւելի ուշադիր նայեցի նրանց դէմքերին։ Ինչո՞ւ էին նրանք այդքան նման իմ դասընկերներին։ Նրանք կարո՞ղ էին կրակել ինձ վրայ։ Արդեօ՞ք կը կրակեն։ Ես փորձում էի հասկանալ, թէ ինչո՞ւ է տեղի ունենում այս սարսափելի բանը։ Առաւելագոյնը, սակայն, որ կարողացայ մտածել, այն էր, որ մենք չափից շատ սպասեցինք։ Մենք պէտք է գնացած լինէինք, մինչ իրենք կը գային։ Մենք պէտք է լսէինք Յարութիւնին։
«Աքսոր» բառն ամէն ոք քաղաքում շշուկով էր արտասանում։ Ի՞նչ էր դա նշանակում։ Ինչպէ՞ս դա կը լինի։ Մտածելու ժամանակ չկար. հայրիկի գնալուց յետոյ մենք պիտի ինքնուրոյն դառնայինք։
Վարդուհին արագ բրեզենտ կապեց մեր բաց սայլի վրայ, որը լցուած էր սննդով եւ վերմակներով։ Այն քաշելու համար նա մի եզ կապեց, եւ մենք դուրս եկանք՝ միանալով Ամասիան լքող սայլերի քարաւանին։ Շտապելու պատճառով ես մոռացայ դռան ետեւում կախուած իմ դարչնագոյն բրդեայ վերարկուն։ Գիտէի, որ այլեւս երբեք չեմ տեսնի այն։
Ընդամէնը կէս ժամ էինք դուրս եկել քաղաքից, երբ քրդերի մի հեծելախումբ գրոհեց սարերից եւ յարձակուեց քարաւանի առջեւից ընթացող առաջին խմբի վրայ։ Զափթիեները սկսեցին քրթմնջալ։ Խմբից ինչ-որ մէկն ասաց, որ նրանք մեզ քրդերից պաշտպանելու համար էին այնտեղ։ Դա սուտ էր, որովհետեւ նոյն զինուորները գրոհեցին մեզ վրայ քրդերի հետ միասին։ Օդում՝ գլխավերեւում թափահարելով իրենց կեռ սրերը, սուր ճչալով եւ հայհոյանքներ տեղալով՝ նրանք ձիերն ուղիղ քշեցին դանդաղ շարժուող մարդկանց վրայ։
Սահելով ես ընկայ գետին։ Մարդիկ ճչում էին։ Նրանցից մի մասը տրորուեց սայլերի անիւների տակ, միւսների մարմիններն արիւնահոսում էին։ Մի ձի ոտնակոխ արեց կողքիս կնոջը, եւ ես լսեցի նրա ոսկրերի փշրուելու կրճտոցը։ Դա նման էր տատիկիս՝ ընկոյզ կոտրելու ձայնին. միայն աւելի ուժեղ։ Մէկ ուրիշ տղամարդ լռուել էր կոտրուած սայլի անիւի տակ՝ բռնելով մի կնոջ ձեռքից, իսկ գլուխը չկար։ Նրանք, ովքեր չէին սպաննուել առաջին գրոհի ժամանակ, թալանւում էին ու ծեծի ենթարկւում։
Այնուհետեւ զինուորներն ընկան աղջիկների ետեւից։ Սկզբում տարան ամենագեղեցիկներին։ Տեսայ, թէ ինչպէս զինուորները մի քանի աղջկայ մազերից բարձրացրին, գցեցին իրենց ձիերի մէջքերին եւ ապա ձիավարեցին։
- Աստուա՜ծ իմ,- բղաւում էր տատս։ Նա հրելով գցեց ինձ սայլի մէջ եւ դէմքս քերծեց սուր քարով, իսկ ծալքերի մէջ տրորեց հում սխտոր ու ցեխ։ Տատս գրպանում միշտ սխտոր էր պահում՝ չար աչքը հեռու պահելու համար։
Այնուհետեւ բաւարարուած ձայնով նա ասաց.
- Ահա, հիմա սա կը թարախակալի եւ կը ցաւեցնի, ու դու անճոռնի տեսք կը ստանաս։ Շո՛ւտ արա, հագի՛ր լայն շորերը, եւ միգուցէ զինուորները քեզ չուզենան։ Գլուխդ իջեցրած պահի՛ր եւ սո՛ւս մնա։
Գրոհից յետոյ շատ լուռ էր։ Մենք դանդաղ շարժւում էինք մնացած խմբի հետ։ Մեր վրայ կախուած ծանր լռութիւնը թանձր մառախուղ էր յիշեցնում։ Առաւօտ կանուխ դէմքս քոր եկաւ, սպիտակ թարախ յայտնուեց։ Ես արագ վերցրեցի Վարդուհու ձեռքի փոքր հայելին։ Ո՞վ էր ինձ ապշած նայող այս էակը։ Ես զզուանքով շուռ եկայ դէմքիս տեսքից։ Այն նոյն դէմքի, որ շատերի կարծիքով գեղեցիկ էր։ Ես նմանուել էի հրէշի։ Ոչ ոք վրաս չէր նայում։ Տատս գոհ էր իր ձեռքի աշխատանքից։
Մեր խումբը դանդաղ առաջ էր շարժւում։ Տատիկս եւ Վարդուհին սայլակում էին։ Ես եւ Արսէնը ոտքով քայլում էինք կողքից։ Գիշերն ընկնելուն պէս քարաւանը կանգ առաւ։ Ամասիան մնաց մեր ետեւում։ Ես խորը քուն մտայ։ Քնիս մէջ լսում էի մանկան լաց եւ կանանց ճչոցներ։ Գլուխս շրջեցի դէպի ամպերում երեւացող վառվռուն լոյսը. «Կարող է դա արդէն արեւածագն է»։ Ես շուռ եկայ տատիկիս կողմը եւ շշնջացի.
- Առաւօ՞տ է։
- Ո՛չ, Եսթե՛ր, արեւածագ չէ. Ամասիայի տներն են այրւում։
Ծուխը եւ թռչող ու մարմրող ածուխները լցրել էին օդը, ինչպէս կայծոռիկներն ամառային գիշերը։ Ես կռացայ ու աղօթեցի։ Արդեօ՞ք սա այն յաջողութիւնն էր, որին ես ամէն տարի սպասում էի՝ Սուրբ Ծնունդին մետաղադրամ գտնելիս չորեգիս մէջ։ Այն ենթադրում էր մէկ տարուայ յաջողութեան եւ երջանիկ ժամանակների երաշխիք։ Միայն թէ՝ ոչ այս։
Նոյն առաւօտ, երեք ժամ գնալուց յետոյ, զինուորները կրկին գրոհեցին դանդաղ շարժուող քարաւանի վրայ։ Այս անգամ վերցրին մեր սայլն ու պաշարները։ Մենք քայլում էինք մարդկանց հոծ զանգուածի մէջտեղով, որովհետեւ եզրերով գնացողներին ձաղկում էին եւ տրորում զինուորների ձիերով։ Երբ ես դուրս էի մնում, տատիկս անընդհատ հրում էր ինձ դէպի կենտրոն։ Արսէնը պինդ բռնուել էր ձեռքիցս, իսկ Վարդուհին փորձում էր ետ չմնալ։ Այսպէս, մենք քայլեցինք երեք օր ու գիշեր։ Մեր կերածը միայն մի քանի չորեգներ էին, որ տատիկս պահել էր իր գրպաններում։ Նա բաժանել էր դրանք երեք մասի՝ Վարդուհու, Արսէնի եւ ինձ համար. իրեն չէր պահել։
Մեր խմբում հարիւրին մօտ մարդ կար։ Մեզանից առաջ ուրիշ խումբ էր՝ քիչ աւելի մեծ, իսկ մեր ետեւում երրորդ խումբը՝ համարեա նոյն չափի։ Ոմանք փսփսում էին, որ մեր ճանապարհորդութեան վերջնակէտը Տէր Զօր անապատի մահուան ճամբարն է, ուր հասնում էին ուժեղները, իսկ մեծ մասը մահանում էր ճանապարհին։ Առաջին անգամ ես մտածեցի. «Կը հասնե՞նք մենք Տէր Զօր, թէ՞ կը յայտնուենք մահացածների մէջ»։
Տօթ յունիս էր, եւ մեր ունեցած քիչ ջուրը գոլորշիանում էր շոգի պատճառով։ Ես շարունակում էի ամուր բռնել ջրի փոքր սափորը, որը փրկել էր մեր սայլից, բայց այն գրեթէ դատարկ էր։ Յաջորդ գիշեր մենք օթեւանեցինք ջրհորի մօտ։ Թուրք զինուորները մինչեւ բերան լցրին իրենց տափաշշերն ու ջրի սափորները։ Երբ աւարտեցին, գոռացին ամբոխին.
- Ով բռնուեց ջուր վերցնելիս, կը գնդակահարուի։
Մենք նստեցինք իրար մօտ՝ մարմիններով կողք-կողքի։ Ոչ ոք չմօտեցաւ ջրհորին։ Ուշ գիշերով ջրհորի կողմից մենք լսեցինք մի կնոջ ճիչ։ Ոչ ոք չշարժուեց։ Առաւօտեան մենք տեսանք երիտասարդ հարսի մարմին, որին գիտէինք Ամասիայից։ Նրա կապտասեւ մատներից ջրի սափոր էր կախուած։ Մէկն ասաց, որ նրան շատ հարուածներ էին հասցրել։ Ես տեսայ նրա պատռուած որովայնը եւ չծնուած մանկիկին՝ ցեխի մէջ, մօր գլխի մօտ՝ թրին ցցուած։ Երբ մենք անցնում էինք կողքով, Վարդուհին դէմքս հրեց իր կրծքերի մէջ, որպէսզի ես չտեսնեմ։ Բայց ես արդէն ամէն ինչ պարզ տեսել էի։
Յաջորդ օրուայ կէսին մենք անցնում էինք ճանապարհի եզրին փորած խորը փոսի մօտով, որը լցուած էր ահել եւ ջահել մարդկանց մերկ մարմիններով։ Ես ձգուեցի ինչքան կարող էի՝ մահացածների մէջ հօրս տեսնելու համար։ Այնքան շատ փշրուած կերպարանքներ կային՝ գլուխները ոտքերի տակ, դէպի երկինք պարզած ձեռքերով, բաց բերաններով եւ անթարթ աչքերով։ Ճիշդ է, ոչ մի ձայն չէր լսւում, սակայն այնպիսի ճնշում էի զգում ականջներիս, կարծես ձայներ լսէի։ «Երեւի ցնորուել եմ,- մտածեցի ես,- ինչպէ՞ս կարելի է լսել լռութիւնը»։
- Շարժուէ՛ք, առաջ շարժուէ՛ք,- բղաւում էին զափթիեները։
Արսէնը կախ ընկաւ ձեռքիցս եւ լացեց։ Լսում էի՝ ինչպէս էր տատիկս նորից ու նորից կրկնում էր «Հայր մեր»ը։ Վարդուհին քայլելիս երկու ձեռքերով պահում էր իր փորը, նա յղի էր։ Մենք հինգ օր ոչինչ չէինք կերել, երբ հանդիպեցինք ոսկրերից կախ ընկած ինչ-որ նիհար կանանց։ Հետաքրքիր էր. քանի՞ օրից մենք նոյն տեսքը կ՚ունենանք։ Մի նորածին ծծում էր մահացած մօր կուրծքը, մինչ ուրիշ կանայք պատառոտում էին ճանապարհին մնացած դիակների մարմինները։ Արսէնը ուժեղ ձեռքս քաշեց։
- Խնդրո՜ւմ եմ, խնդրո՜ւմ եմ, խոստացի՛ր, որ բացի քեզանից ոչ ոքի չես թողնի ուտել մարմինս։
- Արսէ՛ն, խենթութիւններ դուրս մի՛ տուր։ Ոչ ոք չի պատրաստւում ուտել մարմինդ։
- Ո՛չ, ո՛չ, պիտի հիմա խոստանաս,- ասում էր նա։
- Լա՛ւ, լա՛ւ, խոստանում եմ։
Մենք կանգ առանք ճանապարհի կողքին հանգստանալու, երբ Քեամալ բեյը՝ զափթիեների խմբի ղեկավարը, հրամայեց իր մարդկանց։
- Յարձակուէ՛ք, յարձակուէ՛ք։
Մէկն ասաց, որ նա զայրացած էր իր ընտրեալ մի գեղեցիկ հայ աղջկայ վրայ, որը կտրել էր երակները՝ տղամարդուն յանձնուելու փոխարէն։ Սայլերը շուռ տուեցին։ Օդը լցուեց կրակոցների ձայնով։ Կողքիս մարդիկ վիրաւոր էին։ Մի քանիսը փորձեցին փախչել, բայց նրանց հասան զինուորների ձիերը։ Նրանք շրջապատեցին մեզ. կարծես մենք անասունների նախիր լինէինք։
Փախչելու ոչ մի հնարաւորութիւն չկար։ Երկար ժամանակ մենք լուռ պառկեցինք՝ առանց շարժուելու ու խօսելու։ Մեր շուրջը պառկած էին մեռելներ եւ կիսամեռելներ։ Յարձակումից յետոյ զինուորները ետ գնացին դէպի խմբի վերջը։ Մենք բարձրանում էինք դանդաղօրէն, իրար գլխի հաւաքում մեր մնացած ունեցուածքը եւ կրկին շարունակում երթը։ Ունէինք մի վերմակ, մի էմալապատ գաւաթ եւ մի քիչ չորացրած ծիրան ու նուշ, որոնք տատիկը վերցրել էր մի դիակի վրայից։ Դէ, ինձ թուաց, թէ դա դիակ էր։ Տատս անցնում էր ճանապարհի եզրին ընկած մարմնի կողքով։ Նա հրեց այն եւ տեսաւ ձեռնափայտով տղամարդու։ Շարժում չկար։ Մտածելով, որ տղամարդն անշունչ է՝ նա գրպաններից հանեց չոր դեղձեր եւ նուշ։ Դա առաջին զգալի ուտելիքն էր, որ ես ունեցայ հինգ օրերի ընթացքում։ Ջուր չունէինք։ Ես վերմակը կապել էի ուսերիցս եւ տանում էի Արսէնին։ Վարդուհին ու տատիկը դանդաղ քայլում էին մեր կողքից։
Յանկարծ ուսերիս վրայ զգացի ձեռքերի ծանրութիւն։ Մի կեղտոտ ծերուկ, մինչեւ կուրծքն աճած մօրուքով, բռնեց ուսերիցս եւ ասաց.
- Ե՛կ ինձ հետ, յիմա՛ր աղջիկ։ Դու այլ ելք չունես, քեզ կը սպաննեն։ Իսկ ես կարող եմ քեզ փրկել։
- Ո՜չ,- ճչացի ես,- հեռացի՛ր ինձանից։
Ապա հրմրուելով խրուեցի ամբոխի մէջ՝ ինձ հետ ձեռքից քաշելով Արսէնին։ Ծերունին հետեւեց մի ուրիշ երիտասարդ աղջկայ. ես նրանց այլեւս չտեսայ։
Գետինը չոր էր եւ ճաքճքած։ Յաջորդ օրն արեւածագից քիչ անց սեւ ամպեր անցան մեր վրայով՝ ցերեկը վերածելով գիշերուայ։ Ուժգին քամին հաւաքեց մեր ոտքերի տակի փխրուն հողը՝ մեր դէմքերին շպրտելով աւազ եւ տերեւներ։ Ես ձեռքերով ծածկեցի դէմքս, սակայն մանր աւազը գտաւ իր ճանապարհը դէպի աչքերս ու բերանս։ Այն տաք էր եւ խոնաւ։ Ես չէի կարողանում շնչել։ Քիթս լցուել էր կպչուն ցեխոտ աւազով։ Կայծակը փայլատակեց եւ մօտակայքում հարուածեց գետնին։ Երբ դա կրկին երեւաց, ինձ թուաց, թէ իմ կողքին եղածներից մի քանիսին այն գետին տապալեց, քանի որ հէնց նոյն վայրկեանին լսուեցին նրանց ճիչերը։
Այնուհետեւ անձրեւ եկաւ։ Ջրի ծանրութիւնն ինձ հրեց գետնին։ Մի քանի հոգի փորձեցին յարմարուել մեր վերմակի տակ։ Գրեթէ տասնհինգ կամ աւելի մարմին էր ծածկուել այդ վերմակով՝ ձեռք, գլուխ, մարմնի կէս, մատ։ Ամէն ոք մի ծածկ էր որոնում ռմբակոծող անձրեւից։
Այնուհետեւ ջրի հեղեղ յորդեց կողքի բլուրից՝ իր հետ բերելով փոքր քարերի, աւազի, ցեխի եւ ամէն տեսակ մարդկային կեղտի խառնուրդ։ Ամենավատ վիճակում փոքր երեխաներն էին։ Մի քանիսը պլստացին մայրերի ձեռքերից եւ անհետացան հաստ ցեխի մէջ։ Կայծակը, որոտը եւ ռմբակոծող անձրեւը կարծես խելացնորութեան հասցրին զինուորներին։ Նրանք մեզ նախկինից աւելի ուժեղ գրոհեցին։ Ես փորձում էի լցնել իմ փոքր բաժակը անձրեւաջրով, որ թափւում էր վերմակի անկիւնից։ Միայն մի քանի կաթիլ հաւաքեցի։
Դռան թակոցը
Մեջբերել