«Հայ Արուեստի Պատմութիւն»

[Tigris]

«ՀԱՅ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ» ՀԱՏՈՐԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՄԱՆ ԱՌԻԹՈՎ

ՀԱՍՑԷԱԳՐՈՒԱԾ Է ՆԱԵՒ...

Քիչ հրատարակութիւններ ունինք, որոնք հայ մշակոյթի մեծութեան եւ տարողութեան համապատասխան կշիռ կը ներկայացնեն: Կրնանք այդ քիչերէն համարել «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան»ն ու հայոց պատմութեան նուիրուած բազմահատորեակը՝ հակառակ իրենց միակողմանի ըլլալուն եւ կամ՝ մասնակի թերութիւններուն: Նմանօրինակ երեւոյթի մը դիմաց կը գտնուինք, երբ կը սկսինք կարդալ կամ թերթատել «Հայ արուեստի պատմութիւնը»: Խօսքը կը վերաբերի անցնող տարուան ընթացքին «Զանգակ 97» հրատարակչատան կողմէ լոյս տեսած եւ մօտաւորապէս 600 գեղատիպ էջերէ բաղկացած այն հատորին, որուն հեղինակներն են չորս ականաւոր ու վաստակաշատ արուեստաբաններ. Արարատ Աղասեան, Հրաւանդ Յակոբեան, Մուրատ Հասրաթեան եւ Վիգէն Ղազարեան:
Այս հատորին մէջ, գունատիպ պատկերներու ընկերակցութեամբ, կը ներկայացուին հայ ճարտարապետական, քանդակի, մանրանկարչական եւ գեղանկարչական տարբեր շրջաններն ու երեւոյթները՝ սկսեալ նախնադարէն մինչեւ մեր օրերը: Ճարտարապետութեան բոլոր բաժիններու հեղինակը Մուրատ Հասրաթեանն է, քանդակի, մանրանկարչութեան եւ անոնց հետ առնչուող արուեստի տեսակներու մասին եղած ուսումնասիրութիւնները ստորագրած են Հրաւանդ Յակոբեանն ու Վիգէն Ղազարեանը: ԺԸ., ԺԹ. եւ Ի. դարու հայ կերպարուեստի պատմութիւնը գրած, վերլուծած եւ արժեւորած է Արարատ Աղասեան: Իսկ «Սփիւռքահայ արուեստը» բաժնի հեղինակը Վիգէն Ղազարեանն է: Այս բաժինը հակիրճ է, ուրկէ կը բացակայի նաեւ ճարտարապետութիւնը ամբողջութեամբ, հասկնալի պատճառներով:
Ինչպէս հրատարակիչները կը վկայեն, այս խիստ շահեկան եւ արժէքաւոր հատորը «հասցէագրուած է ուսանողներին, մասնագէտներին եւ արուեստասէր հասարակութեանը»: Այս հաստատութեան վրայ կարելի է աւելցնել աւելի կարեւոր հանգամանք մը, որուն կ՚ակնարկէ «Զանգակ 97» հրատարակչութեան գլխաւոր տնօրէն Սոկրատ Մկրտչեան: Ան կ՚ըսէ. «Ազգային արուեստի պատմութեան ճանաչումը ազգային ինքնութեան շարունակականութեան նախապայմանն ու երաշխիքն է, իսկ արուեստի պատմութեան որեւէ դրուագի կորուստը կարելի է համեմատել առանց պայքարի յանձնուած հողի հետ»:
Տրուած ըլլալով, որ «ազգային արուեստը ազգային մշակոյթի առանցքն է», եւ տրուած ըլլալով, որ ազգը կը բնորոշուի, կ՚արժեւորուի ու կը գնահատուի իր ինքնուրոյն ու բարձրորակ մշակոյթով, ապա ինքնաճանաչման եւ ինքնութեան փնտռտուքի գործընթացին մէջ «Հայ արուեստի պատմութիւնը» կենսական եւ յոյժ կարեւոր տեղ կը գրաւէ:
Այսօր ազգային պատկանելիութեան եւ ինքնաորոնման հարցը այժմէական ու հրատապ է, յատկապէս՝ սփիւռքի տարածքին: Գրեթէ ամէն օր ականջալուր կ՚ըլլանք, թէ կան ծագումով բազմաթիւ հայեր, որոնք կ՚որոնեն իրենց արմատները: Քիչ չէ բռնի ուժով իսլամացած այն հայերուն թիւը, որոնց սերունդները եւս այսօր կ՚ուզեն վերադառնալ իրենց պապենական արեան եւ ազգային պատկանելիութեան: Այս իմաստով, այս հրատարակութիւնը կրկնակի արժէք եւ նշանակութիւն կը զգենու մեզի համար: Այս պատճառով այս հրատարակութիւնը հարկաւոր է կատարելագործել ու թարգմանել օտար լեզուներու, որոնց շարքին նաեւ՝ թրքերէնի:
Սփիւռքի հարուստ եւ բազմատեսակ ճարտարապետութիւնն ու կերպարուեստը մէկ կողմէ կապուած ըլլալով մեր ազգային արմատներուն եւ, միւս կողմէ, առնչուելով տեղական, ըսել կ՚ուզենք՝ ոչ հայկական մշակոյթներու հետ, իբրեւ այդպիսին եւս շահեկան եւ հետաքրքրական են՝ թէ՛ մեզի եւ թէ՛ օտարներուն համար: Այս իսկ պատճառով հարկաւոր է գրել սփիւռքահայ ճարտարապետութեան պատմութիւնը եւս եւ համալրել կերպարուեստի բաժինը՝ ներկայացնելու համար զայն ըստ արժանւոյն:
Այս հատորին բովանդակութեան, բնոյթին եւ նպատակներուն մասին որոշ գաղափար մը տալու համար քովի սիւնակներով կ՚արտատպենք Մուրատ Հասրաթեանի գրած յառաջաբանը:

ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ

«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Հայ արուեստը մեր մշակոյթի առաջատար բնագաւառն է, նրա գաղափարական-գեղարուեստական հիմնական ուղղուածութեան լիարժէք արտայայտողը: Հայ, յատկապէս վաղ եւ զարգացած միջնադարեան արուեստը համաշխարհային քաղաքակրթութեան նուաճումներից է: Առաջին հերթին մշակոյթում, հիմնականում արուեստի գլխաւոր տեսակներում (ճարտարապետութիւն, գեղանկարչութիւն, քանդակագործութիւն) է արտայայտւում հայ ժողովրդի ազգային նկարագիրը, որով նա ճանաչւում է ամէնուրեք: Իր ինքնատիպութեամբ հանդերձ հայ արուեստին յատուկ է «բաց» բնոյթը. զարգացել է ոչ թէ մեկուսի, այլ դարաւոր ստեղծագործական շփումներ է ունեցել մերձաւոր երկրների մշակոյթի հետ: Դա նախ եւ առաջ պայմանաւորուած էր նրա աշխարհագրական դիրքով. գտնուելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի խաչմերուկում՝ Հայաստանն իրար է կամրջել մարդկային քաղաքակրթութեան երկու հիմնական օրրանների մշակոյթը: Հայ արուեստը ստեղծագործաբար իւրացրել է, վերամշակել հարեւան ժողովուրդների այն բոլոր նուաճումները, որոնք համահունչ են իր մշակոյթին, իր ազգային նկարագրին, եւ միաժամանակ ինքն էլ իր հերթին ազդել դրանց արուեստի վրայ:
Հայ արուեստի զարգացման շղթան չեն ընդհատել անգամ Հայաստանը նուաճել փորձող տէրութիւնների, քոչուոր ցեղերի հորդաների ասպատակումները: Առաջին իսկ համեմատաբար նպաստաւոր պայմաններում, միմեանց յաջորդող պատերազմների կարճատեւ դադարների ժամանակ վերականգնւում էր աւերուածը, ստեղծւում նորը՝ միշտ խարսխուելով անցեալի նուաճումների վրայ, պահպանելով ազգային ինքնատիպութիւնը: Հայ արուեստի՝ միասնական մտայղացմամբ կերտուած ստեղծագործութիւնները բնորոշւում են ոճի, բաղկացուցիչ տարրերի, համաչափութիւնների, ռիթմի համաձայնութեամբ:
Հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մշակոյթն առանձնանում էր արուեստների համադրութեամբ: Առաջատար բնագաւառը ճարտարապետութիւնն էր. քանդակագործութիւնը, գեղանկարչութիւնը եւ տեքորաթիւ-կիրառական արուեստը հանդէս էին գալիս դրա հետ սերտօրէն զուգակցուած: Բնական քարերով հարուստ, լեռնային տարածքի վրայ կազմաւորուած արուեստը կանխորոշեց նրա զարգացման առաջատար տեսակը՝ ճարտարապետութիւնը: «Հայաստանը թանգարան է բաց երկնքի տակ» հանրայայտ արտայայտութիւնը ոչ թէ չափազանցութիւն է, այլ իրականութիւն, եւ պատմական Հայաստանի բազմահազար յուշարձանները հայ արուեստի սկզբնաւորումից մինչ օրս արտացոլում են հայ մշակոյթի ինքնատիպութիւնը, բարձր մակարդակը, ազգային դիմագիծը: Ձեւերի բիւրեղեայ յստակութեամբ, փոքր չափերի մէջ կոթողային կերպարով, շրջակայ բնութեան հետ ներդաշնակ հայկական միջնադարեան յուշարձանները հայ ժողովրդի «այցեքարտերն» են համաքրիստոնէական մշակոյթում:
Միջնադարում ճարտարապետութիւնն է միմեանց շաղկապել հայ արուեստի տարբեր ժանրերը, եղել դրանց ոճական-գաղափարական միասնութեան հիմքը: Դա շարունակուեց մինչեւ ուշ միջնադար, իսկ արդէն 18-20-րդ դդ. առաջատար դարձաւ կերպարուեստը՝ նկարչութիւնն ու քանդակագործութիւնը:
Հայ արուեստի գիտական ուսումնասիրութիւնը, որը հայագիտութեան ուրոյն եւ կարեւոր բնագաւառն է, փաստօրէն հարիւրամեայ պատմութիւն ունի։ Հայ ճարտարապետութիւնը եւ կերպարուեստը հայ եւ օտարազգի անուանի գիտնականների (Ն. Մառ, Հ. Օրբելի, Թ. Թորամանեան, Գ. Լեւոնեան, Ա. Չոպանեան, Ֆ. Մակլեր, Գ. Յովսէփեան, Յ. Ստրժիգովսկի, Ա. Գրաբար, Եու. Բալտրուշայտիս եւ ուրիշներ) համար հետազօտութեան առարկայ դարձան
19-րդ դարի վերջում եւ 20-րդ դարի սկզբում։ Նրանց աշխատութիւններով դրուեց հայ արուեստաբանութեան հիմքը, որն իր բուռն զարգացումն ունեցաւ 20-րդ դարի երկրորդ քառորդից հայ արուեստի ուսումնասիրութեան կենտրոն դարձած Խորհրդային Հայաստանում։ Ստեղծուեցին գիտական հաստատութիւններ, որոնցում պետականօրէն ծրագրուած իրականացուեց հայ արուեստի պատմութեան եւ տեսութեան հիմնախնդիրների հետազօտութիւն։ Առաջատարը դարձաւ Հայաստանի գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի Արուեստի հիմնարկը, որի գիտական գործունէութիւնն ընթանում է հայագիտական միւս խոշոր կենտրոնների՝ Մատենադարանի, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկի, Երեւանի ճարտարապետութեան եւ շինարարութեան պետական համալսարանի, ինչպէս նաեւ արտասահմանեան գիտակրթական հաստատութիւնների եւ հեղինակաւոր գիտնականների հետ համագործակցութեան պայմաններում։
20-րդ դարի կէսից հայ ճարտարապետութեան ուսումնասիրութեան գործը շարունակեց արուեստաբանների նոր սերունդը, Խորհրդային Միութիւնում՝ Վ. Յարութիւնեանը, Ա. Սահինեանը, Ստ. Մնացականեանը, Հ. Խալփախչեանը, Ն. Տոկարսկին, Ա. Եաքոբսընը եւ ուրիշներ, Արեւմտեան Եւրոպայում՝ Պ. Կունեոն, Ժ. Մ. Թիերին, Ա. Ալպագօ Նովելոն եւ այլն։
Կերպարուեստագիտութեան բնագաւառում հայկական միջնադարեան արուեստի կարեւորագոյն ճիւղերի՝ մանրանկարչութեան, որմնանկարչութեան եւ քանդակագործութեան, հայ արուեստի առնչութիւնների ուսումնասիրութեան գործում մեծ է Լ. Դուռնովոյի եւ Ս. Տէր Ներսէսեանի դերը։ Նոր շրջանի եւ ժամանակակից հայ արուեստի գիտական ուսումնասիրութեան հիմքը դրեցին Ռ. Դրամբեանի աշխատութիւնները։
*
* *
Ներկայիս գիրքն ամփոփում է հայ արուեստի գլխաւոր ճիւղերի, այսպէս կոչուած «պլաստիկ արուեստների» ճարտարապետութեան եւ կերպարուեստի զարգացման պատմութիւնը հնագոյն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը։ Գիրքն այս բնագաւառում առաջինն է, ուր կերպարուեստի հետ շարադրուած է նաեւ հայկական շինարարական արուեստի պատմութիւնը, քանզի միայն այդ ձեւով է հնարաւոր լիարժէք եւ գիտականօրէն ճիշդ ներկայացնել միմեանց շաղկապուած արուեստի այս ճիւղերի կազմաւորման եւ զարգացման պատկերը։
Գրքում արուեստի պատմութեան ժամանակագրական պարբերացումը համապատասխանում է հայ ժողովրդի պատմութեան փուլերին (Հայկական լեռնաշխարհի, Հին, հելլենիստական, միջնադարեան Հայաստանի, հայկական գաղթօճախների, նոր եւ ժամանակակից հայ արուեստ)։ Ներկայացուած է նաեւ հայ մշակոյթի բաղկացուցիչ մասը կազմող սփիւռքահայ կերպարուեստը։
Որպէս մեթոտական ընդհանուր սկզբունք՝ ներկայացուող յուշարձանները տրւում են տուեալ դարաշրջանի գեղագիտական պատկերացումների համակարգում։ Յաջորդաբար դիտարկւում են հայ արուեստի զարգացման բոլոր փուլերը, ստեղծագործական դպրոցներն ու կենտրոնները, գեղարուեստական հոսանքները, խոշոր անհատականութիւնները։ Նորայայտ փաստերով եւ համապատասխան հետեւութիւններով է լրացուել Հին Հայաստանի, միջնադարի, 17-18-րդ դարերի արուեստի պատմութիւնը։ Նոր մօտեցում է դրսեւորուել 19-20-րդ դարերի հայ արուեստի առանձնայատկութիւնների բացայայտման եւ արժեւորման գործում, նորովի են մեկնաբանուել գեղարուեստական ուղղութիւնները եւ խմբաւորումները, ներկայացուել մասնագիտական գրականութեան մէջ դեռեւս տեղ չգտած արուեստագէտները, որոշակիօրէն լրացուել եւ ճշդուել յայտնի վարպետների մասին առկայ տեսակէտները։
Թեքսթին զուգահեռ տրւում է ցուցադրական հարուստ նիւթ, որն ընթերցողին հնարաւորութիւն կ՚ընձեռի հայ արուեստի մասին ստանալու ամբողջական պատկերացում։ Վերջում յաւելւում է հայ կերպարուեստին ու ճարտարապետութեանը նուիրուած գրականութեան ընտրանի ցանկը։
Աշխատութիւնն իր ընդգրկուն բովանդակութեամբ անհրաժեշտ եւ օգտակար կը լինի ոչ միայն արուեստագէտների, այլեւ ընթերցող լայն հասարակութեան համար։

ՄՈՒՐԱՏ ՀԱՍՐԱԹԵԱՆ