Վահան Թէքէեան

[Tigris]

ԱՀԱՒՈՐ ԲԱՆ ՄԸ ԱՅՆՏԵՂ...



Ահաւոր բան մը այնտեղ կը կատարուի մութին մէջ...
Դժոխային այս տրամն ի՜նչպէս կրնայ պատմուիլ...
Ազգ մը ամբողջ, խորհեցէք, երէկ կ՚ապրէր, կ՚ոգորէր,
Միտքը լոյսին կը բանար եւ տակաւին սիրտը յոյսին,
Կը բարձրանար ճահիճէն ուր խրած էր ատենօք,
Թեւերն արդէն կը թօթուէր, ինքզինք արդէն եթերին,
Ամպերուն մէջը կ՚զգար,- եւ ահա ճիշդ այդ պահուն՝
Ոսոխ աստուած մը կարծես, որ դարանած կը դիտէր,
Անոր վրայ արձակեց ամբողջ չարիքն աշխարհի.
Ոտքի հանեց բովանդակ հրէշութիւնը նիրհած՝
Մեծ օձերու, վագրերու, շաքալներու դէմքերով,
Փաթթուեցաւ ոտքերուն, խածատեց կուրծքն ու հասաւ
Անոր վզին, աչքերուն եւ իր ժանիքը մխեց
Ճիշդ ուղեղի՛ն մէջ անոր՝ զոր արիւնին հետ, ահա՛,
Ան կը լզէ հեշտանքով, ան կը ծծէ զգլխած...:


Ահաւոր բա՜ն մը այնտեղ կը կատարուի մութին մէջ...
Կ՚սպաննե՜ն ազգ մը այնտեղ որ կեանք ունէր եւ շնորհ,
Ունէր հանճարն ապրելու, նորոգելու ալ ինքզինք,
Գեղեցկացած էր տակաւ ու թարմացած էր, ո՜րքան,
Եւ այդ ազգը մերի՜նն էր ու կ՚սպաննեն զայն հիմա,
Զայն կ՚սպաննեն, օգնութի՜ւն, ա՛հ օգնութի՜ւն, օգնութիւն...:

ՎԱՀԱՆ ԹԷՔԷԵԱՆ

[Tigris]

ԵՐԿՈՒ ՉԳՐՈՒԱԾ ԱՆՈՒՆՆԵՐ

,,,,Այս խորհրդաւոր անուններէն առաջինը թաքնուած է խորը Վահան Թեքէեանի սիրային մէկ սքանչելի բանաստեղծութեան, որուն առաջին տունը կու տայ.

Ինչու՞ անունդ այսեղ չկարենա՜մ գրել ես
Եւ աշխարհին չյայտնեմ, թէ քեզ ինչպէս սիրեցի...
Երկու վանկերը անոր կը զրուցեմ գաղտնապէս,
Եւ ան ամբողջ կը թուի սիրոյ մատեան մը ինծի:

,,,,Այս կտորը ամենակատարեալ գոհարներէն մէկն ոչ միայն հայ, այլեւ համաշխարհային գրականութեան, ինչ փոյթ թէ օտարները չճանչնան իսկ զայն: Կարդալով այս գրութիւնը՝ կ՚անդրադառնաս, թէ սիրոյ քնարին լարերը ոչ մէկ ատեն այնքան քնքուշ թրթռացած են, որքան անոնք կը թուին թրթռացած ըլլալ Հայ բանաստեղծութեան սիրերգակ իշխանին՝ Թեքէեանի օրհնեալ մատներուն տակ:
,,,,Անոր բնաբանը, ինչպէս կարելի է դատել նոյնիսկ այս չորս տողերէն, չգրուած, քողածածուկ պահուած, չարտայայտուած, բանաստեղծին բառով` «չյայտնուած անունի մը ու այդ անունով խորհրդանշուող սիրոյ մէկ խոստովանութիւնն է: Հետաքրքիր աչքն ու միտքը ի զուր պիտի փորձեն լոյսի նշոյլ մը գտնել անոր բառերուն ետին՝ ճանչնալու համար այնտեղ թաքնուած այն չքնաղ էակը, որ այսքան վեհ ու վսեմ ներշնչանք պարգեւած է զինք սիրողին՝ պատճառ դառնալով նման ազնուագոյն հագներգութեան մը ծնունդին: Եւ այս՝ առաջինն ու միակը չէ բանաստեղծի գրական հարուստ վաստակին մէջ: Ծածուկ պահուած, աչքերէ հեռու գուրգուրուած ու շոյուած սիրոյ չմատչուած ու անմատչելի առարկան՝ մնայուն բնաբան մըն է, որ ինկած է Թեքէեանի գրիչին տակ, յարատեւ ալեկոծած է անոր հոգին եւ որուն բացայայտ հեշտանքով մը անձնատուր եղած է բանաստեղծը: Թուենք թէկուզ հետեւեալը, որ ըստ էութեան մէկ զուգահեռն ու հարազատ տարբերակն է վերը յիշուածին.
Ես սիրեցի, բայց ոչ ոք
Սիրածներէս գիտցաւ, թէ
Զինքը որքա՛ն սիրեցի...:
Ո՞վ կարդալ սիրտը գիտէ:

,,,,Միշտ ու ամէնուր չխոստովանուած ու չբացայայտուած՝ երկչոտ սիրահարին ու անոր սիրոյ առարկային բնաբանն է:
,,,,Աչքի առաջ ունենալով Թեքէեանի սիրային գրութիւնները՝ կարելի է հարց տալ, թէ ինք՝ բանաստեղծը, որքանո՞վ ուզած է կամ փորձած է, որ իր սիրտը կարդացող ըլլայ: Կամ թէ ո՞վ պիտի կարենար զայն կարդալ, երբ ինք այնքան նախանձախնդութեամբ կը թաքցնէ զինք այրող ու մրրկող կրակին տարողութիւնը` ցոյց տալով անոր միայն ծուխը եւ իրեն պահելով ...կրակը («կրակն անոր չտեսան»): Եւ վերջապէս անխուսափելիօրէն մեր գիտակցութիւնը մրճահարող վերջին հարցումն ալ՝ որքա՞ն իրական է կամ են այս էակները, որոնց կ՚ակնարկուի ուրիշ տեղ մըն ալ` «Աղուորները» քերթուածին մէջ, այն եթերային, աննիւթական էակները, որոնք իր «տենչանքին ընդմէջէն անցան-գացին ու հիմա զինք հեռուէն կը կանչեն: Ինք որքա՞ն ճանչցած է զայն կամ զանոնք. ընդհուպ՝ այդ էակները իրապէս գոյութիւն ունեցա՞ծ են, ապրող ու շօշափելի շնչաւորներու կարգին մէջ գտնուա՞ծ են: Բնաւ երբեք, քանի անոնց մօտենալու որեւ բնական ճիգ չէ գործադրուած: Բանաստեղծը կարծես կը վախնար, թէ նման մատչում մը կամ հպում մը կրնար ոչնչացնել աղուորին հմայքը, այս համոզումով ալ` իրեն համար աղուորն այն էր`

*
* *

... որ անցաւ քովէդ
Գեղեցկութեամբ մը, որուն ա՛լ չդարձար նայելու
Եւ չուզեցիր հանդիպիլ անոր անգամ մըն ալ գէթ:

,,,,Ճիշդ այս «հանդիպումն» է, որ ահա չ՚իրագործուիր, իր լրումին չի հասնիր Թեքէեանի սէրերուն մէջ: Ներքին անտեսանելի ու անյաղթահարելի պատնէշ մը զարմանալի ճակատագրականութեամբ ու հետեւողականութեամբ միշտ ալ կը յաջողի հեռու պահել բանաստեղծը իր սիրոյ առարկայէն կամ հեռու վանել այդ սիրոյ առարկան բանաստեղծէն, այն աստիճան որ ան խուսափի ոչ միայն հետեւելէ անոր քայլերուն, այլեւ արտասանելէ իսկ անոր անունը, որ կ՚այրէ իր շուրթերը:
,,,,Տասնամեակներ առաջ, երբ բանաստեղծութիւնը,- հետեւաբար բանաստեղծներն ալ,- աւելի այժմէական էր, եւ մենք գրական աւելի նախանձախնդիր բարքեր ունէինք, մէկ-երկու շատ տկար` արեւմտահայ բանասիրութիւնը բնորոշող ապիկար փորձեր եղան քողազերծելու Թեքէեանի գաղտնիքները ու յատկապէս «Անունդ» քերթուածի հերոսուհին. եւ ասոր ետին պահուած տեսան Նուարդ անունը կրող էակ մը: Բայց այդ յանդուգն «յայտնաբերումը» ադտեղ ալ կանգ առաւ. ո՞վ էր Նուարդը, ու՞ր եւ ե՞րբ ճանչցած էր բանաստեղծը զայն, ի՞նչ կարգավիճակ ունէր ան,- ամուսնացա՞ծ էր, ամուրի՞ էր: Որեւէ փոխադարձութիւն տեղի ունեցա՞ծ էր,- ինչ որ շատ կասկածելի է, քանի Թեքէեանի սիրային կտորները ապրուած, իրացած սիրոյ ոչ մէկ նշոյլ ցոյց կու տան: Շօշափելի ու շօշափուած կինը բացակայ է անոնց մէջ: Եւ միշտ ալ կարելի է կասկածիլ,- եթէ ոչ անպայման հաստատել,- թէ կանացի որեւէ գլուխ երբեւիցէ հանգչած ըլլայ անոր կուրծքին վրայ, կամ թէ նոյնիսկ կանացի որեւէ ձեռք սեղմած ըլլայ ան իր ողջ կեանքին մէջ: Իսկ ասկէ անդին մէկ քայլ կը մնար տարաբախտ սիրահարն ու տղամարդը ամբաստանելու ամենապիղծ հակումներով...
,,,,Այս հակիրճ ակնարկին մէջ պիտի զանց ընեմ այն քմածին ու իմաստակ մեկնութիւնները, որոնք ութսունական թուականներէն սկսեալ անբնական ու մեղաւոր սէրեր ալ վերագրեցին Թեքէեանին: Այժմէականութիւնը յաճախ կրնայ ծնունդ տալ ամէն հրէշութեան, եւ նման հրէշութիւն չխնայուեցաւ Թեքէեանին:
,,,,Ընդունինք միայն, որ եթէ կինը անմատչելի խորհուրդ մը մնաց թեքէեանին,- այնքան որքան կ՚ենթադրուի իր գրական վաստակէն,- ապա ինք Թեքէեանն ալ անմատչելի խորհուրդ մը մնաց հայ գրականագիտութեան: Դժուար թէ գրական որեւէ փորձ յաւակնի ըստ ամենայնի պեղած ու սպառած ըլլալ անոր բոլոր ծալքերն ու ալքերը:
,,,,Թեքէեան կը մնայ մեր գրականութեան մեծագոյն անծանօթը:

*
* *

,,,,Զարմանալի զուգադիպութիւն մը կայ Թեքէեանի «Անունդ»ի ետին թաքնուած կանացի կերպարին ու ֆրանսացի բանաստեղծ Felix Arvers-ի (1806-1850) մէկ հնչեակին մէջ ձեւաւորուած այն միւս անանուն ու անդիմագիծ էակին միջեւ: Այդ հնչեակին առաջին տունը կ՚ըսէ.
Mon âme a son secret, ma vie a son mystère,
Un amour éternel en un moment conçu:
Le mal est sans espoir, aussi j'ai dû le taire,
Et celle qui l'a fait n'en a jamais rien su.

,,,,Ինչ որ ազատ թարգմանութեամբ կու տայ՝

,,,,Հոգիս` իր գաղտնիքը, կեանքս իր խորհուրդը ունի,
,,,,Յաւերժական սէր մը` վայրկեանի մը մէջ յղացուած.
,,,,Ցաւս անյոյս է, իսկ ես ստիպուած եմ լռել զայն,
,,,,Ու ոչինչ գիտցաւ ան, որ ներշնչեց զայն:


,,,,Զուգահեռը երկուքին միջեւ աւելի քան ակնբախ է: Թեքէեան պէտք է լաւ ճանչնար այս գրութիւնը, ինչպէս ճանչցած էր իր ժամանակին գոյութիւն ունեցող սիրային բոլոր գլուխ գործոցները, սակայն ուրիշ ամէն հետեւութիւն, մանաւանդ` ազդեցութեան, կը գտնեմ բոլորովին անհեթեթ:
,,,,Arvers անմահացած է իր այս մէկ հատիկ գրութեամբ, որ ծանօթ է «Առվերի հնչեակը» անունով, բայց որուն իսկական վերնագիրն է Vers sur un album ( Տողեր ալպոմի մը վրայ) մակագրութիւնը: Եւ այս մակագրութիւնը ունի իր պատմութիւնը: Այդ ալպոմին տիրուհին կը կոչուէր Marie Nodier (1811-1893), դուստրը անուանի բանաստեղծ Charles Nodier-ի, որ 19-րդ դարու առաջին կէսին Փարիզի մէջ կը պահէր գրական salon մը, որուն կենդանի զարդն էր Մարի եւ ուր, ի շարս ժամանակակից ուրիշ շատ անուանի բանաստեղծներու, կը յաճախէր Առվեր ինք եւս: Ան այստեղ ալ ճանչցած է Մարին, որ ամուսնացած էր ու դարձած տիկին Mռnessier, եւ անոր ալպոմին մէջ ալ, հաւանաբար Մարիի իսկ խնդրանքով, 25 տարեկանին արձանագրած է իր հնչեակը, երբ Մարի հազիւ 20 տարեկան էր: Ծածուկ մնալու ձգտումը այնքան խոր էր բանաստեղծին մէջ, որ ան չվարանեցաւ իր արձանագրութեան տակ, ստորագրութեանը կողքին, աւելցնելու` «թարգմանութիւն իտալերէնէ» կեղծ ծանօթագրութիւնը. այդպէս ալ օրին հաւատաց Մարի Նոտիէ: Ու ոչինչ գիտցաւ ան:
,,,,Մարի Նոդիէ գրական հետաքրքրութեանց կողքին, օժտուած էր նաեւ արտասովոր գեղեցկութեամբ մը, ինչ որ ներշնչած էր բանաստեղծին «անյոյս ցաւով» թաթաւուն այն յաւերժական սէրը, որ դատապարտուած էր ծածուկ մնալու յատկապէս անոր ամուսնացած ըլլալուն պատճառով, եւ Առվեր իր կարգին եւ նոյն նախանձախնդրութեամբ, որ յատուկ էր Թեքէեանին, աչքերէ հեռու պահած է իր սիրոյ բուն առարկան, այն աստիճան, որ ան` բուն հերոսուհին իսկ, կարդալով իրեն նուիրուած տողերը , պիտի չվարանէր հարց տալու, թէ՝ «ո՞վ է այս կինը», ու երբեք ալ պիտի չկռահէր անոր ինքնութիւնը.
«Quelle est donc cette femme?» Et ne comprendra pas.

,,,,Ճիշդ այն մեծ հարցականին պէս, որ կը ծագի Թեքէեանի քերթուածներուն, եւ յատկապէս՝ «Անունդ»-ին առթիւ, այնքան բացայայտ են, կը կարծեմ, այն բոլոր ստորոգելիները, որոնք հասարակաց են այս երկու բանաստեղծներուն եւ անոնց սիրոյ ըմբռնումին:
,,,,Առվեր իր հնչեակը հրատարակեց 1833-ին «Un secret» (Գաղտնիք մը) գրական խորագրով եւ շահեցաւ շշմեցուցիչ ժողովրդականութիւն մը, որուն նմանին տասնեակ մը տարիներ առաջ արժանացած էր Լամարթինի «Le lac» (Լիճը) քերթուածը, որուն ետին պահուած էր սիրային շատ գողտրիկ պատմութիւն մը, որուն հերոսուհին նմանապէս ամուսնացած կին մըն էր, եւ որը մէկ օրէն միւսը գերեց ամբողջ Ֆրանսան: Սակայն Առվերի հնչեակը կը գերազանցէր զայն անով, որ աննախընթաց թափով մը ան դուրս խուժեց Ֆրանսայի սահմաններէն շատ ու շատ հեռու` արժանանալով բազմաթիւ թարգմանութեանց ու... մեկնաբանութիւններու: Զայն առաջին թարգմանողը եղան անգլիացիները, ապա ան հասաւ բոլոր գաղութները ու ասկէ՝ ամբողջ աշխարհը: Ո՞վ կրնար ըլլալ անոր տողերուն մէջ պահուած հերոսուհին,- ահա հարցում մը, որ կը փոթորկէր գրասէրներու ու մանաւանդ գրականագէտներու միտքը ու կ՚այրէր անոնց շուրթերը: Եւ չուշացան «յայտնաբերում»ները. ամէնէն աւելի խօսուեցաւ տիկին Հիւգոյի մասին՝ Վիկտոր Հիւգոյի կինը, բայց հետզհետէ նաեւ շատ ուրիշներու:
,,,,Առվերի վաղաժամ մահը իր ողբերգականութեամբ աւելի սրեց երեւակայութիւններն ու քողազերծումներու թափը: Եւ հաւանաբար այն մեծ խորհուրդը, որով բանաստեղծը յաջողապէս պարուրած էր իր սիրոյ առարկան, երբեք ալ չլուծուէր, եթէ... շատ պատահաբար ան չհրապարակուէր Առվերի հրատարակիչին կողմէ, որ էր աշխարհի վրայ ապրող այն միակ արարածը, որուն Առվեր յայտնած ըլլար իր «գաղտնիքը»:
,,,,Արդեօք բարեդէպ պարագայ մըն ալ պատճառ պիտի դառնա՞յ, որ օր մը կարելի ըլլայ ճանչնալ Թեքէեանի «գաղտնիքը»:
,,,,Ո՞վ գիտէ:

*
* *

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,Անունդ

Ինչո՞ւ անունըդ այստեղ չըկարենա՜մ գրել ես
Եւ աշխարհի չյայտնեմ, թէ քեզ ինչպէս սիրեցի...
Երկու վանկերը անոր կը զրուցեմ գաղտնապէս,
Եւ ան ամբողջ կը թուի սիրոյ մատեան մը ինծի...
Ինչո՞ւ անունըդ այստեղ չըկարենամ գրել ես...:

Հիմա, հեռու իրարմէ` միայն անունըդ ունիմ
Բերնիս վրայ, համբոյրի մը պէս աննիւթ եւ անուշ...
Գիշեր ատեն, սենեկիս մենութեան մէջ մտերիմ,
Ես զայն կ՚ըսեմ եւ ահա քեզ կը տեսնեմ քաղցրայուշ...
Հիմա, հեռու իրարմէ` միայն անունըդ ունիմ...:

Գեղեցկութիւնդ ու իմ սէրս յօրինեցին զայն կարծես...
Սիրտս իր անդուլ տրոփմամբ անընդհատ զայն կը հեգէ՝
Թէպէտ վաղուց մտքիս մէջ քեզ ամբողջ գոց գիտեմ ես...
Քեզ չըճանչցած ունէի՞ր դուն այդ անունը միթէ...
Գեղեցկութիւնդ ու իմ սէրս յօրինեցին զայն կարծես...:

Ո՛չ, չեմ ուզեր, չեմ կրնա՜ր ես զայն յանձնել աշխարհի.
Երկու վանկովն իր կ՚ուզեմ խնկել իմ կեանքս միայն,
Եւ երբ վերջին արեւիս վերջին ճաճանչը մարի`
Անունդ ի շուրթ դեռ կ՚ուզեմ ողջունել այգը մահուան.
Ո՛չ, չեմ ուզեր, չեմ կրնա՜ր ես զայն յանձնել աշխարհին:

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,Un secret


Mon âme a son secret, ma vie a son mystère
Un amour éternel en un moment conçu:
Le mal est sans espoir, aussi j'ai du le taire,
Et celle qui l'a fait n'en a jamais rien su.

Hélas! j'aurai passé près d'elle inaperçu,
Toujours à ses côtés et pourtant solitaire;
Et j'aurai jusqu'au bout fait mon temps sur la terre,
N'osant rien demander et n'ayant rien reçu.

Pour elle, quoique Dieu l'ait faite douce et tendre,
Elle suit son chemin, distraite et sans entendre
Ce murmure d'amour élevé sur ses pas.

A l'austère devoir pieusement fidèle,
Elle dira, lisant ces vers tout remplis d'elle:
«Quelle est donc cette femme ?» Et ne comprendra pas!

ԱՐՄԵՆԱԿ ԵՂԻԱՅԵԱՆ
«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ԳԱՒԱԹՆ ՈՒ ՋՐԱՄԱՆԸ

Բիւրեղ գաւաթն օր մը այսպէս
Ըսաւ քովի թիթեղ կամ զէնկ
Ջրամանին. «Հպարտ չեմ ես.
Մենք երկուքս ալ, ուզենք-չուզենք,
Կը ծառայենք գազան մարդուն.
Բայց ես բերնին կը մօտենամ,
Դուն` ոտքերուն.
Յաճախ գինին ախորժահամ
Կը լնու զիս, քեզ` ջուրը յար.
Կը մեղքնամ զքեզ, իրա՛ւ,
Բայց չեմ կրնար
Օգնել բնաւ…»:
Ջրամանին կախ շրթունքէն
Դող մը կարծես անցաւ յանկարծ.
Կ՛ալեկոծէր զինք ոխ ու քէն.
Կ՛ուզէր դուրս տալ բերնին եկած
Ժահրը փրփրոտ. սակայն չէ՞ որ
Ճշմարտութիւնն էր ըսած ան,
Եւ ինք ինչպէ՞ս կրնար անոր
Սլաքներուն տալ պատասխան…:
Ճիշդ այդ պահուն`
Տանը կատուն
Մէկ ոստումով ցատկեց սեղան…
Բիւրեղ գաւաթ, զէնկ ջրաման,
Երկուքը մէկ ինկան գետին…
Երբոր եկան հաւաքեցին`
Ջրամանին չկար վնաս.
Գաւաթն եղած էր տասը մաս…:
***
Թէ իսկ կոտրիս` լաւ է բիւրեղ
Ըլլալ անշուշտ, քան թէ թիթեղ.
Սակայն լաւ չէ հպարտանալ,
եթէ փայլիս, պսպղաս ալ…:

ՎԱՀԱՆ ԹԷՔԷԵԱՆ

[Tigris]

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ

Սիրեցինք քեզ նախ դրօշակի մը պէս…
Մեզ ըսեր էին, երբ փոքր էինք դեռ,
Թէ լերանց կատարն էիր պանծացեր,
Թէ ծալեր, նետե՜ր էին հիմա քեզ.
Բայց թէ պիտի գար այն օրն ուր նորէն
Պիտի ծեծուէի՜ր դուն լայն հովերէն,
Ու լուսաւորէ՜ր պիտի ցոլքըդ մեզ…
Սիրեցինք քեզ նախ դրօշակի մը պէս…

Սիրեցինք ըզքեզ, վրիժառու դանա՛կ…
Հողին տակն էիր` երբ ձեռք մը անտես
Քեզ մէջտեղ հանեց, շողացուց ըզքեզ…
Դահիճը ըզգաց քեզ կոկորդին տակ
Եւ պահ մը դողաց, բայց պահ մը միայն…
Կոտրեցար, ժանգո՛տ դանակ, նոյն հետայն,
Եւ քեզ ծաղրելով թողուցին մենակ…
Սիրեցին ըզքեզ, վրիժառու դանա՛կ…

Կը սիրենք քեզ արդ, գերութեան շղթա՛յ,
Որ ըմբոստացման կը մըղես ըզմեզ…
Մեր միսերուն մէջ, մեր վըզին շուրջն ես
Եւ ամէն շարժում զոր կ՛ընենք հիմա`
Մեզ կը գալարէ ցաւերով անգութ…
Բայց պիտի սիրենք հետքն ալ վէրքերուդ
Այն օրն ուր ըլլաս Դուն կապ մը ծաղկեայ…
Կը սիրենք քեզ արդ, գերութեան շղթա՛յ…

Վ. ԹԷՔԷԵԱՆ