Մուշեղ Իշխան

[Tigris]

ՀԱՅՐԵՆԻ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

Հայրենի աղբիւրներ,
Ամանորի խորհրդաւոր լուսածագին,
Երբ ձեր պայծառ ակունքներէն յորդաբուխ
Պահ մը ոսկի եւ մարգարիտ կը հոսի,
Ո՞վ արդեօք ձեզ կու գայ այցի
Եւ հոգիին դատարկ սափորը կ՚երկարէ
Ձեր գանձերուն անսպառ:

Հայրենի աղբիւրներ,
Ձեր ջուրերուն բիւրեղ արծաթն ու ոսկին,
Գիտեմ, ի զուր կը հոսին
Ամայութեան մէջ չարաշուք
Մեր հրկիզուած շէներուն,
Մեր սգաւոր, անտառներուն, լեռներուն...

Հայրենի աղբիւրներ,
Ո՛չ ոք, ո՛չ ոք մեզմէ զատ
- Ձեր հարազատ զաւակներէն տարագիր -
Գիտէ գաղտնիքն հրաշազան
Ձեր ջուրերու ոսկեհնչիւն համերգին,
Որ մեր հողին ընդերքներէն կը ժայթքէ.
Ո՛չ ոք, ո՛չ ոք մեզմէ զատ
Կրնայ հասնիլ ձեր ոսկեղէն խորհուրդին,
Ադամանդեայ ձեր լոյսին,
Որ դարաւոր մեր անցեալէն կը բխի:

Հայրենի աղբիւրներ,
Երկրէ երկիր մենք ահա
Կ՚ըմպենք օտար աղբիւրներէ անհամար
Ու կը մնանք միշտ ծարաւ,
Մեզ կ՚օրօրեն բազում ջուրեր խոխոջուն
Եւ ալեակներ ներդաշնակ,
Բայց մեր արեան մէջ անվերջ
Անմահական կարկաչը ձեր կը հնչէ...

Հայրենի աղբիւրներ,
Մեղրի պէս քաղցր ու կաթի պէս հարազատ,
Հրատոչոր պապակը մեր շրթներուն
Ձեզ կ՚որոնէ ամէն տեղ.
Անդնդախոր պարապը մեր սրտերուն
Դուք լոկ կրնաք լեցնել
Ձեր խայտանքով սիրազեղ:

Հայրենի աղբիւրներ,
Աւանդական այս պահուն,
Ամանորի խորհրդագեղ այգաբացին,
Ձեր ակերէն անխափան
Արդեօք հիմա դարձեալ ոսկի՞ կը հոսի
Թէ ձեր ջուրերն են պղտոր,
Վշտի արցունք, հեկեկանք,
Կարօտի կանչ, ընդվզումի յորդ հեղեղ
Եւ անէծքի դառն թոյն...

Հայրենի աղբիւրներ,
Ձեր ջուրերուն չափ յորդահոս հաւատքով
Օր մը կրկին պիտի դառնանք մենք ձեզի
Եւ արբեցած ձեր գինիով անապակ՝
Պիտի մեր կեանքը ծաղկի,
Ձեր ջուրերուն պէս լուսեղէն եւ անմահ...

Մ. ԻՇԽԱՆ

[Tigris]

«ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ՏՈՒՆՆ Է ՀԱՅՈՒՆ ԱՇԽԱՐՀԻՍ ՉՈՐՍ ԾԱԳԵՐՈՒՆ»

Մ. ԻՇԽԱՆԻ ՀԵՏ

,,,Մ. Իշխանն է, որ դարձեալ կը խօսի։
,,,Բացի, զուսպ, խոհուն եւ ազնուական նոյն ձայնն է, որ անգամ մը եւս կը հնչէ, 31 տարուան հեռաւորութենէն, վերյիշեցնելու համար իր յաւիտենական ներկայութիւնը։
,,,Ընդարձակ երկխօսութեան մը մէկ մասն է ստորեւ հրամցուած հատուածը, որուն ամբողջութիւնը լոյս տեսաւ 1979-ին, «Բագին» ամսագիրի 1979 տարուան հաւաքածոյին սեպտեմբեր եւ հոկտեմբեր ամսուան համարներուն մէջ։ Ըսինք՝ «ամբողջութիւնը», առանց աւելցնելու, որ օրին հրատարակուած զրոյցը նաեւ ունէր թուղթին չյանձնուած բաժիններ, որոնք նո՛յնքան շահեկան են, ո՛րքան հրատարակուած էջերը։ Մա՛նաւանդ յետ մահու, որովհետեւ, կանխատեսելով մեր մոխրագոյն ժամանակները, Մ. Իշխան անդրադարձած էր սփիւռքի հայագաղութները յուզող կրթական, մշակութային եւ ազգային այլեւայլ հարցերու։ Ամենայն իրատեսութեամբ եւ մտահոգութեամբ։
Բարեբախտաբար կայ ձայնագրութիւնը երկու նիստով կատարուած եւ շուրջ չորս ժամերու վրայ երկարած հանդիպումին։ Կը յուսանք, որ բախտաւոր օր մը, վերոնշեալ ամբողջութիւնը լոյս կը տեսնէ իր անթերի բովանդակութեամբ, միանալով մեզմէ առ յաւէտ բաժնուած եւ մեր կողքին ապրող այլ տաղանդաւոր դէմքերու հետ կատարած մեր զրոյցներուն, որոնց հեղինակները իրաւունք ունին սպասելու իրենց «Դէմ առ դէմ» անտիպ հատորին։

Ս. Կ.

,,,ՀԱՐՑՈՒՄ.- Բանաստեղծութեան, գեղանկարչութեան, փիլիսոփայութեան, թատրոնի կամ որեւէ այլ արուեստի մասին վերջնական բնութագրում մը կարելի չէ կատարել։ Որովհետեւ ո՛րքան ալ մանրամասնենք, ո՛րքան ալ հաստատ եւ օրէնքի վերածուած տեսակէտներով հիմնաւորենք մեր խօսքը, յետադարձ արագ ակնարկ մը նետելէ ետք պիտի նկատենք, որ ընդամէնը քանի մը խօսքեր ըսած ենք՝ ծովածաւալ եւ անհուն այն տիեզերքին շուրջ, որուն համար գրադարանի մը հատորներն անգամ անբաւարար կու գան։
Այնուամենայնիւ, իւրաքանչիւր բանաստեղծ արուեստին կու տայ ի՛ր սահմանումը, զայն կը բանաձեւէ համաձայն իր համոզումներուն։
Արդ, հարց կու տանք. «Ի՞նչ է բանաստեղծութիւնը շուրջ յիսնամեայ փորձառութիւն մը ապրած Մ. Իշխան բանաստեղծին համար»։
,,,ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Ինչպէս ըսիք, բանաստեղծութեան կամ արուեստներու մասին տրուած պատասխաններն ու սահմանումները այլազան են, նայած թէ ո՛ր անկիւնէն կը դիտուի հարցը։ Այլազան են, որովհետեւ բանաստեղծութիւնը ապրող մարդոց կեցուածքը կեանքին հանդէպ այլազան է։ Եւ այն գրողը, որ «բանաստեղծութիւնը յաւիտենական կեանքին աւիշն է» ըսած է, սխալ դատում մը չէ կատարած։ Բայց աւելի յստակացնելով՝ ես պիտի ըսէի, որ քերթուածը կեանքին յաւերժական գոյներուն անդրադարձումն ու ցոլացումն է բանաստեղծին հոգեկան աշխարհին մէջ։
,,,Որովհետեւ կեանքը՝ իր այլազան երեսներով ու երեւոյթներով, երբ կ՚անցնի մեր ջիղերէն, հակազդեցութիւն մը կ՚առաջացնէ, կ՚արձագանգէ, կը զարնուի մեր հոգիին քարայրներուն, եւ այդ բախումէն ծնունդ կ՚առնէ բանաստեղծութիւնը, այդ արձագանգին ձայնը։
,,,Կան բանաստեղծներ, որոնց հոգին աւելի կ՚արձագանգէ յեղափոխական եւ ընկերային հարցերու աղմուկին, քան ուրիշի մը, որ իր աշխարհին մէջ փակուած, թերեւս ոմանց համոզումով կ՚ունենայ շատ նեղ ապրումներ, ներանձնական արձագանգներու ցոլացումներ եւ կը փորձէ բանաստեղծութեամբ արտաքնացնել զանոնք։ Այս ալ խառնուածքի հետ կապուած հարց մըն է, որոշ չափով նաեւ կախում ունի միջավայրէն եւ միջավայրէն բխող ապրումներէն։
,,,Սակայն, իմ կարծիքով, բուն բանաստեղծութիւնը վերջին հաշուով ապրումն է, արձագանգն է, որքան ալ զայն լրացնելու գան օժանդակ յատկանիշներ, այսինքն՝ որոշ փիլիսոփայութիւն մը, որոշ մտածում մը, բառերու ճարտար դասաւորումով ստացուած խորհրդաւոր կամ երաժշտական տպաւորութիւններ, հակադրութիւններ, համեմատութիւններ, եւ այլն։ Ես կը հաւատամ, որ ասոնք բանաստեղծութիւնը բանաստեղծութիւն դարձնելու արուեստին օժանդակներն են, իսկ հիմնական կենսանիւթը այն ապրո՛ւմն է, այն յուզո՛ւմն է, որ կեանքը կու տայ քեզի։ Առանց յուզումի ես բանաստեղծութիւն չեմ կրնար ըմբռնել, հակառակ այն իրողութեան, որ ֆրանսացի եւ այլ ժողովուրդներու պատկանող կարգ մը բանաստեղծներ կը յայտարարեն, թէ զգացումը կը մեռցնէ բանաստեղծութիւնը (Փօլ Վալերի)։
,,,Իմ խոր համոզումով, յուզումէ մը կամ զգացումէ մը պիտի բխի բանաստեղծութեան ժայթքը։ Հետագային պիտի գայ զայն արտաքնացնելու արուեստը, որուն մէջ բառերն ալ իրենց դերը ունին, պատկերներու գիւտն ալ իր դերը ունի, երաժշտութիւնն ալ, կառոյցն ալ, թելադրականութիւնն ալ, եւ այլն։ Բայց յուզումը պէտք է ըլլայ կորիզը բանաստեղծութեան։
,,,Եթէ վարակիչ դեր մը ունի՛ բանաստեղծութիւնը, եթէ կը գրեմ նախ անշուշտ քեզի համար, պարզուելու համար, նաեւ պէտք չէ մոռնալ, որ այս վարակիչ դերը ընկերային բնոյթ ունի եւ բանաստեղծութեան ընկերային դերը ա՛յն է, որ անիկա փոխանցուի ուրիշին՝ ընթերցումի կամ ունկնդրութեան միջոցաւ։
,,,Յետոյ, թերեւս դարձեալ կ՚անդրադառնամ Օշականին, երբ բառերէն կը վախնամ։ Եթէ կարենամ նուազագոյն բառերով արտայայտել առաւելագոյն յուզումը՝ հոգեպէս գոհացած պիտի ըլլամ, որովհետեւ բառերը ինծի համար նպատակ չեն, թէեւ բանաստեղծութեան մէջ նպատակի վերածողներ ալ կան, որոնց համար բառերն են հիմնականը եւ բառերու դասաւորումն է, որ բանաստեղծութիւնը կը շինէ։

,,,Հ.- Այսինքն՝ չէք բաժներ տեսակէտը այն բանաստեղծներուն, որոնց համար քերթուածը նաեւ լեզուն է՝ յուզում, մտածում եւ հոգեվիճակ ըլլալով հանդերձ։ Անշուշտ, լեզուին տրուած այս նախապատուութիւնը ունի հասկացողութենէն անդին անցնող համոզում մըն է, որ մեր մէջ եւս սկսաւ հող շահիլ վաթսունական թուականներու աւարտին, երբ թէ՛ Հայաստանի եւ թէ սփիւռքի մէջ հրապարակ իջան փորձառական գրականութեան անհրաժեշտութիւնը պաշտպանող երիտասարդ բանաստեղծներ։
,,,Այս տեսակէտը պաշտպանողները կ՚աւելցնեն, որ կարելի չէ բանաստեղծութիւնը պայմանաւորել ծանօթ լեզուով մը, այսինքն՝ ուսուցողական ազդակներու հետեւանքով օրէնքի վերածուած յանգ ու հատածով եւ ոչ ալ այլ կաղապարներով։ Որովհետեւ նոր փորձառութենէ մը կամ հոգեվիճակէ մը բխած քերթուածը իրեն հետ կը բերէ ի՛ր լեզուն, իր կշռոյթը։

,,,Պ.- Ճիշդ է, համաձայն եմ բոլորովին, որովհետեւ արուեստը կարելի չէ բաժնել նիւթէն։ Ասիկա ընդունուած ճշմարտութիւն մըն է։ Եւ բանաստեղծութիւն մը բացատրելու կամ վերլուծելու պահուն եթէ մենք կ՚ըսենք՝ «խորքը այս է, ձեւը այս է», ասիկա պարզապէս մեր մտածումները հասկնալի դարձնող ուսուցողական միջոց մըն է։ Որովհետեւ ձեւն ու խորքը իրականին մէջ կը նոյնանան, իսկ եթէ ձեւը քիչ մը փոխես՝ խորքն ալ կը փոխուի։
,,,Իմ ըսածս ա՛յն է, որ լեզուն, զոր ապրումը իրեն հետ պիտի բերէ, կարենայ արտայայտել, արտաքնացնել ապրումը՝ առանց բառերու պաշտամունքի եւ շռայլութեան վերածուելու։ Ասիկա թերեւս՝ իմ խառնուածքիս բերումով։

,,,Հ.- Իսկ կարգ մը լեզուաբաններու բացատրութեամբ՝ «լեզուի պատնէ՞շ»ը. դուք ինչպէ՞ս յաղթահարեցիք դարերու հոլովոյթին զուգահեռ բարձրացած այս արգելքը, ի՞նչ դժուարութիւններու բախեցաք։
,,,
Պ.- Սկզբնական շրջանին, ամէն գրող կ՚ունենայ խարխափումներ, բայց լեզուէն աւելի՝ ասիկա ոճի, արտայայտութեան ձեւի փնտռտուքն է, եթէ լեզուն անցած է իր արեան մէջ։ Կան գրողներ, որոնք մինչեւ իրենց մահը կ՚ունենան բարդ լեզու մը եւ չեն հասնիր արտայայտութեան պարզագոյն վիճակներուն։ Այս ալ խառնուածքի հարց է, եւ պարապ տեղ չեն ըսած, թէ «ոճը մա՛րդն է»։
,,,Օրինակ, Օշականի լեզուն, որ բիւրեղացած, մաքրազտուած ոճ մը չէ, բարդ է, որովհետեւ իր մտածելու կերպը այդպէս է, հակառակ անոր, որ մեր լեզուին բոլոր գանձերուն տիրացած արտակարգ երեւոյթ մը կը պարզէ անիկա, բառապաշարն ալ անհունօրէն հարուստ է, բայց երբ նախադասութիւն կը կազմէ, բիւրեղացած ձեւով չի շիներ, որովհետեւ իր մտածման կերպը գալարուող, տառապագին բարդոյթներու հասնող սիստեմ մը ունի։

,,,Հ.- Անկասկած։ Իւրաքանչիւր գրող կամ սերունդ պէտք է անսայ իր ներքին ձայնին։ Այլապէս, ան կը դառնայ անհոգի խամաճիկ մը։
,,,Այս կապակցութեամբ, չէ՞ք կարծեր, որ աւանդական բանաստեղծութեան նուիրականացումը մերժող շարժումը, որ կը փորձուի Հայաստանի թէ սփիւռքի մէջ, աւելի օգտակար է հայ բանաստեղծութեան, քան դասական վարպետներու հետքերով ընթացող աւանդապաշտ քերթողներուն պահպանողական կեցուածքը։

,,,Պ.- Այո, մեզմէ ետք եւ մինչեւ ձեր սերունդը սկսան գրել այնպիսի բանաստեղծութիւններ, որոնք ընդհանուր բառով մը ներկայիս «նորարարութիւն» կ՚անուանուին։ Այս բանաստեղծներուն հիմնական առաջին յատկանիշը ա՛յն է, որ յանգն ու չափը մէկ կողմ նետուած են, երկրորդ՝ պատկերներուն ճոխութիւնն է, որ երբեմն տրամաբանութենէն անդին գացող գերիրապաշտ եւ այլ հասկացողութիւններու դիմելով հանդերձ, դժուարացուցին յուզումին փոխանցումը։
Հիմա, ասոնք բոլորն ալ անշուշտ ըմբռնումի եւ ժամանակի հարցեր են։ Մեր օրերուն, նորարարական ձեւով գրող բանաստեղծը Զարեանն էր, բայց ըմբռնելի եւ հաղորդական։

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

(Հատուած - 1979)

«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ՄԵՂԱՊԱՐՏ ԳՆԴԱԿԸ

,,,Կօշկակարի աշկերտաց «Ազատամարտ» եւ կօշիկի ներկարարներու «Գոյամարտ» ֆութպոլի խումբերուն մրցումը տեղի ունեցաւ խուռներամ հանդիսականներու... բացակայութեան:
,,,Գերեզմաններու ետին տարածուող բաց դաշտը ամէն յարմարութիւն կը ներկայացնէր խաղավայր մը դառնալու, եթէ արժանանար քաղաքապետութեան յատուկ խնամքին եւ ուշադրութեան: Պէտք ունէր կարգ մը յարդարանքներու՝ մաքրել քարերը, շտկել տեղ-տեղ շեշտուող ելեւէջները, տնկել բերդին ձողերը եւ գծել սահմանները: Ապագայ խաղադաշտ մըն էր ան, զոր անտուն եւ անկայք խումբերը որպէս ներկայ կը գործածէին: Ու չափազանց գոհ էին անոր այդ վիճակէն:
,,,Բերդին ձողերը իսկոյն փոխարինուեցան քարակոյտերով եւ ոտնաչափը ճշդեց իւրաքանչիւրին հաւասար բացուածքը: Կը մնար բարձրութիւնը, որուն պայմանական չափանիշ որոշուեցաւ բերդապահներուն վեր ցատկելու կարողութեան աստիճանը: Աւելի ճիշդ իրաւարարի խիղճն ու աչքի չափը:
,,,Իրաւարարը պատկառազդու մէկը կ՚երեւէր իր անժպիտ դէմքով եւ դանդաղ շարժումներով: Երկու խումբերուն ալ վստահութիւնը շահելու հիմնական տուեալը ունէր ան, որովհետեւ ոչ կօշկակար էր, ոչ ներկարար, այլ կը պատկանէր երրորդ ճակատի մը: Դերձակ էր արհեստով, հետեւաբար չէզոք գօտիի մարդ: Պատճառ մը չունէր պայքարող կողմերէն ասոր կամ անոր հանդէպ կողմնակալ համակրանքներ սնուցանելու: Գոնէ ա՛յդ ենթադրել կու տար դերձակի իր հանգամանքը եւ ատոր համար ալ կանչուած էր արդարադատ իրաւարարի դժուարին պարտականութեան:
,,,Երբ սուլիչը հնչեց եւ խաղացողները դաշտին վրայ իրենց տեղերը գրաւեցին, տարօրինակ տեսարան մը պարզուեցաւ: Այդ վայրկեանին եթէ Անգլիայէն ֆութպոլիստ մը ժամանէր եւ պատահմամբ հոնկէ անցնէր, պիտի կարծէր թէ մրցումը լրացած է եւ խաղացողներու մեկնումէն ետք՝ հանդիսականներէն կարգ մը անձեր դաշտ իջած են քիչ մը զուարճանալու համար: «Ազատամարտ»ի եւ «Գոյամարտ»ի մարզիկներէն իւրաքանչիւրը տեսակ մը հագուստ կը կրէր: Ոմանք կարճ տաբատով էին, ուրիշներ՝ երկար. ոմանք հանած էին տաբատները, ուրիշներ վարի մասը սոթտած եւ գուլպային մէջ խոթած: Կային խաղացողներ, որոնք իրենց ճակատները ճերմակ թաշկինակով մը կապած էին՝ ֆութպոլը գլխով աւելի լաւ հարուածելու համար անշուշտ: Կային խաղացողներ ալ, որոնք գուլպայ չունէին իրենց ոտքին: Իսկ կօշիկներու այլազանութիւնը ցուցահանդէս մը կրնար լեցնել: Կօշկակարներու խումբէն երկու տղաք միայն ուռած քիթով ֆութպոլի կօշիկ կը կրէին՝ իրենց իսկ ձեռքի աշխատանքով կարուած: Եւ անոնց քալուածքն ալ տարբեր էր արդէն միւսներէն: Ուռուցիկ պարծենկոտութիւն մը կար անոնց ոտքերուն վրայ: Արսէն ծանր կիսակօշիկ մը ամրացուցած էր ոտքին՝ մասնաւոր կապերու միջոցով: Աւետիս եւ Սեդրակ իրենց սովորական կօշիկներով էին. իսկ Վահան ճարած էր թեթեւ ու ծակոտկէն սանտալ մը, այն պարզ պատճառով, որ օրուան կօշիկը շատ խոշոր ըլլալուն դուրս կը թռէր ոտքէն:
,,,Սխալ պիտի ըլլար սակայն արտաքին այս երեւոյթէն դատել մրցում մը, որ չափազանց լուրջ էր խորքին մէջ: Սրտերը կը բաբախէին յուզումէն եւ հանդիսաւորութեան բոլոր պայմանները յարգուած էին: Թէեւ պատուոյ բեմ գոյութիւն չունէր եւ մրցումը որեւէ բարձր անձնաւորութեան մը հովանաւորութեան տակ չէր դրուած, բայց եւ այդպէս մարզիկները չէին մոռցած վազելով դաշտ իջնել, քով-քովի շարուիլ մէկ գիծի վրայ, պատուի կենալ բացակայ հանդիսականներուն առջեւ, «հուռռա» կանչել եւ յետոյ միայն գրաւել իրենց տեղերը: Բաւարար թիւով ֆութպոլիստ ճարելու դժուարութիւնը ստիպած էր, որ եօթական հոգիով խաղան, բայց իւրաքանչիւրը գիտակից էր իր դերին ու տեղին: Խմբապետները՝ Արսէն եւ Մանուկ, արծաթ դրամ մը օդը նետելով ճշդած էին բերդակողմերու ընտրութիւնը եւ այնուհետեւ, ֆութպոլին հարուած տալէ առաջ, վեհանձնօրէն սեղմած իրարու ձեռքը՝ յանուն «Ազատամարտ» եւ «Գոյամարտ» մրցորդ խումբերուն:
,,,Արսէն ստանձնած էր կեդրոնապահի դժուարագոյն պաշտօնը՝ ամէն ուղղութեամբ վազելու իրաւունքով: Աւետիս յետսապահներէն մէկն էր, իսկ Սեդրակ եւ Վահան կը գտնուէին յառաջապահ գիծին վրայ:
,,,- Տղա՛ք, մեռնիլ կայ՝ յաղթուիլ չկայ, գիտցած եղէ՛ք,- գոչեց Արսէն ու խաղը սկսաւ բուռն թափով:
,,,Մարզական թղթակից մը պիտի գրէր ապահովաբար, թէ խաղը կանոնաւոր չէր ընթանար, կոշտութիւններ տեղի կ՚ունենային, փասարկութիւն գրեթէ գոյութիւն չունէր, գնդակին վրայ յարձակելու փոխարէն երբեմն խաղացողները իրարու վրայ կը նետուէին, կարգի ու կանոնի ըմբռնում չէր տեսնուեր, եւայլն, եւայլն... Անիմա՛ստ դիտողութիւններ: Սրտէ բխած բանաստեղծութիւններ կան, որոնք ոչ յանգ ունին, ոչ չափ: Այս մրցումն ալ ճշմարիտ մրցում մըն էր, վայրի յոյզերու պոռթկացող գեղեցկութեամբ լեցուն...
,,,Արսէնի ձայնը, ուրիշներու կարգին, տեւաբար կը հնչէր, մերթ քաջալերելով գնդակը լաւ հարուածող մը, մերթ հայհոյելով անճարակի մը:
,,,Առաջին կիսախաղը վերջացաւ մէկ առ մէկ հաւասար արդիւնքով: Դադարի պահուն երկու խումբի մրցորդներն ալ գոհունակ եւ յուսալից երեւոյթ մը ունէին. ի՜նչ լաւ բան էր հաւասարութիւնը կեանքի մէջ. առանց յաղթանակ մը ըլլալու՝ յաղթանակի կարելիութեան յոյսն է ան եւ առանց գերակայութեան՝ ինքնաբաւ զգացում մը: Խմբապետները, իրենց շուրջ հաւաքած մրցող տղաքը, թերիներ մատնանիշ ըրին եւ թելադրանքներ կատարեցին ճակատամարտի մնացեալ մասին համար: Անոնց խօսքին ու ձայնին մէջ զգալի էր փորձ ռազմագէտի ինքնավստահութիւնը: Կը բաւէր այսպէս հարուածել, այնպէս դիրք բռնել՝ եւ հակառակորդը ծունկի կու գար արդէն:
,,,Երկրորդ կիսախաղը սկսաւ աւելի բուռն թափով: Իրարանցումի պահէ մը օգտուելով Սեդրակ յանկարծ գնդակը առաւ եւ սուրաց: Տարօրինակ ուժ մը կը զգար ջլապիրկ մկաններէն ներս. արիւնը կ՚եռար երակներուն մէջ. վազքի թափը թեւեր կու տար կարծես իրեն: Արագ նայուածք մը նետեց չորս դին. դաշտին մէկ կողմը իբրեւ հանդիսատես շարուած էին քանի մը բոկոտն լաճեր, որոնք սովորութիւն ունին ֆութպոլ խաղացողներու ետեւէն շքախումբ կազմելու, իսկ միւս կողմը՝ շարքի կեցած երկվեցեակ մը ներկատուփեր: Ուրիշ ոչ մէկ դիտող: Փայլակի արագութեամբ աչքերուն առջեւ շողաց Սերինայի լուսեղէն դէմքը եւ իրեն այնպէս թուեցաւ, թէ ան այդ վայրկեանին կը հետեւէր իր խոյանքին, կ՚ըմբոշխնէր իր ուժին խորտակիչ գեղեցկութիւնը եւ պատրաստ էր հիանալու իր սխրագործութեան վրայ: Սեդրակ անզուսպ եւ անդիմադրելի դարձաւ: Վրան յարձակողները մի առ մի տապալեցան կամ ընկրկեցան եւ ինք, գնդակը ոտքին, մինակ մնաց հակառակորդի բերդին դիմաց: Բերդապահը գառագեղի մէջ բռնուած անզօր գազանի մը նման աջ ու ձախ կ՚երթեւեկէր տագնապահար: Ո՞ր անկիւնէն պիտի գար արդեօք հարուածը: Սեդրակ մօտեցաւ՝ Սերինայի ժպիտը աչքերուն: Ակնթարթ մը չափեց զոհին շփոթ դիրքը եւ ուժեղ հարուածով մը գնդակը տեղաւորեց բերդէն ներս այնպէս, ինչպէս մէկը բաժակ մը բոցավառ գինի կ՚ըմպէ իր սիրած գեղուհիին կենացը:
,,,«Գոյամարտ» յաղթական էր՝ մէկի դէմ երկու արդիւնքով:
Մեծ եղաւ խանդավառութիւնը. ընկերները համբուրեցին զինք: Մրցումը շարունակուեցաւ նոյն թափով. եւ ահա շատ չանցած, պատահեցաւ ծանր աղէտը, որմէ այնքա՛ն կը վախցուէր: «Ազատամարտ» հաւասարեցաւ երկրորդ կէտով մը:
,,,Այնուհետեւ խաղը դանդաղեցաւ ու տիրեց շփոթ կացութիւն: Աննպատակ տարուբերում մըն էր գնդակին վիճակուող ճակատագիրը՝ յոգնասպառ ոտքերու հարուածներուն տակ, որոնք աւելի կիցի նման էին: Արսէն ամէն տեղ էր. հայհոյելով, հեւալով կը վազվզէր գնդակին ետեւէն, լեզուն դուրս ինկած գամփռի մը պէս: Ի՜նչ օգուտ. մէկ ծաղիկով գարուն չի գար. ընկերները ընկեր չէին որ... մա՛նաւանդ սա Վահանը. անպէտք շուք մըն էր պարզապէս. կը մեռցնէր բոլոր փասերը. խաղին սկիզբէն ի վեր շնորհքով գնդակ մը չէր զարկած տակաւին:
,,,Մրցումը աւարտելու քանի մը վայրկեաններ մնացած էին միայն, բայց հաւասարութիւնը կը շարունակուէր: Հաւասարութիւնը պարտութիւն կը նշանակէ բոլոր անոնց համար, որոնք յաղթանակի վճռականութեամբ ասպարէզ կ՚իջնեն եւ կը կորսնցնեն նոր կարելիութիւններու ամէն յոյս: Պէտք էր շարժիլ, պէտք էր բան մը ընել, պէտք էր գերագոյնը փորձել՝ վերջին սուղ վայրկեաններէն օգտուելու համար:
,,,- Վահա՛ն, սատկա՛ծ ջորի, ինչո՞ւ չես վազեր, կերածդ յա՞րդ է,- պոռաց Արսէն հեռուէն, ինքն իրմէ ելած:
,,,Ո՛չ, Վահանի կերածը յարդ չէր, բայց այն օրերուն, երբ մարդ ջիղ ու մկան կը կապէ, երբ մարդուս ոսկորները կը սկսին կեանքի հիւթովն ու ծուծովը լեցուիլ, Տէր Զօրի անապատներուն մէջ Վահան ջորիի յարդն իսկ չէր գտներ: Ու հիմա, հակառակ ցորենի հացին ու ձիթապտուղի հատերուն, սնամէջ եղէգներու պէս կը դողդղային իր սրունքները տարեկից տղոց մրցադաշտին վրայ...
,,,Մտրակի հարուած ստացող գրաստի մը վայրկեանի սթափումը ունեցաւ Վահան: Արտակարգ ճիգ ի գործ դրաւ ինքն իր վրայ, ճիգ մը՝ որ աւելի հոգեկան էր քան թէ ֆիզիքական, բայց որ զգալի արտայայտութիւն գտաւ իր շարժումներուն մէջ: Մարմնական ո՞ր ճիգին աղբիւրը հոգիէն չի բխիր արդէն: Վահան խլեց Աւետիսի ուղարկած գնդակը, չսարսափեցաւ վրան յարձակողներէն, ճարպիկութեամբ մը ճեղքեց պաշարման շղթան եւ, ո՜վ անմեկնելի հրաշքը կենաց-մահու պայքարներուն, գնդակին հետ միասին ներս մտաւ հակառակորդի բերդէն:
,,,Անհաւատալին իրագործուած էր. «Գոյամարտ» յաղթական՝ երկուքի դէմ երեք արդիւնքով:
,,,Սուլեց: Վերջն էր: Քրտնաթոր եւ ցեխապատ երեսներով ախոյեանները հաւաքուեցան իրարու քով եւ «հուռռա՜» պոռացին: Սեդրակ թեւը վեր բարձրացուց եւ Րաֆֆիավայել հանդիսաւորութեամբ մը յայտարարեց. «Ազատամարտները կրնան պարտուիլ, բայց Գոյամարտը՝ երբե՛ք»:
,,,Երբ տղաքը շալկեցին իրենց ներկատուփերը եւ պատրաստուեցան խաղավայրէն մեկնելու, տեսան թէ Վահան կը պակսէր: Վերջին գրոհով մը խումբին պատիւը փրկող հերոսը անայլայլ նստած էր հեռուն, իր խորտակած բերդին եզերքը բրգացող քարերու կոյտին վրայ: Ձայն տուին, բայց ան չշարժեցաւ տեղէն. գլուխն իսկ չբարձրացուց. այն ատեն, տխուր նախազգացումէ մը մղուած, Սեդրակ վազեց քովը.
,,,- Ի՞նչ ունիս, Վահան, ինչո՞ւ նստեր ես:
,,,Վահան չպատասխանեց: Մեռելի մը չափ տժգոյն էր դէմքը: Թաշկինակը բերնին՝ ան կ՚աշխատէր կարծես խեղդել կուրծքը չարչրկող սովորական հազը, որ հազի նման չէր այս անգամ:
,,,- Վահա՛ն, ի՞նչ ունիս, ուրտե՞ղդ վիրաւորեցիր, թաշկինակդ ամբողջ արիւն է,- բացականչեց Սեդրակ, գրկելով ընկերոջը ուսը: Վահան փորձեց պատասխանել, բայց ներքին կծկում մը պատճառ եղաւ, որ թաշկինակը աւելի ամուր սեղմէ բերնին:
,,,- Սա ձեռքդ քաշէ, որ բան մը տեսնենք. ակռայէ՞դ է թէ շրթունքդ վիրաւորեցիր:
,,,- Ո՛չ, ո՛չ, սըտեղէն է, սըտեղէ՛ն,- շշնջեց վերջապէս Վահան, ձեռքը կուրծքին դնելով:
Սեդրակ նշան ըրաւ եւ միւս ընկերներն ալ հաւաքուեցան: Ջուր փնտռեցին՝ Վահանի երեսն ու բերանը լուալու համար, բայց այդ կողմերը ջուր չկար:
,,,- Բան մը չէ, կ'անցնի, երեւի կոկորդէդ է,- ըսաւ Աւետիս:
,,,- Սատկած ջորի էիր, բայց վերջին վայրկեանին առիւծ կտրեցար,- կատակեց Արսէն եւ աւելցուց,- տեսա՞ր ինչպէս յաղթեցինք. Աստուած զօրաւորներուն հետ է. քեզի չէի՞ ըսեր թէ պարապ բան է մեղքէն ու յանցանքէն վախնալ...
,,,Վահան ժպտեցաւ, աւելի ճիշդ՝ ջանաց ժպտիլ, ըսել ուզելով կարծես. «Յաղթեցինք, բայց նայէ՛ վիճակիս. մեղքը իր զոհը ընտրեց»:
,,,Մութը կոխած էր. դաշտը ամայացաւ ամբողջապէս: Չորս հաւատարիմ ուխտակիցները հոն էին տակաւին ու կը սպասէին, որ իրենց հիւանդ ընկերը ուժերը վերագտնէ քիչ մը: Յոգնած էին բոլորն ալ, բայց չէին զգար իրենց յոգնութիւնը: Նորակազմ խումբին այս առաջին յաղթանակը խոշոր հետեւանքներ կոչուած էր ունենալու: Յաջորդ օր լուրը պիտի տարածուէր ամէն կողմ, խօսակցութեան նիւթ պիտի դառնար եւ «Գոյամարտ»ի անունը պիտի փառաւորուէր: ,,,Մարզասէր շրջանակները իրարու պիտի ըսէին. «Լսեցի՞ք, բոյաջիները յաղթեր են կօշկակարներուն»: Մրցումի նորանոր հրաւէրներ պիտի ստանային անկասկած, աւելի կարեւոր խումբերու կողմէ: Բազմութիւններ պիտի հաւաքուէին իրենց հետագայ խաղերը դիտելու: ,,,Անդամակցութեան դիմումնագրեր պիտի ստանային: Բիւջէն պիտի մեծնար. անհրաժեշտ էր հիմակուց մտածել՝ որոշելու համար թէ ի՞նչ գոյնէ պիտի բաղկանային իրենց համազգեստ շապիկները:
,,,Վահանի արիւնահոսութիւնը դադրեցաւ քիչ առ քիչ եւ դէմքին վրայ խաղաց վախկոտ կարմրութիւն մը: Աւետիս իր սնտուկին հետ շալկեց Վահանի ներկատուփը: Սեդրակ թեւը մտաւ եւ դանդաղօրէն յառաջացան դէպի ո՜րբ խցիկը իրենց որբ ընկերոջ:

ՄՈՒՇԵՂ ԻՇԽԱՆ

(Հատուած՝ «Հացի եւ լոյսի համար» հատորէն)

[Tigris]

«ՄՆԱՍ ԲԱՐՈՎ ՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆե ԿԱՄ` ,ԱՆՑԵԱԼԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ»

,,,Սակայն ո՞վ էր այս մարդը, որ Մ. Իշխան կը կոչենք եւ որ իր ներքին աշխարհին, ներքին կենսագրութեան մասին կը խուսափէր արտայայտուելէ, եւ որ իր ամէնէն անձնական ապրումներուն մասին իսկ, երբ կը գրէր, զանոնք ընդհանրական ծիրի մը մէջ կը փորձէր ներկայացնել։ Այս մեղմ, լուռ, ինքնամփոփ, նուրբ զուարթախոհութեամբ լի մարդը ճանչնալու համար պէտք էր սպասել մինչեւ 1974, երբ քանի մը ամսուան ընթացքին կը գրուէր եւ կը հրատարակուէր «Մնաս բարով մանկութիւն»ը, որ քօղը մասամբ կը վերցնէր իր անցեալին ու ներաշխարհին վրայէն։ Դրդապատճա՞ռը գրքի արարումին՝ իր վաթսունամեակը եւ սրտի կաթուածը, որ կու գայ «... ազդարարելու թէ յաւիտենական չէ կեանքս այս աշխարհին վրայ. մահը կայ, իրական է եւ կատակ չ՚ըներ»։ Իշխան պիտի աւելցնէ. «Այս պարզ ճշմարտութիւնը գիտէի անշուշտ, բայց չէի ըմբռներ։ Սրտիս տագնապը մէկ անգամէն իմաստուն դարձուց զիս։ Այն ինչ որ չէին կրցած տալ բազում գրքեր, բազում տարիներու ընթացքին, անդրաշխարհէն հնչող զանգը տուաւ ինծի մէկ վայրկեանի մէջ»։
,,,Իր խառնուածքային, նկարագրային կամ անհատականութեան կազմաւորման կարգ մը այլ տարրերը, չըսելու համար նշանները, ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն դրսեւորուած, պէտք է փնտռել այլ գործի մէջ, որ «Իմ ուսուցիչներս» կը կոչուի (հրատարակուած 1984-ին)։
,,,«Մնաս բարով մանկութիւն»ը կը բացուի թաղման նկարագրութեամբ մը։ Հայրը, աքսորին, թուրքերու ծեծին ու վախերու հետեւանքով, հիւանդացած ու մահացած է։ Ինք անդրանիկն է երեք զաւակներուն։ Դեռատի, կապուտաչեայ մայրը կու լայ հօր շիրիմին վրայ եւ այս տեսարանը անջնջելի կը մնայ մանուկին յիշողութեան մէջ։ Յուղարկաւորները յանկարծ կը զգան, որ փոքրիկը հոն է եւ հարկ կը զգան զայն հեռացնելու։ Տարօրինակ կացութիւն մըն է սակայն իրենցը։ Հօր եւ հօրեղբօր ընտանիքները միասին կ՚ապրին։ Հայրը զինք՝ իր առաջնեկը, որդեգիր տուած է իր մեծ եղբօրը։ Ինք, այս ձեւով, հօրեղբօր կնկան զաւակն է, իսկ իսկական մայրը պարզապէս կը կոչուի հաճի մամա...։ Երեք-չորս տարուան աքսորէ ետք կը վերադառնան Սիվրիհիսար, ուր իրենց հօրենական ապարանքը գրաւուած կը գտնեն եւ կ՚ապաստանին համեստ բնակարանի մը մէջ, լքուած իր հայ բնակիչներէն։ Հաւանաբար ընտանիք մը, որ աքսորէն չէ վերադարձած։
,,,Սակայն սեֆերպերլիք եւ սիվքիաթ բառերը դրոշմուած կը մնան իր յիշողութեան մէջ, ինչպէս եւ՝ անոնց առնչուած այդ երեք-չորս տարիներու նկուղներու մէջ պահուըտած անցուցած իրենց կեանքը, ծեծերը, վախը, եւայլն...։ Այլեւս ամէնքը մէկ ծաւալած ընտանիք կը կազմեն. հօրեղբայրը հայրն է բոլորին, զաւակները բաժնուած են երկու մայրերուն միջեւ եւ կայ անդամալոյծ մեծ մայրը, որ գրեթէ չի հասկնար, թէ շուրջը ինչ կը պատահի։ «Հայրիկ»ն է որ առաջին անգամ իրեն այբուբենը կը սորվեցնէ։ Սակայն կացութիւնը կրկին ողբերգական կը դառնայ, երբ երկրորդ հայրիկն ալ կը տանին աքսորի՝ անվերադարձ։ Եւ սարսափի գիշերներ կը յաջորդեն զիրար։
,,,Աւելի ուշ՝ յունական բանակը պիտի գայ Սիվրի-հիսար, ապա՝ նահանջէ, պատճառ դառնալով, որ իրենք եւս յունական բանակին հետ քաշուին Պուրսա։
,,,Պուրսայի մէջ կը նետէ կեանքին բացուող իր առաջին քայլերը։ Պուրսան իրեն համար առաջին կախարդական քաղաքն է, ուր սուլթաններուն գերեզմանները կան, արեւելեան բաղնիքը՝ իր յաւերժահարսերով, եւ ուր, տարեկիցներէն մէկուն հօր հետ, կը տեսնէ շարժապատկերի հրաշքը։ Տպաւորութիւնները անկրկնելի են։
,,,Պուրսայի մէջ անցուցած իրենց կեանքին մասին խօսած ատեն կ՚անդրադառնայ իր ֆիզիքապէս «նազիկ» ըլլալուն։ Այսպէս, պիտի ըսէ.
,,,«Քանի կը յիշեմ՝ կէս հիւանդ եմ միշտ։ Իմ հասակիս տղոց ոչ ճարպիկութիւնը ունիմ, ոչ ալ կրակն ու բոցը։ Նազի՞կ ծնած եմ թէ նազիկ մեծցած դժուար է որոշել։ Մէկ տարեկան գրկի երեխայ՝ ելած ենք աքսոր։ Այնուհետեւ յայտնի են պայմանները. ամբողջ եղեռնը՝ իր հայաջինջ սարսափներով։ Մօրս կաթը կը քաշուի, դեղ ու սնունդ անգտանելի կը դառնան. չոր գետիններու պաղը մարմնիս ու հոգիիս մէջ կը թափանցէ (...) Տեղ մը քար մը կայ պահուած, որ չ՚իյնար»։
,,,Ասոր համար ալ կ՚որոշեն զինք տանիլ Պուրսայի մօտ գտնուող հանքային ջուրերը, որոնք ամէն ցաւի դարման կը նկատուին։ Մայրիկը իր պահուած ոսկեղէններէն մէկն ալ կը ծախէ եւ իրենք տասը օրով կ՚երթան հանքային բաղնիքները։ Քանի մը տարի ետք միայն, երբ իրենք Դամասկոս են արդէն եւ կրկին միզարգելութիւն կ՚ունենայ, հիւանդանոցը զինք գործողութեան կ՚ենթարկեն եւ կը ձերբազատուի այն քարերէն, որոնք պատճառ հանդիսացած էին, որ մանկութեան ո՛չ կարենայ վազել ընկերներուն հետ, ոչ ալ պտղատու ծառերը մագլցիլ...։ Սակայն Իշխան իսկապէս կը յաջողի՞ ազատագրուիլ այդ նազիկութենէն, թէ այդ նուրբ կերտուածքը խառնուածքային գիծէ մը կու գայ. դժուար է որոշել։
,,,Պուրսայի մէջ երեւան կու գայ նաեւ, որ ինք երբեք ալ գործի մարդ պիտի չկրնայ դառնալ։ Խանդավառուած իր տարեկիցներէն մէկուն՝ Գալուստին յաջողութենէն, ինք ալ կ՚որոշէ լոխում ծախել։ Ակնկալուածին պէս՝ յաջող վաճառական դուրս չի գար։ Վերջ ի վերջոյ յոյն զինուորներուն կայարանը կը հասնի, ուր զինուորները տուփը ձեռքէն առնելով կը սկսին ուտել հրուշակները... Բարեբախտաբար, վերջաւորութեան, աստիճանաւոր մը թղթադրամ մը կու տայ հրուշակներուն հաշուոյն։ Սակայն դրամը տուն չտարած՝ երկու թուրք լակոտներ թռչուն մը կը ծախեն իրեն եւ այսպիսով վերջ կը գտնէ իր առեւտրական ասպարէզը...
,,,Եւ ահա Եղեռնի մէկ լրացուցիչ դրուագը։
,,,Եղեռնը ցնցիչ կերպով կ՚երեւի ընտանիքին Պուրսայէն փախուստի նկարագրութեան մէջ։ Թրքական յառաջացող բանակին դիմաց, իրենք ալ յոյներուն հետ կը քաշուին քաղաքէն։ Սկիզբը դժուար չէ, փոխադրակառքով մը կը յաջողին հասնիլ Կեմլիք կոչուող Մարմարայի մէկ ծովախորշը, ուր մակոյկներ փախստականները կը հասցնեն հեռուն խարսխած նաւու մը։ Բազմութիւնը մեծ է եւ նաւը կը հեռանայ ծովափէն՝ մօտեցող պայթումներուն պատճառաւ։ Հարկադրաբար, անդամալոյծ մեծ մայրը կը ձգեն իրենց սնտուկներուն վրայ՝ յոյն զինուորներուն հետ փախչելու համար Մուտանիա...։ Ահաւոր տանդէական մը կը յատկանշէ այս 20-25 քիլոմեթր երկարող ճամբան, ուր գիշերուան մութին մէջ կը քալեն շարունակ, ամայի կամ հրդեհուած գիւղերու մէջէն, եւ տեղ մը, երբ ջրհորի մը կը հանդիպին, հոն ջուրի տեղ արիւն կը գտնեն ու խեղանդամուած մարմիններ։ Մուտանիան լուծում չի բերեր անշուշտ։ Հոն բարակ նաւամատոյցի մը վրայ զինուորներ ու ժողովուրդը խճողուած են՝ նաւ բարձրանալու աճապարանքով։ Աւելի ուշ, տախտակէ նաւամատոյցը փուլ կու գայ, բազմութիւնը յանձնելով կատաղի ալիքներուն։ Իսկ անդին, անգլիական ու ֆրանսական մարտանաւեր, չէզոք կերպով կը դիտեն պատահածը եւ մարդ չեն ընդունիր։ Հետզհետէ մօտեցող թրքական ուժերուն սպառնալիքին դիմաց՝ յոյն զինուորներ ծով կը նետուին մարտանաւերուն հասնելու յոյսով։ Եւ մինչեւ իսկ, երբ աւելի ուշ, հայ գաղթականները Մուտանիայէն Պոլիս կը փոխադրուին, ինք դպրոցին մէջ շարունակ նաւ եւ խեղդուող զինուորներ կը գծէ՝ իր փոքրիկ գարետախտակին վրայ։
,,,Չենք գիտեր, թէ Իշխան երբեւիցէ կրցա՞ւ ազատագրուիլ նման մղձաւանջներէ, որոնք անջնջելի հետքեր ձգեցին իր սերնդակիցներուն հոգեկան աշխարհին վրայ։ Մի՞թէ աւելի ծանր մղձաւանջ մը չէր հօր մահը կամ մեծ մօր առանձին մնացած կերպարը՝ Մուտանիայի ծովափին վրայ...։
,,,Այսպէս, Պոլսոյ մէջ, երբ յատուկ կարգադրութեամբ մը որբերը, կաղանդի առթիւ, ամերիկեան մարտանաւ մը կը հանեն, ինք կը կարծէ, որ հոն դրուած ուտելիքները ու երաժշտութիւնը, վարպետօրէն լարուած ծուղակ մըն են...։ Կը կարծէ, որ զիրենք շուտով ծով պիտի նետեն կամ մորթեն։ Ադոր համար ալ կ՚ըսէ. «Եւ ահա յանկարծ, զիս անդամալուծող վախը, մահուան մերձաւորութեան անբացատրելի նախազգացումը կրկին կը սողսկի հոգիէս ներս»։
,,,Դամասկոսի մէջ, դպրոցէ դպրոց իր անցումը, դէպի պատանեկութիւն եւ երիտասարդութիւն գացող Իշխանը կը բերեն։ Մելգոնեան կրթական հաստատութիւն չմեկնած՝ կը տեսնենք որ շրջան մը կը ղրկուի կօշկակարութիւն սորվելու... արհեստ մը, որուն խառնուածքը չունէր։ Սակայն հոն կը հանդիպի Վարդան անունով վարպետի մը, որ կ՚օգնէ իրեն եւ Իշխանը կ՚առաջնորդէ դէպի պատանեկան միութիւն ու անոր գրադարանը։ Հոսկէ է որ իր առաջին «պոէմ»ը պիտի ղրկէ «Հայրենիք» ամսագիրին, պիտի հանդիպի Աղբալեանի եւ Ա. Անոյշի եւ պիտի սկսի դարպասել մուսաները։ Այս բոլորը պիտի պատմէ իր ծանօթ զուարթախոհութեամբ, իր երգիծանքի սլաքները ամէնէն առաջ ուղղելով... իր անձին։
,,,Վստահաբար Իշխանի հոգեկան կառոյցին վրայ մեծ ազդեցութիւն պէտք է ձգած ըլլայ նաեւ ընտանիքին երկփեղկումը, բաժանումը։ Իր հարազատ մօր պարագաները, այսինքն՝ մայրն ու եղբայրը, զիրենք կը գտնեն Յունաստանէն եւ կը հրաւիրեն իրենց միանալու։ Երկար տագնապներէ ետք, «հաճի մամա»ն Իշխանի եղբօր ու քրոջ հետ կ՚երթայ Յունաստան (1925-ի շուրջ), հոնկէ ալ ներգաղթելու Հայաստան։ 37 տարի ետք միայն, 1962-ին, բանաստեղծը կը հանդիպի իր հարազատներուն...։ Աւելին, կարծէք երկու նոյնքան հարազատ մայրերուն ցրւումը կամ բաժանումը, Հայրենիքի եւ Սփիւռքի մէջ, հայութեան իրականութիւնը ներկայացնող խորհրդանշական եզր մը կը ստանայ...
,,,Մ. Իշխան ուսուցիչներուն մասին խօսած ատեն կը յիշէ, որ Նիկողայոս Ադոնց, որուն հանդէպ մեծ յարգանք ունեցած է քերթողը, անգամ մը իրեն կը հարցնէ. «Ինչո՞ւ վարդապետ չես ըլլար»։ Իշխան ինքն իրեն կը խոստովանի, որ «Մանկութեան շրջանին վարդապետ ձեռնադրուիլը ամէնէն շատ փայփայած երազս էր եղած»։ Պատահական զրոյց մը կարելի է նկատել այս խօսակցութիւնը ու անցնիլ։ Սակայն, կը կարծեմ, որ Ադոնցի ակնարկութիւնը բաւական ճիշդ կը բնութագրէ այս ինքնամփոփ, որոշ չափով ամօթխած, սակայն ամբողջ կեանքը հայ գիրին ու դպրութեան նուիրած մարդուն ներաշխարհը։ Իշխան հազուադէպօրէն կը բանար այդ աշխարհը եւ պահ մը միայն, այդ ալ քօղարկած իր զուարթախոհութեամբ ու ժպիտով։

Յ. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

(Հատուած)

«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ՏՈՒՆՆ Է ՀԱՅՈՒՆ...

Հայ լեզուն տունն է հայուն աշխարհիս չորս ծագերուն,
Ուր կը մտնէ ամէն հայ իբրեւ տանտէր հարազատ,
Կ՚ըստանայ սէր ու սնունդ, սրտի հպարտ ցնծութիւն
Եւ բորեանէն ու բուքէն հոն կը մնայ միշտ ազատ։

Քանի՜ դարեր եւ քանի՜ ճարտարապետ հանճարներ
Աշխատեցան անոր տալ վեհութիւն, գեղ ու պերճանք,
Քանի՜ գեղջուկ բանուորներ տքնեցան տիւ եւ գիշեր,
Որոնք թաղուած են հիմա մոռացութեան մութին տակ։

Մշտանորոգ ու միշտ հին՝ ան կը տեւէ դարէ դար,
Իր ճրագները՝ միշտ լոյս, իր օճախին հուրը՝ վա՛ռ,
Բարիքներով անսպառ լեցուն ամբարն ու մառան։

Հո՛ն է միայն, որ կրնայ գտնել ամէն հայ կրկին
Խաժամուժին մէջ օտար կորսնցուցած իր հոգին,
Անցեալն անհուն եւ ներկան, նոյն իսկ մթի՜ն ապագան...

[Tigris]

ԵՍ ՄԱՍԻՍԸ ՉՏԵՍԱՅ

Ճրագի պէս ճաճանչող աչքս յառած միշտ հեռուն՝
Սպասեցի տարիներ ու Մասիսը չտեսայ...
Դալուկ աշուն է արդէն եւ աչքերուս կ՚իջնէ քուն.
Դեռ Մասիսը չտեսայ...

Ես շառաւիղ հայկազեանց, հայու ժպիտ, հայու լաց,
Մասեաց որդի հարազատ՝ ես Մասիսը չտեսայ.
Իր կարօտով տոչորուն եւ իր կանչով արբեցած՝
Ես Մասիսը չտեսայ...

Գիտեմ որ ան հիմա կայ, երկնասլաց լոյս գագաթ,
Ես ի՞նչ տեսայ աշխարհէն, երբ Մասիսը չտեսայ.
Կեանքս ցնորք ու փոշի՝ իր յաւերժին դէմ անյաղթ,
Ես Մասիսը չտեսայ...

Զայն կը գրկէ ամէն ժամ եւ կը շնչէ իմ հոգիս,
Բայց ո՛չ մէկ օր բաց աչքով ես Մասիսը չտեսայ.
Կախարդական առասպել եւ հորիզոն աշխարհիս՝
Ես Մասիսը չտեսայ...

Օտարի աչքն անտարբեր եւ դարաւոր թշնամին
Զայն կը դիտէ օրն ի բուն – ես Մասիսը չտեսայ.
Որքա՜ն նայուածք ամբարիշտ յառեցաւ իր ճակատին,
Ես Մասիսը չտեսայ...

Դեռ քանի՞ օր ու տարի պիտի քալեմ ես այսպէս...
Մութ է ճամբան պանդուխտի – ես Մասիսը չտեսայ.
Ինչպէ՞ս աչքերս փակեմ, երբ որ, ո՛վ մահ, զիս կանչես,
Ես Մասիսը չտեսայ...

[Tigris]

Ո՞ՒՐ ՄՆԱՑ

Լեռներ կային սէգ, լեռներ գեղատես,
Հեքիաթի կախարդ հսկաներ կարծես...
Լեռներն հոն են միշտ, գիւղին շուրջ կանգնած,
Հեքիաթն ո՞ւր մնաց...

Սօսի մը կար ծեր, դարերու ծնունդ,
Եւ իր հովանին՝ սրբազան խորհուրդ...
Սօսին հոն է դեռ, միշտ թեւատարած,
Խորհուրդն ո՞ւր մնաց...

Լուսաբուխ եւ ջինջ աղբիւր մը կար պաղ,
Իր կարկաչին մէջ՝ սիրոյ հազար տաղ...
Աղբիւրն այնտեղ միշտ կը հոսի անդարձ,
Տաղը ո՞ւր մնաց...

Կային զմրուխտեայ պարտէզ եւ այգի,
Կային յակինթներ, ողկոյզներ ոսկի,
Այգին հոն է միշտ, խաղողն ալ հասած,
Ոսկին ո՞ւր մնաց...

Կածան մը կար նեղ, լերան փէշերուն,
Ուրկէ կը քալէր երազ մը ժպտուն...
Կածանն այդ նորէն կ՚իջնէ լեռնէն ցած,
Երազն ո՞ւր մնաց...

Տղայ մը կար խենթ, սիրահար պարման,
Սիրով արբեցած՝ աստղերու որսկան.
Տղան հոն է, տե՛ս, մազերը թափած,
Սէրը ո՞ւր մնաց...

[Tigris]

ԵԹԷ ԿԱՄԵՆԱՍ

Եթէ կամենաս, եթէ հաւատաս՝
Գալիքը լոյս է.
Եւ մինչեւ անգամ մահը վաղահաս
Յարութեան յոյս է...
Ես գուցէ իյնամ երազի ճամբան,
Ինձ համար ուշ է.
Բայց դուն կը տեսնես պայծառ ապագան,
Որ այսօր յուշ է...

Եթէ ականջ տաս հայոց լեռներուն՝
Սիրտը ժիր զանգ է.
Եւ մինչեւ անգամ օտար տեղ ու տուն
Հայրենի վանք է...

Մ. ԻՇԽԱՆ

[Tigris]

ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` Մ. ԻՇԽԱՆԻ ՄԱՍԻՆ

,,,Մուշեղ Իշխանի գրականութեան մէջ մարդկային հոգիի ամէնէն հարազատ եւ բիւրեղ ապրումները, տառապած, բայց տառապանքէն չնուաճուած հոգիի մը հայանուագ երգով առաւել եւս կը մարդկայնացնեն եւ կը հայացնեն հոգիները անոնց, որոնք կը հանդիպին այդ նուագին եւ կը ներդաշնակուին անով։

ԳԱՐԵԳԻՆ Բ. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

,,,Մ. Իշխան բանաստեղծը իր մէջ ունի նկարագիր, նուրբ բայց խորունկ ու անխաթար գիծերով։ Եւ տէրը այդ նկարագիրին գիտէ յարգել զայն։ Այսինքն՝ ըլլալ ինքզի՛նք։ Արժանիք մը ասիկա, որ հաւասարակշռուած իր ձեւով պիտի առանձինն բաւէր յանձնարարելու բանաստեղծը մեր յարգանքին։
,,,Մ. Իշխանի զգայնութիւնները վաւերական են ու վարակիչ, ներամփոփ ու զուսպ թէեւ, բայց անդիմադրելի։ Կը ներկայացնեն անոնք լայն, ընդհանրական շահեկանութիւն մը, որ կրկնապէս կ՚ապահովէ հաղորդական նկարագիր մը իր զգայնութիւններուն։ Իր երգերը, թէեւ միտքի վայելք մը նոյն ատեն, կը փնտռեն մանաւանդ մեր սիրտը ու կը գտնեն զայն։

ՎԱՀԷ ՎԱՀԵԱՆ

,,,Մ. Իշխանի «Տուներու երգը» հաւաքական հաւաքական զգայնութիւններու շօշափելի արտայայտութիւն մը եղաւ, պարզութեան մէջ պայծառօրէն համադրելով թուականի մը բարդ ձգտումները։ Իսկ Մ. Իշխանի «Հայաստան»ը կարօտի երգ մըն է, մեր հայրենիքին ուղղուած, մանկութեան օրերէն բխած, պատանութեան տարիներէն ծաւալած մինչեւ չափահասութեան։

ԳՈՒՐԳԷՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

,,,Չեղաւ անոնցմէ, որոնց համար երազը փախուստ է կեանքէն, մտքի թափառաշրջիկութիւն մը, շփոթ ոլորտներու մէջ աննպատակ յածում մը, այլ գիտցաւ կեանքէն քաղել այն ամէնը, որ կեանքը կը գեղեցկացնեն, եւ թանձր իրականութիւններէն վեր՝ անոնց վերեւ գեղեցկօրէն կը ծիածանուին, ինչպէս ծոյլ ծփացող գոլորշին, որ աղի ջուրերէն ու ճահիճներէն կը բարձրանայ, բայց որպէս բարերար անձրեւ կը վերադառնայ մարդոց, աշխարհին ու բնութեան։

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԾԱՌՈՒԿԵԱՆ

,,,Մուշեղ Իշխան, իր բազմերես գրականութեամբ, դիւրա՛ւ պիտի կարենար իր անունը պարտադրել ոեւէ որակաւոր ուրիշ ազգի, եթէ անոր մէջ ծնած ըլլար անշուշտ։
Հայ ժողովուրդը սակայն աւելի բախտաւոր եղաւ։
Որովհետեւ Մ. Իշխան, իր թանկագին տաղանդով ու իր ծանրագին աւանդով, հայ ժողովուրդի արդար ուրախութիւններէն եւ հարուստ շահերէն մէկը կը հանդիսանայ այսօր, «Տուներու երգը»էն ի վեր։

ԺԱԳ Ս. ՅԱԿՈԲԵԱՆ

,,,Կայծակի փայլատակումներ չունեցաւ Մ. Իշխան, ո՛չ ալ մոխրացումներ։ Զիկզակող կայծերու բանաստեղծը չեղաւ, այլ՝ առատ լոյսի։ Կան ուրիշներ, որոնք բարձունքներ կը գրաւեն եւ անդունդներ կը գլորին։ Մ. Իշխան մնաց միշտ հաւասարակշիռ բանաստեղծ։

ԿԱՐՕ ՍԱՍՈՒՆԻ

,,,Մ. Իշխան ամէնէն օժտեալ քերթողներէն է յետ Եղեռնի սերունդին։ Անմիջականօրէն հաղորդական, ջերմ ու սրտագին տաղեր են իր բանաստեղծութիւնները, որոնք տան կարօտի, սիրոյ, հայրենասիրական եւ ոգեկոչական խորունկ ապրումներու բիւրեղներ են։ Լեզուական հազուագիւտ շնորհներով, որոնց մէջ յուզական տարրը գերակշիռ կը մնայ միշտ, Մ. Իշխան կ՚իշխէ սրտերուն ու հոգիներուն կ՚անցնի՝ համահայկական մնալու հիմնական արժանիքով։

ՄԻՆԱՍ ԹԷՕԼԷՕԼԵԱՆ

,,,Ալեկոծ արտայայտութիւններէ իր անձն ու արուեստը հեռու պահող բանաստեղծ մըն է Մ. Իշխան. խորունկ, հանդարտ, բարի երիտասարդ մը։ Հաւասարակշիռ հոգի մը՝ իր ամէնէն խօլական ու խենթ ապրումներուն առիթով իսկ։ Քերթողական արուեստի իր խառնուածքը ամրօրէն խարսխուած կը մնայ պայծառ զգացումի ու համապատասխան երեւակայութեան մը զոյգ պատուանդաններուն վրայ։

ԵԴՈՒԱՐԴ ՊՕՅԱՃԵԱՆ

,,,Այս է «Ողջո՜յն քեզ, կեանք»ին խորքը. - ապրելու փառաբանանքը։ Կրել կեանքի ցաւերն ու վիշտերը իրենց կարգին, բայց ապրիլ անոնց գեղեցկութիւններուն համար, այս է միակ ճշմարտութիւնը։
,,,Ու Մ. Իշխան երգած է, ծաղկեցուցած է այս բնաբանը իր քնարին վրայ - հեզասահ ոճով, գունագեղ պատկերներով եւ տաղաչափական կառոյցով։

Յ. ԳԵՂԱՐԴ

[Tigris]

ԿԱՂԱՆԴ ՊԱՊԱՅԻՆ



Կաղանդ պապա,
Դուն որ ահա
Սա պերճագեղ վաճառատան շողշողուն
Ցուցափեղկին մէջ բազմած
Կը բաշխես լոյս, ոսկի ժպիտ ամէնուն,
Կը կանչես ներս գրկաբաց
Մեծ ու պզտիկ, մանչ ու աղջիկ հմայուն.
Կաղանդ պապա,
Դուն որ ահա՛
Շուրջդ շարած անհամար գանձ ու ընծայ,
Խաղալիքներ այլազան,
Արագասոյր եւ ինքնաթիռ մեքենայ,
Կապուտաչուի պուպրիկներ,
Գլխովդ աղուոր ձիւնահեր,
Կու տաս ողջոյն եւ խոստումներ օրհնաբեր,
Տե՛ս սա տղան քու դիմաց,
Զմայլահար, շփոթած,
Զոյգ ձեռքերն իր դրած փեղկին ապակի՝
Կարծես կ՚ուզէ հասնիլ քեզ,
Որ զինք գրկես
Եւ ինք քու մօտ գայ ծունկի...
Տե՛ս սա տղան անօթի,
Փողոցն ըրած իրեն տուն,
Ամբոխին մէջ, ամբոխին դէմ չարանենգ,
Իր թեւերովն ազազուն
Կեանքին համար ու հացին
Կը մաքառի առանձին։
Կաղանդ պապա,
– Օ՜ մեղա՛յ, –
Այս մանչուկին պիտի չերթաս դուն այցի,
Պիտի չտաս Ամանորի իր ընծան,
Ո՛չ օդանաւ եւ ոչ ձի.
Եւ ան այսպէս պիտի դիտէ քեզ միայն
Ցուցափեղկէն երազի...
Բայց կը ճանչնա՞ս գոնէ թշուառ այս տղան,
Ընկերներն իր փողոցի,
Որ կը տենչան սպիտակ շերտ մը հացի
Եւ սպիտակ ձեռքի շոյանք մը ջերմին՝
Իրենց տժգոյն, գորովազուրկ ճակատին...
Կաղանդ պապա,
Եղիր դուն քաջ մէկ րոպէ,
Դարձուր աչքերդ ու դիտէ
Վիշտն անսահման սա մանչուկի նայուածքին,
Մատներն այրող որ կը գրկեն ապակին
Ցուցափեղկիդ դիւթական
Եւ եթէ դուն կրնաս ժպտիլ տակաւին
Քու ժպիտով տօնական,
Ժպտէ մարդոց ու կեանքին...

ՄՈՒՇԵՂ ԻՇԽԱՆ

1961