Հնագիտական

[Tigris]

ՊԵՏՐԱՅԻ ՄԷՋ ՀՆԱԴԱՐԵԱՆ ԶԳԱՅԱՑՈՒՆՑ ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ
ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐ ՑՆՑՈՒԱԾ ԵՆ՝ Ի ՏԵՍ ՅՈՐԴԱՆԱՆԵԱՆ ՔԱՐԱՅՐԻ ՄԸ ՄԷՋ 2000 ՏԱՐՈՒԱՆ ՄՈՒՐԻ ԵՒ ԿԵՂՏԻ ՏԱԿ ԹԱՔՆՈՒԱԾ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԵԶԱԿԻ ԳՈՐԾԵՐՈՒ ԲՆԱՊԱՇՏ ԳԵՂԵՑԿՈՒԹԵԱՆ, ՈՐ Ի ՅԱՅՏ ԵԿԱԾ Է ՄԱՆՐԱԿՐԿԻՏ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՈՒԹԵՆԷ ԵՏՔ։ «THE GUARDIAN» ԿԸ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԷ

Սրինգ նուագող թեւաւոր մանուկի
մը նկարը (մանրամասնութիւն)՝
ժայռապատկերներուն
մաքրութենէն առաջ եւ ետք

Հելլենական ոճով 2000 տարուան գեղանկարներ ի յայտ եկած են աշխարհի ժառանգութեան վայր Պետրայէն, արուեստի հնադարեան գործերու պահպանութեան բրիտանացի մասնագէտներու կողմէ։ Ժայռապատկերները, որոնք կը գտնուին քարայրներու համալիրի մը մէջ, թաքնուած էին դարերու ընթացքին կուտակուած սեւ մուրի, ծուխի եւ ճարպոտ նիւթերու, ինչպէս նաեւ՝ խծբծումներու քողի մը ետին։


,,,Այժմ Լոնդոնի Քորթոլդ հիմնարկէն մասնագէտներ մաքրած են սեւ կեղտը` ի յայտ բերելով գեղանկարներ, որոնց գեղարուեստական «իւրայատուկ» որակը եւ անվիճելի գեղեցկութիւնը կը գերադասուի նոյնիսկ Հերկուլանիումի հռոմէական որմնանկարներէն, որոնք ներշնչման աղբիւրը եղած են հելլենական արուեստին։
,,,Իրականութեան մէջ հելլենական ոչ մէկ գեղանկար գոյատեւած է մինչեւ այսօր։ Պատառիկներ միայն որոշ գաղափար մը կու տան կորսուած գլուխ գործոցներու մասին, միաժամանակ շատ քիչ բան արտացոլելով գործածուած գոյներու եւ շարադասութեան վերաբերեալ։ Հետեւաբար Յորդանանի մէջ այս որմնանկարներուն յայտնաբերումը շատ աւելի յատկանշական է։ Զանոնք ստեղծած են Նաբատէացիները, որոնք առեւտրական լայն կապեր ունէին յունական, հռոմէական եւ եգիպտական կայսրութիւններուն հետ, եւ որոնց տիրութեան սահմանները ժամանակին կը տարածուէին Դամասկոսէն մինչեւ Կարմիր ծով եւ Սինայէն մինչեւ Արաբական անապատ։
Այս որմնանկարներուն բնապաշտ պատկերումները այնքա՛ն մանրակրկիտ են, որ կարելի է զանազանել կեանքով լեցուն ծաղիկներու, թռչուններու եւ միջատներու տարբեր տեսակները։ Անոնք հաւանաբար գծուած են առաջին դարուն, սակայն թերեւս՝ շատ աւելի կանուխ։ Քորթոլդ հիմնարկէն որմնանկարներու ականաւոր մասնագէտ Դեյվիդ Փարքի համաձայն, գեղանկարները «ափ ի բերան պիտի թողուն» զանոնք տեսնողները։
,,,Պետրայի ազգային հիմնադրամին պահանջին ընդառաջելով՝ ժայռապատկերներու պահպանութեան մասնագէտներ Ստիֆըն Ռիքըրբայ եւ Լիզա Շեքեդէ վերանորոգած են որմնանկարները եւ կեանքի կոչած են զանոնք։ Աշխատանքը տեւած է 3 տարի եւ աւարտած է անցեալ շաբաթ։ «Նկարները իրապէ՛ս խառնափնթոր վիճակի մէջ էին», կ՚ըսէ Ռիքըրբայ։
Ռիքըրբայ սեւ խաւերու ետին ի յայտ եկած պատկերները կը նկարագրէ իբրեւ «իրապէ՛ս իւրայատուկ եւ զգայացունց կերպով գեղեցիկ, գեղարուեստական եւ արհեստագիտական այնպիսի մակարդակով, որուն նմանը գոյութիւն չունի»։
,,,Որթատունկի երեք տեսակներ՝ խաղող, բաղեղ (այվի) եւ պատուտակ (բայնդուիդ), որոնք բոլորն ալ կ՚առնչուէին յունական դիցաբանութեան մէջ գինիի եւ արգասաբերութեան աստուած Դիոնիսիոսի հետ, կարելի եղած է բնորոշել այս որմնանկարներուն մէջ։ Պատկերուած թռչուններուն շարքին են սեւ վիզով եւ ճերմակ մարմինով կռունկ մը եւ վառ գոյներով պաղեստինեան արեւահաւ (սանբըրդ) մը։ Պատկերուած տեսարանները բնակուած են նորածին մանուկներով. թեւաւոր մանուկ մը սրինգ կը նուագէ որթատունկի ճիւղի մը վրայ նստած, ուրիշներ պտուղ կը քաղեն եւ կը վանեն խաղողները կտցահարող թռչունները։ եղանկարները եզակի են իրենց բարձր մակարդակի հմտութեամբ, այլազան երանգներով եւ թանկարժէք հում նիւթերով, ինչպէս՝ ոսկեայ թերթեր։
,,,Պետրա, յունարէնով՝ ժայռ, աշխարհի հնագիտական ամէնէն հռչակաւոր վայրերէն է, ուր հնադարեան արեւելեան աւանդութիւնները կը միանան հելլենական ճարտարապետութեան հետ, եւ ուր կոթողային կառոյցներ քանդակուած են կարմիր աւազաքարէ բլուրներու մէջ։ 1985-էն ի վեր ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի աշխարհի ժառանգութեան վայր Պետրան նաբատէացիներու մայրաքաղաքն էր եւ կը ծաղկէր իբրեւ տնտեսական ու կրօնական կեդրոն՝ Ն.Ք. 3-րդ դարէն սկսեալ եւ մինչեւ 400 տարի։ ,,,Շերայի լեռներուն մէջ կառուցուած այս վայրը յատկանշական խաչմերուկ մըն էր Արաբիոյ, Եգիպտոսի, Սուրիոյ եւ Փիւնիկէի միջեւ։
,,,Որմնանկարները կը գտնուին ոչ թէ Պետրայի հնագիտական բուն վայրին մէջ, այլ՝ 5 քմ. հեռու, նուազ ծանօթ Սիք Բարիդի հովիտին՝ Բայդայի մէջ, որ ծանօթ է իբրեւ «Փոքր Պետրա»։ ,,,Նաբատէացիներու արուեստէն գոյատեւած ամէնէն յատկանշական նմուշները ըլլալով՝ անոնք կը դասուին իբրեւ Պետրայի ամէնէն թանկարժէք գանձերուն շարքին եւ հաւանական է, որ դառնան զբօսաշրջիկներ ներգրաւող գլխաւոր իրեր, ինչպէս կ՚ըսէ Ռիքըրբայ։ Անոնք տեղադրուած են «ճաշասենեակի» մը մէջ, որ կը բաղկանայ գլխաւոր սրահէ մը, ինչպէս նաեւ՝ որմնախորշէ մը, եւ ուր կը կարծուի, թէ ծիսական խնճոյքներ տեղի կ՚ունենային։ Ամէնէն ուշագրաւ գեղանկարը կը ծածկէ որմնախորշին պատերը։
,,,Կառոյցը հանգստարան մըն էր բարեկեցիկ նաբատէացիներու համար։ Զայն շրջապատող տարածքը կը կրէ ապացոյցներ՝ հնադարեան այգիներու եւ խաղող ճզմելու վայրերու, ինչ որ կը բացատրէ կարեւորութիւնը որմնանկարներուն պատկերած նիւթին։ Յոյն պատմագիր Ստրաբոն նաբատէացիներուն հարստութեան մասին պատկերացում մը փոխանցած է, երբ գրած է. ,,,«Նաբատէացիք զգաստ ժողովուրդ մըն են։ Այնքա՛ն հակուած են ինչքեր կուտակելու, որ հրապարակաւ տուգանք կը սահմանեն անոնց, որոնց ինչքերը կը նուազին»։
,,,«Անոնք կ՚արտացոլեն բազմաթիւ արտաքին ազդեցութիւններ՝ հնադարեան աշխարհէն եւ նոյնքան լաւ են, որքան՝ հռոմէական այն որմնանկարները, զորս կը տեսնենք Հերկուլանիումի մէջ, եւ երբեմն աւելի լաւ են,- կը բացատրէ Ռիքըրբայ։- Ասիկա արուեստի պատմութեան մէջ մեծ նշանակութիւն ունի եւ կ՚արտացոլէ հելլենական-հռոմէական մշակութային ազդեցութիւններ»։
,,,«Պետրան արեւելեան Միջերկրականի մշակութային խաչմերուկներու հսկայական տարածք մըն է, իսկ ժայռափոր դամբարաններու եւ տաճարներու շարքին ճաշասրահի մը պատերը զարդարող դիւրաբեկ որմնանկարներու գոյատեւումը արտասովոր է,- կ՚ըսէ Փարք։- Գեղանկարներուն որակը կը համապատասխանէ գործածուած թանկարժէք հում նիւթերուն, որոնց շարքին՝ ոսկեձոյլ եւ լուսափայլ ջնարակներ։ Անոնք Պետրան ստեղծած նաբատէացիներու քաղաքակրթութեան պատկերաւոր որմնանկարչութեան միակ գոյատեւող նմուշներն են»։
,,,«Անոնք անհաւատալիօրէն հազուադէպ եւ խորաթափանց ակնարկ մը կը նետեն հնադարեան այս քիչ ծանօթ քաղաքակրթութեան վրայ», կ՚աւելցնէ ան։

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,ՆԱԲԱՏԷԱՑԻՆԵՐԸ ՀՄԱՅԱԾ ԵՆ ՊԱՏՄԱԳԻՐՆԵՐԸ
,,,Նաբատէացիներու հազուագիւտ ձեռագիրներ կը գոյատեւեն։ Սակայն հնադարեան պատմագիրներ Ստրաբոնի, Եւսեփոսի եւ Դիոդորոսի միջոցով է, որ գաղափար մը ունինք անոնց քաղաքակրթութեան եւ մշակոյթին մասին։ Դիոդորոս գրած է տարբեր յատկանիշներով ժողովուրդի մը մասին, որ «ազատութեան յատուկ սէր մը ունէր»։ Ստրաբոն զանոնք նկարագրած է իբրեւ «չափազանց լաւ կազմակերպուած» ժողովուրդ մը, որ սակաւաթիւ ստրուկներ կը պահէր, որոնց թագաւորը կը սարքէր խնճոյքներ, ուր աղջիկներ կ՚երգէին եւ «գինարբուքը տեղի կ՚ունենար հրաշալի ոճով», այսինքն՝ «ոչ ոք 11 բաժակէ աւելի կը խմէր եւ ամէն անգամ՝ տարբեր ոսկեայ բաժակով մը»։
,,,Նաբատէացիները իրենց ժամանակներու ամէնէն յաջողակ առեւտրականներն էին. անոնց առեւտուրը կ՚ընդգրկէր համեմներ, դեղեր, խունկ, թանկագին գոհարներ եւ մետաղներ։ Անոնք տարաշխարհիկ իրերը Հնդկաստանէն եւ Մերձաւոր Արեւելքէն Միջերկրականի վրայով կը բերէին մինչեւ հարաւային Արաբիոյ նաւահանգիստները եւ հոնկէ կը փոխադրէին տարբեր երկիրներ։ ,,,Բազմաթիւ իրերու վաճառքի մենաշնորհը վայելելու ամբաստանութիւններ ուղղուած են անոնց դէմ, ամէն անգամ, որ եգիպտացիք, յոյներն ու հռոմէացիները դժգոհութիւն յայտնած են՝ ի տես անոնց բարձրացուցած գիներուն։
,,,Նաբատէացիները առաջին անգամ պատմութեան մէջ յայտնուած են Ն.Ք. 312-ին, սեպագիր արձանագրութեան մը մէջ, որ կը նշէր անոնց պարտութիւնը ասորական բանակներէն։ Թէեւ սկիզբը անոնք հնադարեան Արաբիոյ վաչկատուն մէկ ժողովուրդը եղած են, սակայն կառուցած են Պետրայի հրաշագեղ քաղաքը՝ իբրեւ իրենց մայրաքաղաքը։ Անոր հռչակը այնքա՛ն մեծ էր հնադարեան աշխարհին մէջ, որ անիկա յիշատակուած է նոյնիսկ չինական արձանագրութիւններու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ հնադարեան Յունաստանի, Եգիպտոսի, Հռոմի եւ Բիւզանդիոնի։ Պետրան կը հպարտանար իր հոյակերտ կառոյցներով, անոնց քանդակուած ճակատներով եւ քաղաքին տարածքին խողովակներու ցանցով գործող ջրաբաշխական դրութեամբ։

«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ՊԱՏՈՒՀԱՆ ՄԸ` ԴԷՊԻ ՀՌՈՄԷԱԿԱՆ ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ
ԿԸ ԹՈՒԻ, ԹԷ ՇՈՒՐՋ ԵՐԿՈՒ ՀԱԶԱՐ ՏԱՐՈՒԱՆ ՖԱՅՈՒՄԻ ՄՈՄԻԱՆԵՐՈՒՆ ԴԻՄԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ԿԸ ՊԱՏԿԵՐԵՆ ԱՄԷՆՕՐԵԱՅ ՄԵՐ ԿԵԱՆՔԻՆ ՄԷՋ ՀԱՆԴԻՊԱԾ ԻՐԱԿԱՆ ԱՆՁԵՐԸ։ ՀԱՄԱՑԱՆՑԻ ՎՐԱՅ ԱԶԱՏ ԿԱՐԾԻՔՆԵՐՈՒ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒԹԵԱՆ ԿԱՅՔԵՐՈՒ ՄԷՋ (ԲԼՈԳ) ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ ՇԱՏԵՐ ԻՐԵՆՑ ՀԻԱՑՈՒՄԸ Կ՚ԱՐՏԱՅԱՅՏԵՆ՝ Ի ՏԵՍ ԱՆՈՆՑ ԿԱԽԱՐԴԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆՈՒԹԵԱՆ։ ՍՏՈՐԵՒ՝ ՓՈՒՆՋ ՄԸ ՆՄԱՆ ՑԱՆՑԵՐՈՒ ՄԷՋ ՏԵՂԱԴՐՈՒԱԾ ԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Արսինոյի սրնգահար Դիոգինեսը»։

,,,Հռոմէական կայսրութեան արեւելեան կէսը մշակոյթներու հարուստ ձուլարան մըն էր։ Բնիկ մշակոյթներ երկար ժամանակ ապրած էին յունական եւ պարսկական մշակոյթներու մակընթացութեան եւ հոսքին փորձառութիւնը եւ ըստ այնմ որդեգրած էին որոշ ուղղութիւններ։ ,,,Նուաճող ժողովուրդներ հակամէտ էին միախառնուելու նուաճուած ժողովուրդներուն հետ։ Ն. Ք. 300- Ն. Ք. 30-ի միջեւ Եգիպտոսի վրայ կ՚իշխէին Պտղոմէոսեան թագաւորական հարստութեան յոյն-եգիպտացի իշխանաւորները։ Երբ հռոմէացիք նուաճեցին Եգիպտոսը, անոնք աւելցուցին նոր խաւ մը՝ ստեղծելով յունա-հռոմէա-ղպտիական մշակոյթը, որուն մտածողութիւնը յունական էր, վարչաձեւը՝ հռոմէական եւ կրօնը՝ եգիպտական։
,,,Յունա-հռոմէա-ղպտիական մշակոյթին գլխաւոր վայրերէն մէկը այսօրուան Կահիրէի հարաւը գտնուող Ֆայումի աւազանն է։ Յ. Ք. 1-350 այս մշակոյթին մէջ ժողովրդականութիւն կը վայելէր մեռեալներուն դիմանկարները գծելու եւ զանոնք զմռսուած մարմիններուն վրայ զետեղելու սովորութիւնը։ Այս դիմանկարները կ՚արտացոլեն եգիպտացիներուն եւ յոյներուն միաձուլումը, սակայն նաեւ ցոյց կու տան, թէ ինչպէ՛ս հռոմէական նորաձեւութիւններն ու մազի յարդարանքը իրենց ազդեցութիւնը գործած են Ֆայումի ժողովուրդին վրայ։

Շուրջ 900 դիմանկարներ իրենց պայծառ գոյներով գոյատեւած են աւազանին չոր օդին շնորհիւ եւ ծանօթ են իբրեւ Ֆայումի դիմանկարներ։ Անոնք իրագործուած են մեղրամոմի կամ ջուրի մէջ լուծուած ներկերով, փայտի վրայ կամ գաճով ծեփուած կտաւի, եւ ճշգրիտ մանրամասնութիւններով կը պատկերեն յունահռոմէական ժամանակներու Եգիպտոսի բնակիչները։ Անոնք կը կազմեն գեղարուեստական հարուստ ժառանգութիւն մը եւ պատուհան մը կը բանան յունա-հռոմէա-ղպտիական աշխարհի վերնախաւին վրայ։
Ջոն Բըրգըր իր «Դը շէյփ աֆ է փոքեթ» գիրքին մէջ գրութիւն մը ունի Ֆայումի դիմանկարներուն վերաբերեալ, ուր կը գրէ.
«Անոնք ցարդ գոյատեւած ամէնէն կանուխ դիմանկարներն են, գծուած են այն ժամանակներուն, երբ կը գրուէին Նոր Կտակարանի աւետարանները։ Սակայն ինչո՞ւ անոնք այսքան անմիջական կը թուին այսօր։ Ինչո՞ւ անոնց անհատականութիւնը կը նմանի մեզի։ Ինչո՞ւ անոնց արտաքին տեսքը շատ աւելի ժամանակակից կը թուի, քան՝ անոնց յաջորդած եւրոպական աւանդական արուեստի երկու հազար տարուան մէջ որեւէ այլ իրագործում։ Ֆայումի դիմանկարները մեզ կը հմայեն այնպէս, կարծէք մէկ ամիս առաջ գծուած են»։ Ինչո՞ւ։ Հանելուկ մըն է այս...»։
«Հետեւաբար, երեւակայեցէք, թէ ի՛նչ կը պատահի, երբ մէկը դէմ յանդիման կու գայ Ֆայումի դէմքերուն լռութեան եւ պահ մը կանգ կ՚առնէ։ Պատկերուած տղամարդիկն ու կիները որեւէ պահանջ չեն ներկայացներ, որեւէ դիմում չեն կատարեր. այսուհանդերձ, իրենք զիրենք կենդանի կը յայտարարեն, ինչպէս նաեւ՝ զիրենք դիտող ոեւէ անձ։ Հակառակ իրենց դիւրաբեկ վիճակին՝ անոնք կը վերակենդանացնեն մոռցուած յարգանք մը իրենց անձին նկատմամբ։ Անոնք կը հաստատեն, թէ հակառակ ամէն ինչի՝ կեանքը պարգեւ մըն էր եւ է»։
Մոմիաներուն դէմքին վրայ զետեղուած դիմանկարներուն մեծ մասը այժմ վերցուած է։ Անոնք կը պատկերեն մէկ անձ, անոր գլուխը կամ իրանին վերի մասը՝ դիմացէն։ Խորապատկերը ընդհանրապէս միագոյն է եւ երբեմն զարդանմուշներ կը կրէ։ Գեղարուեստական աւանդութեան առումով, պատկերները աւելի սերած են յունահռոմէական աւանդութիւններէ, քան՝ եգիպտական։ Ֆայումի աւազանին բնակչութիւնը Պտղոմէոսեան ժամանակներուն մեծապէս ուռճացած էր յոյն գաղթականներով, սկիզբը՝ վեթերան զինուորներով, որոնք հաստատուած են շրջանին մէջ։
Իբրեւ արուեստի գործ՝ ամէնէն աւելի գեղեցիկ է դիմանկարը Դիոգինես անունով երիտասարդի մը, որ յայտնապէս երաժիշտ էր, որովհետեւ անոր զմռսուած մարմինը պարունակող դագաղին վրայ արձանագրութիւն մը զայն կը կոչէ «Արսինոյի սրնգահար Դիոգինեսը» եւ «Դիոգինեսը, որ տաւիղին հետ կ՚ապրէր, երբ կենդանի էր»։ Երիտասարդին արտայայտիչ դէմքին վրայ կը նշմարենք վճռակամութիւն մը՝ նպատակ մը իրագործելու։ Անոր աչքերը կը ներգրաւեն մեզ, ապրող անձի մը աչքերուն պէս։
Ֆայումի դիմանկարները կը հպին մեր զգացումներուն, որովհետեւ կը նային ուղղակի մեզի։ Անոնք կ՚ըսեն. «Յիշեցէ՛ք զիս, օր մը ես կենդանի էի, կը խնդայի, ճիշդ ձեզի պէս»։
Կ՚անդրադառնանք այս ճշմարտութեան եւ անիկա կը յուզէ մեզ։

(ՀԱՄԱԴՐԱԲԱՐ)
«ԱԶԴԱԿ»

[Tigris]

ՀՆԱԴԱՐԵԱՆ ԱՐՁԱՆՆԵՐՈՒՆ ԻՍԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ

ՅՈՒՆԱԿԱՆ ԵՒ ՀՌՈՄԷԱԿԱՆ ՀՆԱՄԱՇ ԱՐՁԱՆՆԵՐԸ ԺԱՄԱՆԱԿԻՆ ՆԵՐԿՈՒԱԾ ԷԻՆ ՎԱՌ ԳՈՅՆԵՐՈՎ։ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ ԱՆԴՐՄԱՆԻՇԱԿԱԳՈՅՆ ԼՈՅՍԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄՈՎ ԵՒ ՆԵՐԿԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒ ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐՈՎ ԿԸ ՅԱՅՏԱՐԱՐԵՆ, ԹԷ ՈՐՔԱ՛Ն ԱՆՃԱՇԱԿ ԷԻՆ ԱՆՈՆՔ։ ԱՐԴԵՕՔ ԱՒԵԼԻ ԼԱ՞Ւ Է ՄՏԱԾԵԼ, ԹԷ ԱՆՊԱՃՈՅՃ ԱՐՁԱՆՆԵՐԸ ՈՒՆԷԻՆ ԱՆԺԱՄԱՆՑԵԼԻ ՊԱՐԶՈՒԹԻՒՆ ՄԸ։ ՍԱԿԱՅՆ ՆԱԵՒ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ Է, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ՓՈՒԼ ԿՈՒ ԳԱՅ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒ ԱՐՈՒԵՍՏԸ ՀՐԱՀՐԱԾ ԱՅՆ ՄԻԹԸ, ԹԷ ԴԱՍԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ ԿԸ ՆԱԽԸՆՏՐԷՐ ԶՈՒՏ ՍՊԻՏԱԿ ՄԱՐՄԱՐԸ։ «io9.com»ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ԿԱՐԴԱՆՔ ՀԵՏԵՒԵԱԼԸ

...Հին յունական արձանները սկիզբը պայծառ գոյներով ներկուած էին։ Սակայն հազարաւոր տարիներ ետք անոնք գունաթափած են։ Այժմ արձաններուն վրայ լոյս մը շողացնելը բաւարար է՝ զանոնք տեսնելու համար այնպէս, ինչպէս որ էին հազարաւոր տարիներ առաջ։
...Թէեւ կը թուի, թէ անկարելի է նոր յայտնաբերում մը կատարել՝ հազարաւոր տարուան արեւու, հովի, աւազի եւ արուեստի ուսանողներու ներգործութենէն ետք, սակայն յունական հնադարեան քանդակ մը ծածկող շատոնց կորսուած կրկնօրինակները ի յայտ բերելը անոնց վրայ լոյս մը վառելու չափ դիւրին է։ «Քերող լոյսի» թեքնիքը երկար ժամանակէ ի վեր օգտագործուած է՝ արուեստի գործեր վերլուծելու համար։ Լամբ մը կը տեղադրուի այնպիսի զգուշութեամբ, որ լոյսին ուղղութիւնը ցոլայ տուեալ իրին մակերեսին զուգահեռ։ Գեղանկարներու վրայ գործածուելու պարագային, այս միջոցով ակներեւ կը դառնան վրձնահարուածները, կեղտն ու փոշին։ Արձաններու վրայ այս լոյսին ներգործութիւնը աւելի նուրբ է։ Վրձնահարուածներ տեսնելը անկարելի է, սակայն որովհետեւ տարբեր տեսակի ներկեր կը մաշին տարբեր արագութեամբ, քարը որոշ տեղեր աւելի ցցուն կը դառնայ եւ մաշումի դէմ կը պաշտպանուի ներկի իր ծածկոյթով, իսկ ուրիշ տեղեր դէպի ներս կը կքի։ ...Հետեւաբար փարթամ կրկնօրինակներ տեսանելի կը դառնան։
...Անդրմանիշակագոյն ճառագայթներ եւս կ՚օգտագործուին նման կրկնօրինակներ զանազանելու համար։ Այս ճառագայթները լուսափայլ յատկանիշով մը կ՚օժտեն քիմիական բաղադրութիւնները։ ...Արուեստի վաճառականներ անդրմանիշակագոյն ճառագայթներ կը գործածեն՝ գիտնալու համար, թէ արդեօք արուեստի տուեալ գործի մը վրայ յաւելումներ կատարուա՞ծ են, որովհետեւ հին ներկերը շատ աւելի մեծ քանակութեամբ քիմիական բաղադրութիւններ կը պարունակէին, քան՝ արդի ներկերը, որոնց քիմիական բաղադրեալները սակաւաթիւ են։ Յունական հնադարեան արձաններու մակերեսին վրայ ներկի ամենադոյզն մասնիկը կը շողայ անդրմանիշակագոյն լոյսի ազդեցութեան տակ եւ կ՚արտացոլէ մակերեսը ծածկող շատ աւելի մանրամասն կրկնօրինակներ։
...Երբ կրկօրինակը կ՚ուրուագծուի, մասնագէտներ կը սկսին մտածել, թէ արդեօք ի՞նչ գոյնի ներկեր օգտագործուած են։ Մութ կապոյտի երանգներ շատ աւելի տարբեր ազդեցութիւն կը գործեն, քան՝ ոսկեգոյնի եւ վարդագոյնի երանգները։ Նոյնիսկ, երբ մերկ աչքով տեսանելի բաւարար ներկ մնացած է արձանի մը վրայ, քանի մը հազար տարուան ընթացքին անիկա կրնայ ամբողջովին տարբեր գոյնի մը վերածուիլ։ Ոչ մէկ պատճառ կայ մտածելու, թէ այսօր մեր տեսած մէկ գոյնը ճիշդ նոյն գոյնն է, որ ծածկած է հնադարեան արձան մը։
...Այս երկսայրի հարցը լուծելու ձեւ մը գոյութիւն ունի։ Թէեւ ներկերը կը դժգունին ժամանակի ընթացքին, սակայն անոնց բաղկացուցիչ տարրերը, որոնք առնուած են բոյսերէ եւ անասուններէ, փշրուած քարերէ կամ խեցիներու պատեաններէ, այսօր ճիշտ նոյն յատկանիշները կը պարունակեն, ինչպէս՝ հազարաւոր տարիներ առաջ։ Այս մէկը եւս կարելի է ի յայտ բերել լոյսի օգտագործումով։
...Ենթակարմիր եւ Քէ. ճառագայթները կրնան ուսումնասիրողներուն օգնել՝ հասկնալու համար գործածուած ներկերուն բաղադրութիւնը եւ պատկերացնելու, թէ ի՛նչգոյն ունէին անոնք հազարաւոր տարիներ առաջ։ Սփեքթրոսքոփին, ինչպէս կը կոչուի այս ճառագայթներով կատարուած քննութիւնը, հիմնուած է այն իրողութեան վրայ, թէ հիւլէները նախասիրութիւններ ունին, երբ կ՚ընտրեն իրենց ներծծած ուժը։ Որոշ նիւթեր կ՚ընդունին լոյսի միայն որոշ ալիքներ եւ դէպի դուրս կը մղեն այլ ալիքներ։ Սփեքթրոսքոփը կ՚արձակէ այլազան ալիքներ, այնպէս՝ ինչպէս հետախոյզներ կ՚արձակուին դէպի իրենց անծանօթ տարածքներ, եւ անխուսափելի է, որ հետախոյզներէն ոմանք չվերադառնան։ Հետեւաբար գիտնականներ կ՚արձանագրեն այն ալիքները, որոնք կը ներծծուին եւ այս ձեւով կ՚որոշեն տուեալ ներկի մը բաղադրութիւնը։ Ենթակարմիր ճառագայթը կ՚օգնէ զատորոշելու քիմիական բաղադրութիւնները։ Քէ. ճառագայթները իրենց բարձր ուժի մակարդակին պատճառով կ՚ընտրեն միայն բաղկացուցիչ ծանր տարրերը, ինչպէս՝ ժայռի փոշի եւ հանքային նիւթեր։ Այս տուեալները մէկտեղելով՝ ուսումնասիրողներ կրնան որոշել, թէ հազար տարուան արձան մը մօտաւորապէս ի՞նչ գոյնով ներկուած է։
...Իսկ ի՞նչ գոյներ յայտնաբերած են անոնք։
...Միշտ ճչան եւ անճաշակ...։

«Արուեստի Աշխարհէն» էջը պատրաստեց՝
Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ - ՍՐԱՊԵԱՆ
«Ազդակ»

[Tigris]

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԾԻՆԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՄԻՋԵՒ
ԱՄԵՐԻԿԱՑԻ ՀՆԴԻԿ ՄԸ ԵՒՐՈՊԱ ՀԱՍԱԾ Է ՎԱՅՔԻՆԳՆԵՐԷՆ ԱՌԱՋ


Նորվեգիոյ բացերուն վայքինգներու
նաւու մը յար եւ նման օրինակը
Կանադա կ՚ուղղուի 1991-ին։

ԾԻՆԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒ ԲՋԻՋՆԵՐՈՒ ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ Կ՚ԱՌԱՋՆՈՐԴԷ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԼՈՒՐՋ ՎԵՐԱՏԵՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ։ ԱՆԻԿԱ ՄԵՐԹ ԿԸ ՊԱՐԶԱՑՆԷ, ՄԵՐԹ ԿԸ ԲԱՐԴԱՑՆԷ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ։ ԱՅՍՊԷՍ, ՆՈՐ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆ, ԿՈԼՈՄԲՈՍԻ ԾՈՎԱԳՆԱՑՈՒԹԵՆԷՆ ԴԱՐԵՐ ԱՌԱՋ ՀԱՒԱՆԱԲԱՐ ՎԱՅՔԻՆԳ-ՀՆԴԻԿ ՄԱՆՈՒԿ ՄԸ ԾՆԱԾ Է ԻՍԼԱՆԴԻԱՅԻ ՄԷՋ, ԵՒ ՈՐՈՒՆ ԾԻՆԱԿԱՆ ԾԱԾԿԱԳԻՐՆԵՐԸ ԿՐՈՂ ՇԱՌԱՒԻՂՆԵՐ ԿԸ ԳՈՅԱՏԵՒԵՆ ՄԻՆՉԵՒ ԱՅՍՕՐ։ «NATIONAL GEOGRAPHIC» ԿԸ ՏԵՂԵԿԱԳՐԷ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ, ՈՐ ԿԸ ՇՐՋԷ ԱՅՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆԸ, ԹԷ ԿՈԼՈՄԲՈՍԻ ԴԷՊԻ ԱՄԵՐԻԿԱ ԾՈՎԱԳՆԱՑՈՒԹԵՆԷՆ ԱՌԱՋ ՈՉ ՄԷԿ ԲՆԻԿ ԱՄԵՐԻԿԱՑԻ ԺԱՄԱՆԱԾ Է ԵՒՐՈՊԱ։

,,,Կոլոմբոսի ծովագնացութենէն 5 դար առաջ Ամերիկայի բնիկներէն կին մը հաւանաբար վայքինգներուն հետ ուղեւորուած է Եւրոպա, ինչպէս կը յայտարարէ ծինական պատկանելիութիւն ստուգող զգայացունց նոր ուսումնասիրութիւն մը։
Գիտնականներ 80 իսլանդիացիներու մօրմէն զաւակ փոխանցուած ծինական պատկանելիութեան պատասխանատու բջիջները (Դի. Էն. Էյ.) ուսումնասիրելէ ետք եզրակացուցած են, թէ անոնք կը կրեն ծինական այնպիսի տարբերակ մը, որ մեծ մասամբ կը գտնուի բնիկ ամերիկացիներուն քով։
Ուսումնասիրութեան հեղինակներուն տեսութեան համաձայն, ծինական այս կնիքը հաւանաբար իսլանդիացիներուն արեան մէջ թափանցած է Յ.Ք. 1000-ի շուրջ, երբ ծնած է առաջին վայքինգ-իսլանդիացի մանուկը։
,,,Պատմական արձանագրութիւններ եւ հնագիտական ապացոյցներ մտածել կու տան, թէ վայքինգները Գրինլենդ հասած են 1000 թուականէն կարճ ժամանակ մը առաջ եւ շատ արագ յառաջացած են դէպի այսօրուան Կանադայի տարածքը։ Իսլանդիացիները նոյնիսկ գիւղ մը հիմնած են այսօրուան Նիւֆաունդլենդի մէջ, թէեւ անիկա գոյատեւած է միայն շուրջ մէկ տասնամեակ։
,,,Այն գաղափարը, թէ վերաբնակեցումի եւ հետազօտութեան այդ ժամանակներուն բնիկ ամերիկացի կին մը Հիւսիսային Ամերիկայէն ծովու ճամբով հասած է Իսլանդիա, լաւագոյն բացատրութիւնն է իսլանդիացիներուն կրած ծինական տարբերակին, ինչպէս կը յայտարարէ ուսումնասիրողներու խումբը։
,,,«Գիտենք, թէ վայքինգները նաւարկած են դէպի ամերիկեան ցամաքամաս,- կ՚ըսէ տի ԿՈԴԻ Ջենեթիքս հիմնարկի գիտաշխատող եւ Իսլանդիայի համալսարանի դասախօս Ագնար Հելգասոն, որ հեղինակներէն մէկն է ուսումնասիրութիւնը ներկայացնող գրութեան։- Հետեւաբար մեզի կը մնայ միայն ենթադրել, թէ անոնք ամերիկեան ցամաքամասին վրայ հանդիպած են մարդոց եւ առնուազն կին մը բերած են իրենց հետ»։
,,,«Թէեւ ասիկա հետաքրքրական եւ զարմանալի կրնայ թուիլ, սակայն այնքան ալ անհաւատալի չէ,- կ՚աւելցնէ Հելգասոն։- Այլընտրանքային բացատրութիւնները նուազ հաւանական են»։ Օրինակ, այն գաղափարը, թէ ծինական գիծ մը հաւանաբար կրնայ անկախ գոյութիւն ունենալ եւ թաքուն պահուած ըլլալ քանի մը եւրոպացիներու արեան մէջ։
,,,Ուսումնասիրութեան հեղինակները իրե՛նք կ՚ընդունին, թէ հարցը փակուած չէ։ Սակայն Իլինոյի համալսարանէն ծինաբան Ռիփան Մալհի, որ մասնագէտ է ծինական ազգային ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներու միջեւ տարբերութիւններուն, եւ որ չէ մասնակցած ուսումնասիրական աշխատանքին, համաձայն է, թէ տեղեկագիրը կը պարունակէ ծինական զօրեղ ապացոյցներ՝ նախակոլոմբոսեան ժամանակներու կապի մը՝ Իսլանդիայի եւ բնիկ ամերիկացիներու միջեւ։

,,,,,,ՈՐՔԱ՞Ն ՀԻՆ Է ԾԻՆԱԿԱՆ ԿՆԻՔԸ
,,,Ծինաբանական ուսումնասիրութիւններու ընթացքին գիտաշխատողները եզրակացուցած են, թէ ա՛յն իսլանդիացիները, որոնք կը կրեն բնիկ ամերիկեան ծինական տարբերակը, բոլորն ալ կը պատկանին սերնդական 4 մասնայատուկ ժառանգութիւններու եւ սերած են 4 կիներէ, որոնք ծնած են 1700-ական տարիներու սկիզբը։
,,,Այս 4 շառաւիղները, իրենց կարգին, հաւանաբար սերած են մէկ կնոջմէ, որ կը կրէր իր ծինական ժառանգութիւնը որոշող բնիկ ամերիկեան բջիջներ եւ հաւանաբար ծնած է 1700-էն ոչ ուշ, ինչպէս կ՚ըսէ ուսումնասիրութեան տեղեկագիրին հեղինակներէն մէկը։
,,,Այս 4 շառաւիղներուն ծինաբանական արձանագրութիւնները ամբողջական չեն 1700-էն առաջ։ Սակայն պատմութիւնն ու ծինական ժառանգութիւնը մտածել կու տան, թէ ծինական բնիկ ամերիկեան ժառանգութեան պատասխանատու բջիջները եւրոպական կղզին հասած են 1700-էն դարեր առաջ, ինչպէս կ՚ըսէ Հելգասոն։
,,,Ան կը մատնանշէ, թէ Իսլանդիա արտաքին աշխարհէն մեկուսացած էր մինչեւ 1700, հետեւաբար հաւանական չէ, որ բնիկ ամերիկացի մը առանձին հոն ժամանած ըլլայ աւելի առաջ։
Իբրեւ յաւելեալ ապացոյց՝ ան կը նշէ, որ թէեւ իսլանդիացիները կը բաժնեն բնիկ ամերիկեան ծինական ժառանգութեան իւրայատուկ տարբերակ մը, սակայն այս տարբերակներէն գէթ մէկը այնպիսի ձեւով փոխուած է, որ շատ հաւանաբար դարեր տեւած է փոփոխութիւնը։
,,,Հելգասոնի բառերով՝ այս իւրայատուկ կնիքը մտածել կու տայ, թէ ծինական բնիկ ամերիկեան ժառանգութեան բջիջները Իսլանդիա հասած են 1700-էն առնուազն դարեր առաջ։

,,,,,,ԾԻՆԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԲՋԻՋՆԵՐՈՒ
,,,,,,ՄԱՍՆԱՏՈՒԱԾ ԱՊԱՑՈՅՑՆԵՐ
,,,Հակառակ այս ապացոյցներուն, առայժմ գրեթէ անկարելի է փաստել հազար տարուան ուղղակի կապ մը՝ Ամերիկայի բնիկներուն եւ իսլանդիացիներուն միջեւ։
,,,Նախ՝ ցարդ գոյատեւող Ամերիկայի բնիկ ցեղախումբերէն ոչ մէկը կը կրէ ծինական ճիշդ այն տարբերակը, որ կը գտնուի իսլանդիացի ընտանիքներուն մէջ։
Սակայն իսլանդիական տարբերակին առնչուած եւ մեզի ծանօթ ցիր ու ցան բազմաթիւ ծինատեսակներուն 95 առ հարիւրը ի յայտ բերուած է բնիկ ամերիկացիներուն քով, թէեւ կարգ մը արեւելասիացիներ, որոնց նախահայրերը կ՚ենթադրուի, թէ առաջին ամերիկացիներն են, կը կրեն ծինական նման կրկնօրինակներ։
,,,Ինուիները, որոնք յաճախ կը կոչուին էսկիմոներ, չեն կրեր այս ծինատեսակին որեւէ տարբերակը։ Ասիկա վճռորոշ մանրամասնութիւն մըն է՝ նկատի ունենալով, որ Գրինլենդը ունի բնիկ ինուիներու բնակչութիւն մը։
,,,Հելգասոն նաեւ կ՚ենթադրէ, թէ իսլանդիական յատուկ տարբերակը թերեւս սերած է Ամերիկայէն եկած բնիկ ցեղախումբէ մը, որ անհետացած է եւրոպացիներու ժամանումէն ետք։
,,,Հաւանական է, որ ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներու այս տարբերակը իրականութեան մէջ եկած է Եւրոպական ցամաքամասէն, որ 1700-էն դարեր առաջ ոչ յաճախակի սակայն որոշ կապեր ունէր Իսլանդիայի հետ, կ՚աւելցնէ Հելգասոն։ Սակայն ասիկա կախեալ պիտի ըլլար եւրոպական անցեալէ մը կամ ներկայէ մը, որ պիտի կրէր ծինական տարբերակը, իսկ այս մէկը ցարդ չէ յայտնաբերուած։

,,,,,,ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ ՇԱՏ Չ՚ՕԳՆԵ՞Ր
,,,Հարցը աւելի կը բարդանայ այն իրողութեամբ, որ պատմական արձանագրութիւններու մէջ գոյութիւն չունի որեւէ փաստ, թէ Իսլանդիայի վայքինգները հաւանաբար բնիկ ամերիկացի կին մը իրենց հետ բերած են եւրոպական կղզին, ինչպէս կը վիճին մասնագէտներ։
«Ասիկա անիմաստ է», կ՚ըսէ Քոփենհագընի մէջ Գրինլենդի ուսումնասիրական կեդրոնէն հնագէտ եւ պատմաբան Հանս Գուլով։
,,,Աւելի՛ն. մասնագէտներ կ՚առարկեն, թէ իսլանդիական աւանդապատումներու մէջ (որոնք հիմնուած են իրականութիւններու վրայ, սակայն ամբողջութեամբ վստահելի չեն) որեւէ յիշատակում եւ ոչ ալ պեղումներու ժամանակ կատարուած որեւէ յայտնաբերում մտածել կու տայ անձնական այնպիսի կապի մը մասին, որ կը նշուի նոր ուսումնասիրութեան մէջ։ Ուսումնասիրութեան մասին տեղեկագիր մը լոյս տեսած է «American journal of physical anthropology» թերթին նոյեմբերի թիւին մէջ։
,,,Կարմիր Էրիկին աւանդապատումը կը պատմէ ամերիկացի հնդիկ 4 տղոց մասին, որոնք գերեվարուած են Իսլանդիայէն հետախուզական ճամբորդութեան մը ժամանակ եւ բերուած են Գրինլենդ, ինչպէս կը պատմէ հիւսիսային Եւրոպայի ժողովուրդներու մասին բազմաթիւ գրութիւններու հեղինակ՝ հնագէտ Բիրջիթթա Ուոլըս։
,,,Սակայն իսլանդիացիները երկար ժամանակ չեն անցուցած Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ եւ կը թուի, թէ անոնց յարաբերութիւնները մեծ մասամբ թշնամական եղած են հոն ապրողներուն հետ, կ՚աւելցնէ ան։ Պատմութիւնները «այնքան ալ դրուատական խօսքերով չեն նկարագրեր Ամերիկայի բնիկներուն արտաքին երեւոյթը», կ՚ըսէ ան։
,,,Աւանդապատում մը կը յիշատակէ հետախոյզներ, որոնք «տեսած են քնացած քանի մը բնիկներ եւ պարզապէս սպաննած են զանոնք», կը նշէ ան։

,,,,,,ԱՐԴԵՕՔ ԺԱՄԱՆԱ՞ԿՆ Է ՎԵՐՍՏԻՆ ԳՐԵԼՈՒ
,,,,,,ՎԱՅՔԻՆԳՆԵՐՈՒՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ
,,,«Մեր դիմաց ունինք մեծ խորհրդաւորութիւն մը», կը խոստովանի Հելգասոն։
Կարելի չէ լուծել այս գաղտնիքը՝ մինչեւ յայտնաբերուի ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներուն ակունքը, թերեւս՝ հնադարեան ծիներու ուսումնասիրութեան ճամբով, կը բացատրէ ան։ Օրինակ, եթէ ի յայտ բերուի Ամերիկայի հնադարեան բնիկի մը ոսկորը, որուն ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջները կը համապատասխանեն իսլանդիական տարբերակին։
,,,Սակայն գէթ մէկ սկեպտիկ կը մտածէ, թէ կ՚արժէ հետապնդել այս գաղտնիքին լուծումը։
«Գոյութիւն չունի պատմական որեւէ աղբիւր, որ ինծի կ՚ըսէ, թէ վայքինգները բնիկ ամերիկացիներ տարած են իրենց հետ,- կը նշէ Գուլով։ Սակայն յաճախ, երբ նոր տուեալ մը ի յայտ կու գայ, պարտաւոր ենք վերստին սկիզբէն գրել պատմութիւնը», կ՚աւելցնէ ան։

«Ազդակ»

[Tigris]

ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՒԵԼՔԷՆ ԳԱՂԹԱԿԱՆՆԵՐ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ ՏԱՐԱԾ ԵՆ ԵՒՐՈՊԱ












Նոր քարէ դարու բնակավայր մը
նման տեսք պիտի ունենար 8000
տարի առաջ (գեղարուեստական
վերարտադրութիւն)։
ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՏԱՐԱԾՔԻՆ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ ԲԵՐՆԷ ԲԵՐԱՆ ՏԱՐԱԾՈՒԱԾ ԳԻՏԵԼԻՔ ՄԸ ՉԷՐ, ԱՅԼ ՆՈՐ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆ, ՀՆԱԴԱՐԵԱՆ ՄԵՐՁԱՒՈՐ ԱՐԵՒԵԼՔԷՆ ԵՒՐՈՊԱ ՀԱՍԱԾ ԳԱՂԹԱԿԱՆՆԵՐ ԶԱՅՆ ԻՐԵՆՑ ՀԵՏ ՏԱՐԱԾ ԵՆ ՀԻՒՍԻՍ։ «B.B.C.» ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԾԻՆԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒ ԲՋԻՋՆԵՐՈՒ ՔՆՆՈՒԹԻՒՆԸ Ի ՅԱՅՏ ԿԸ ԲԵՐԷ ԱՅՍ ՅԵՂԱՇՐՋՈՂ ԻՐՈՂՈՒԹԻՒՆԸ։

...Գիտնականներ վերծանած են Գերմանիոյ հնադարեան մէկ գերեզմանէն ի յայտ եկած կանուխ ժամանակներու մշակներու 8000 տարուան աճիւններուն ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջները (D.N.A.) ։
...Անոնք Եւրոպայի այս հնադարեան բնակիչներուն ծինական կնիքները բաղդատած են այսօրուան Թուրքիոյ եւ Իրաքի բնակիչներուն ծինական ժառանգութիւնը որոշող բջիջներուն հետ եւ նմանութիւններ գտած են։

Ուսումնասիրութիւնը լոյս տեսած է «ՓԼոՍ Բայոլոջի» թերթին մէջ։
...Աւստրալիոյ Ադըլեյդի համալսարանէն Վոլֆգանգ Հաաք գլխաւորած է Գերմանիայէն, Ռուսիայէն եւ Աւստրալիայէն ուսումնասիրողներու խումբը։
...Ցարդ բազմաթիւ գիտնականներ կը հաւատային, թէ երկրագործութեան գաղափարը Եւրոպա հասած էր պարզապէս գաղափարներու փոխանցումով։ Անոնք կը մտածէին, թէ եւրոպացի որսորդ-հաւաքողներ, որոնք կ՚ապրէին հնադարեան Մերձաւոր Արեւելքի երկրագործներուն բնակավայրերուն աւելի մօտ շրջաններու մէջ, դէպի հիւսիս կը տարածէին նստակեաց կեանքի եւ երկրագործութեան առնչուող գիտելիքները։
...Սակայն նորագոյն ուսումնասիրութիւնը մարտահրաւէր կ՚ուղղէ այս վարկածին։
«Կ՚ապացուցենք, թէ Եւրոպայի առաջին անասնապահներն ու երկրագործները շատ աւելի ծինական ժառանգութիւններ կը կրեն Մերձաւոր Արեւելքէն եւ Փոքր Ասիայէն, քան՝ Եւրոպայի քարէ դարու որսորդ-հաւաքողները, որոնք արդէն կ՚ապրէին շրջանին մէջ», կ՚ըսէ Հաաք։
Ուսումնասիրութեան հեղինակներէն՝ Ադըլեյդի համալսարանէն Ալան Քուփըր խանդավառ է եւ կ՚ըսէ. «Ասիկա կ՚օգնէ շրջելու ներկայիս տիրող այն մտածողութիւնը, որուն համաձայն, եւրոպացի երկրագործներու առաջին հաւաքականութիւնները մեծ մասամբ կը բաղկանային որսորդ-հաւաքող բնակիչներէ, որոնք արդէն կ՚ապրէին Եւրոպայի մէջ եւ արագօրէն սորված են երկրագործութեան գիտելիքները կամ ալ ձուլուած են իրենց տարածքները նուաճած հաւաքականութիւններուն մէջ»։

......ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՐ
Գիտնականները գործածած են ամէնէն արդիական միջոցները՝ մօրենական շարաւիղի ճամբով փոխանցուած ծինական ծածկագիրներ քաղելով կեդրոնական Գերմանիոյ Դերենբուրգ գիւղաւանին մէջ թաղուած 22 անձերու 8000 տարուան աճիւններէն։
...Անցեալին կատարուած ուսումնասիրութիւններ արդէն հաստատած են, թէ աճիւնները կը պատկանին եւրոպացի հնադարեան մշակներու՝ նոր քարէ դարու կանուխ ժամանակներու «խեցեգործական մշակոյթէն»։
...Ապա գիտնականները աճիւններէն քաղուած ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներուն որոշիչ մասերը բաղդատած են Եւրասիոյ այսօրուան բնակիչներուն բջիջներուն հետ։
...Տարբեր շրջաններու բնակիչներու միջեւ նմանօրինակ որոշիչ մասերու գոյութիւնը կ՚ապացուցէ, թէ անոնք ունին հասարակաց նախահայր մը։
...Եւ ճիշդ այս է, որ յայտնաբերած է Հաաքի գլխաւորած խումբը։
...Թարթուի համալսարանէն եւ Էստոնիոյ Բայոսենթըր հիմնարկէն Ռիչըրդ Վիլլեմս, որ ուսումնասիրութեան հեղինակներէն մէկն է, արդիւնքը կ՚որակէ խիստ հետաքրքրական, սակայն կ՚աւելցնէ, թէ յաւելեալ ուսումնասիրութիւններ կրնան ընձեռել շատ աւելի յատկանշական արդիւնքներ։
...«Ծինական ժառանգութիւնը որոշող հնադարեան բջիջները շատ աւելի լաւ պահպանուած են Եւրոպայի ցուրտ շրջաններուն մէջ, քան՝ ջերմ», կ՚ըսէ ան։
...«Սակայն, եթէ կարելի է եւ կը յուսանք, որ կարելի է, ապագային պիտի կարենանք այս բջիջները բաղդատել Մերձաւոր Արեւելքէն 8000-10,000 տարուան նմուշներու հետ, եւ պիտի հասնինք կատարեալ արդիւնքի»։
...Վերծանումը նաեւ ի յայտ բերած է, թէ Եւրոպայի որսորդ-հաւաքողներու բնակչութիւնը չէ ոչնչացած Մերձաւոր Արեւելքէն գաղթականներու «նուաճումով»։
...Փոխարէնը՝ երկու հաւաքականութիւնները միախառնուած են, եւ ծնունդ առած է «խառն» ծագում մը, որուն նշանները ի յայտ բերած են ուսումնասիրողները, գերեզմանին մէջ։
...Մարդկային գաղթերու լայնածաւալ ուսումնասիրութեան Ջինոգրաֆիք ծրագիրի ղեկավար Սփենսըր Ուելս կը բացատրէ, թէ մշակները հարաւարեւելեան եւ ապա կեդրոնական Եւրոպա թափանցած են Մերձաւոր Արեւելքէն եւ Անատոլիայէն (Փոքր Ասիա), ուր երկրագործութիւնը եղափոխուած էր շուրջ 11 հազար տարի առաջ։
...Ապա անոնք շարունակած են յառաջանալ դէպի հիւսիսի խորերը, հաւանաբար՝ կլիմայական փոփոխութեան պատճառով, եւ իրենց ճամբուն վրայ ձուլուած են բնիկ հաւաքականութիւններու մէջ։
...Այս եզրակացութիւնները յատկանշական վիճարկութիւններ են Եւրոպայի տարածքին երկրագործութեան արմատներուն վերաբերող բանավէճերուն մէջ, որոնք կը մղուին շուրջ կէս դարէ ի վեր։
...«Կը թուի, թէ անոնք կ՚ակնարկեն Մերձաւոր Արեւելքէն դէպի Եւրոպա մարդկային բնական գաղթի մը, որուն ընթացքին տարածուած է երկրագործական մշակոյթը», կը բացատրէ Ուելս։

«ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԾԻՆԱԿԱՆ
ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՄԻՋԵՒ» էջը պատրաստեց՝
Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ - ՍՐԱՊԵԱՆ
«Ազդակ»

Նոր քարէ դարու բնակավայր մը՝
Սկովտիոյ Օրքնի կղզիներէն
Սքարա Բրաէի վրայ։