Յովհաննէս Թումանեան

[Tigris]

ԻՆՁ ՄԻ ԽՆԴՐԻՐ



Ինձ մի՛ խնդրիր, ես չեմ երգի
Իմ տխրութիւնն ահագին
Աղեկըտուր նըրա ձայնից
Կը խորտակուի քո հոգին...
Ո՛չ, քեզ համար այսպիսի երգ
Երգելու չեմ ես երբեք:

Ես երգեցի սարի վըրայ
Ու չորացան խոտ ու վարդ,
Անապատ է այնտեղ հիմա,
Սե՜ւ, ամայի անապատ...
Հառաչանքից այրուած սարում
Էլ ծաղիկ չի դալարում:

Բոյր ու զեփիւռ ես կ՚ուզէի
Եւ արշալոյս ոսկեվառ,
Որ մի պայծառ երգ հիւսէի
Ու երգէի քեզ համար...
Բայց իմ սիրտը բըռնած են դեռ
Հուր հառաչանք, սեւ գիշեր:

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԹՈՒՄԱՆԵԱՆ

[Tigris]

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԹՈՒՄԱՆԵԱՆ (1869-1923). ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ`
«ՀԱՆՃԱՐԵՂ ԼՈՌԵՑԻՆ»

Փետր­ուար 7-ին (հին տո­մա­րով) հայ ժո­ղո­վուր­դը կը նշէ ծննդ­եան տա­րե­դար­ձը իր հան­ճա­րեղ զա­ւակ­նե­րէն Յով­հան­նէս Թու­ման­եա­նի, որ իր ան­մահ գոր­ծով ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս նուա­ճեց պատ­ուան­դա­նը «ամե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղծ»ի:
Մեծն Եղի­շէ Չա­րենց թարգ­մա­նը կը հան­դի­սա­նար ողջ հա­յու­թեան, երբ մեր ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան ամէ­նէն բախ­տո­րոշ մէկ հանգր­ուա­նին? հայ գրա­կա­նու­թեան «Հան­ճա­րեղ Լո­ռե­ցի­ն» հռ­չա­կեց Թու­ման­եա­նը:

Լո­ռե­ցի էր Թա­դէ­ոս Թու­ման­եա­նի որ­դի Յով­հան­նէ­սը: Ծնած էր 7 Փետր­ուար 1869-ին, Դսեղ գիւ­ղը, հո­գե­ւո­րա­կան ըն­տա­նի­քի յար­կին տակ: Նախ­նա­կան կր­թու­թիւնը գիւ­ղի դպ­րո­ցին մէջ ստա­նա­լէ ետք, յաճա­խած էր Ջա­լա­լօղլ­ուի (այժ­մու Ստե­փա­նա­ւան) դպ­րո­ցը, որ­մէ շր­ջա­նա­ւարտ` 1883ին ան­ցած էր Թիֆ­լիս, «Ներ­սիս­եա­ն» Ճե­մա­րա­նի մէջ ու­սու­մը շա­րու­նա­կե­լու հա­մար: Սա­կայն նիւ­թա­կան ծանր պայ­ման­նե­րու ճն­շու­մին տակ, 1887ին ակա­մայ լքած էր դպ­րո­ցը եւ նետ­ուած կեան­քի աս­պա­րէզ` աշ­խա­տանք գտ­նե­լով նախ Թիֆ­լի­սի հա­յոց Դա­տաս­տա­նա­կան Խոր­հուր­դի, ապա` Հայ Հրա­տա­րակ­չա­կան Միու­թեան գրա­սեն­եակ­նե­րուն մէջ:
Ամե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծին կազ­մա­ւոր­ման շր­ջա­նը յատ­կո­րո­շող կեն­սագ­րա­կան այս ուր­ուագծա­յին տե­ղե­կան­քի պաս­տա­ռին վրայ իրենց տեղն ու նշա­նա­կու­թիւնը կը գտ­նեն Յով­հան­նէս Թու­ման­եան մար­դուն, հա­յուն, գրո­ղին եւ ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չին տի­րա­կան յատ­կա­նիշ­նե­րը.
- Ան­սահ­ման բա­րու­թեամբ եւ միշտ լա­ւա­տե­սու­թեամբ` ան­հուն ժպի­տով կեան­քին նա­յող մար­դը եղաւ Թու­ման­եան:
- Սե­փա­կան ազ­գի բազ­մա­չար­չար պատ­մութ­եամբ տա­ռա­պող, հա­յու սե­փա­կան սխալ­նե­րը սրտ­ցա­ւօ­րէն քնն­ադա­տող, ինք­նաքն­նա­դա­տու­թեան եւ ինք­նա­մաքր­ման յա­ռա­ջա­պահ դիր­քե­րուն վրայ կանգ­նող եւ, մա­նա­ւա՛նդ, հայ ժո­ղո­վուր­դի ու Հա­յաս­տա­նի վաղ­ուան պայ­ծառ օր­ուան հա­ւա­տա­ցող ու պայ­քա­րող հաս­տա­տա­կամ հա­յը եղաւ Թու­ման­եան:
- Հա­յոց աշ­խար­հի բնա­կան գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րով ու հայ ժո­ղո­վուր­դի տոհ­միկ բար­քե­րով գի­նով­ցած գրո­ղը եղաւ Թու­ման­եան, որ այդ բո­լո­րին հան­ճա­րեղ եր­գի­չը դառ­նա­լով` ան­մա­հա­ցաւ ու իրեն հետ ան­մա­հա­ցուց Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւնը:
- Հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին զար­թօն­քին եւ ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին անձն­ուէր դրօ­շա­կի­րը եղաւ Թու­ման­եան: ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան իր գոր­ծու­նէ­ու­թեամբ ու մտա­ծո­ղու­թեամբ, հա­ւա­տա­ւոր ջա­տա­գո­վը դառ­նա­լով ինչ­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դի ան­բու­ժե­լի ռու­սա­սի­րու­թեան, նոյն­պէս եւ վրա­ցի ու թուրք-թա­թար հա­րե­ւան­նե­րուն հետ ան­կեղծ բա­րե­կա­մու­թեան:

Այս բո­լո­րին ինք­նա­տիպ եւ ճա­ռա­գայ­թող հա­մադ­րու­մը մարմ­նա­ւո­րեց Յով­հան­նէս Թու­ման­եան:
Բազ­մա­զա­ւակ իր ըն­տա­նի­քով եւ նա­հա­պե­տա­կան նիս­տու­կա­ցով` ար­ժա­նա­ցաւ հա­յոց նոր դա­րաշր­ջա­նի ժո­ղովր­դա­յին բա­նաս­տեղ­ծի ար­դար փառ­քին: Եւ պա­տա­հա­կան չէ, որ իր դիւ­ցա­զներ­գու­թեամբ, վի­պերգ­նե­րով, հեք­ի­աթ­նե­րով եւ առակ­նե­րով Թու­ման­եան դար­ձաւ ամէ­նէն շատ սիր­ուած ու կար­դաց­ուած գրող­նե­րէն մէ­կը հայ իրա­կա­նու­թեան?
Հայ ժո­ղո­վուր­դի հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան հան­ճա­րեղ վե­րա­նո­րո­գո­ղի եւ ջեր­մե­ռանդ պա­հա­պա­նի իր գրա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեամբ, նա­եւ ու մա­նա­ւա՛նդ իր վեր­նա­յարկ բնա­կա­րա­նին մէջ հիւ­րըն­կա­լած ատե­նի հայ լա­ւա­գոյն մտա­ւո­րա­կա­նութ­եան «Վեր­նա­տան հան­դի­պում­նե­րո­վ»: Թու­ման­եան 1900-ական­նե­րուն իրա­գոր­ծեց հո­գե­կան-գա­ղա­փա­րա­կան մի­աս­նու­թեան ոգեշն­չող մթ­նո­լորտ մը, որ մին­չեւ մեր ժա­մա­նակ­նե­րը կը պահ­պա­նէ օրի­նա­կե­լի աւան­դի եւ ներշնչ­ման աղ­բիւ­րի իր այժ­մ­է­ա­կա­նու­թիւնն ու թե­լադ­րա­կա­նու­թիւնը:
Երբ մե­ծա­պե­տա­կան սադ­րանք­նե­րու եւ ծա­ւա­լա­պաշ­տա­կան նենգ հա­շիւ­նե­րու հե­տե­ւան­քով Անդր­կով­կա­սի գլ­խա­ւոր երեք ազ­գու­թեանց` հա­յե­րուն, վրա­ցի­նե­րուն եւ թա­թար-թուր­քե­րուն մի­ջեւ արիւ­նա­լի ընդ­հա­րում­ներ հրահր­ուե­ցան 1905-ին, յատ­կա­պէս Թու­ման­եան բարձ­րա­հա­սակ կանգ­նե­ցաւ հաշ­տա­րար խառն յանձ­նա­խում­բե­րու առա­ջին դիր­քե­րուն վրայ, ազ­գա­միջ­եան ներ­քին հա­մե­րաշ­խու­թեան ի սպաս հա­ւա­տա­ւոր աշ­խա­տանք ծա­ւա­լե­լով:
Կու­սակ­ցա­կա­նի խառն­ուածք չու­նէր Թու­ման­եան եւ միայն կար­ճա­տեւ ան­դա­մակ­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ Դաշ­նակ­ցու­թեան, որուն ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան ուղի­ին հա­ւա­տա­ցող հա­մա­կի­րը մնաց մին­չեւ վերջ: Այդ պատ­ճա­ռով ալ, մտ­քի եւ գր­չի իր ըն­կեր­նե­րուն հետ, 1909-ին բանտ նետ­ուե­ցաւ ցա­րիզ­մին կող­մէ, որ ձեռ­նա­մուխ եղած էր Դաշ­նակ­ցութ­եան «կազ­մա­լու­ծու­մի­ն», հա­մա­ռու­սա­կան առա­ջին յե­ղա­փո­խու­թեան շր­ջա­նին Դաշ­նակ­ցու­թեան ծա­ւա­լած հա­կա­ցա­րա­կան պայ­քա­րը սան­ձե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ:

Թու­ման­եան ազ­գա­յին գոր­ծի­չին կեր­պա­րը իր առա­ւե­լա­գոյն հն­չե­ղու­թիւնը ստա­ցաւ Առա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րուն, երբ Հայ Կա­մա­ւո­րա­կան Շարժ­ման կազ­մա­կերպ­ման իր աշ­խոյժ մաս­նակ­ցու­թիւնը բե­րաւ: Յատ­կա­պէս մեծ եղաւ Թու­ման­եա­նի ներդ­րու­մը թր­քա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ճո­ղոպ­րած հա­րիւր¬հա­զա­րա­ւոր հայ գաղ­թա­կան­նե­րու պատըս­պար­ման, բուժ­ման եւ սնն­դա­ւոր­ման դժ­ուա­րին գոր­ծին մէջ: Այդ ժա­մա­նակ էր, որ Ս. Էջմ­ի­ած­նի վե­րա­նո­րոգ­ուած վե­հա­րա­նը գաղ­թա­կան­նե­րուն առ­ջեւ իբ­րեւ պատս­պա­րան բա­նա­լու Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կո­սի դժ­կա­մու­թեան առ ի պա­տաս­խան` Թու­ման­եան յայ­տա­րա­րեց, թէ ինքն ալ «Ամե­նայն Հա­յոց Բա­նաս­տեղծ»ն է եւ, այդ իրա­ւուն­քով, բա­նալ տուաւ վե­հա­րա­նը:
Յու­շա­տետ­րի սիւ­նա­կը նեղ է` սպա­ռիչ ար­ժե­ւո­րու­մը կա­տա­րե­լու հա­մար Յով­հան­նէս Թու­ման­եան ԵՐԵ­ՒՈՅ­Թին: Բայց ան­պայ­ման պէտք է աւելց­նել ուր­ուագ­ծա­յին այս նշում­նե­րուն վրայ, որ ռու­սա­սի­րու­թիւնը ազ­գա­յին խոր ար­մատ­ներ ու­նե­ցող արե­ւե­լում էր Թու­ման­եա­նի հա­մար: Ոչ միայն գրա­կան¬մշա­կու­թա­յին կա­պե­րով, այ­լեւ` «Հիւ­սի­սի աստղ»ին մեծ յոյ­սե­րով սպա­սող հայ ժո­ղո­վուր­դին հո­գե­խառ­նու­թեամբ Թու­ման­եան միշտ քա­րո­զեց եւ գոր­ծեց ռուս ժո­ղո­վուր­դին հետ բա­րե­կա­մու­թեան եւ զի­նակ­ցու­թեան օգ­տին: Այդ ճամ­բով ալ, Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան նուա­ճու­մէն եւ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան հռ­չա­կու­մէն ետք, Թիֆ­լիս մնա­լով եւ Ազ­գա­յին Խոր­հուր­դի ճամ­բով իր գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը շա­րու­նա­կե­լով, Թու­ման­եան ամէն ճիգ թա­փեց, որ­պէս­զի հա­յ եւ­ ռուս բա­րե­կա­մու­թիւնը հե­ռու պա­հէ հա­կադ­րու­թեան եւ թշ­նա­ման­քի որո­գայթ­նե­րէն:

Այս առու­մով Թու­ման­եա­նի վեր­ջին առա­քե­լու­թիւնը եղաւ Հա­յաս­տան ժա­մա­նու­մը 1921-ի Մար­տին, բոլ­շե­ւիկ­նե­րու խժդ­ժու­թեանց դէմ Փետր­ուար­եան հա­մա­ժո­ղովր­դա­յին ապս­տամ­բու­թե­նէն ան­մի­ջա­պէս ետք, որ­պէս­զի Սի­մոն Վրաց­եա­նի «Հայ­րե­նի­քի Փր­կու­թեան Կո­մի­տէ­»ին եւ խորհր­դա­յին­նե­րուն մի­ջեւ հաշ­տեց­ման եզ­րեր գտ­նէ:
Այդ առա­քե­լու­թիւնը սպաս­ուած ար­դիւն­քը չտը­ւաւ, իսկ Թու­ման­եան բռն­ուե­ցաւ դեղ­նախ­տէ: Ան­մի­ջա­պէս վի­րա­հատ­ման պէտք է են­թարկ­ուէր եւ ան ճամ­բայ ելաւ դէ­պի Մոսկ­ուա` Բեր­լին անց­նե­լու եւ հոն մաս­նա­գի­տա­կան գոր­ծո­ղու­թեամբ բուժ­ուե­լու հա­մար: Բայց խլիր­դը խոր բոյն դրած էր մէ­ջը եւ հայ գրա­կա­նու­թեան փառ­քը կազ­մող «Հան­ճա­րեղ Լո­ռե­ցի­ն» վախ­ճա­նե­ցաւ Մոսկ­ուա­յի մէջ` 1923-ի Մարտ 23-ին:
Ամե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծին ծննդ­եան տա­րե­դար­ձը մեր ժո­ղո­վուր­դին շնոր­հա­ւո­րե­լու եւ նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րը հո­գեմ­տա­ւոր մեր ժա­ռան­գութեամբ վե­րա­նո­րո­գե­լու` հա­ղոր­դու­թ­եա՛ն առիթ մը թող ըլ­լայ ըն­թեր­ցու­մը Յով­հան­նէս Թու­ման­եա­նի «ՀԱՅ­ՐԵ­ՆԻ­ՔԻՍ ՀԵ­Տ» բա­նաս­տեղ­ծու­թեան.

Վա­ղուց թէ­եւ իմ հայ­եաց­քը Ան­յայ­տին է ու հեռ­ւում
Ու իմ սիր­տը իմ մըտ­քի հետ ան­հուն­ներն է թա­փա­ռում,
Բայց կա­րօ­տով ամէն ան­գամ երբ դառ­նում եմ դէ­պի քեզ`
Մըղ­կը­տում է սիր­տըս ան­վերջ քո թա­ռան­չից աղե­կէզ,
Ու գաղ­թա­կան զա­ւակ­նե­րիդ լուռ շար­քե­րից ու­ ժաս­պառ,
Ե՛ւ գիւ­ղե­րից, ե՛ւ` շէ­նե­րից` տը­խո՛ւր, դա­ տարկ ու խա­ւար,
Զարկ­ուա՛ծ հայ­րե­նիք,
Զըրկ­ուա՛ծ հայ­րե­նիք:
Խըռ­նը­ւում են մըտ­քիս հան­դէպ բա­նակ­նե­րը ան­հա­մար,
Տը­րո­րում են քո երե­սը, քո դաշ­տե­րը ծաղ­կա վառ,
Ու ջար­դա­րար ոհ­մակ­նե­րը աղա­ղա­կով վայ­րե­նի,
Աւար­նե­րով, աւեր­նե­րով, խըն­ջոյք­նե­րով արիւ­նի,
Որ դար­ձը­րին քեզ մըշ­տա­կան սեւ ու սու­գի մի հո­վիտ,
Խեղճ ու լալ­կան քո եր­գե­րով, հայ­եացք­նե­րով ան­ժը­պիտ,
Ող­բի՛ հայ­րե­նիք,
Որ­բի՛ հայ­րե­նիք:
Բայց հին ու նոր քո վէր­քե­րով կանգ­նած ես դու կեն­դա­նի,
Կանգ­նած խո­հո՛ւն, խոր­հըր­դա­ւոր ճամ­բին նո­րի ու հը­նի.
Հա­ռա­չան­քով սըր­տի խոր­քից խօսք ես խօ­սում աստ­ծու հետ
Ու խոր­հում ես խո­րին խոր­հուրդ տան­ջանք­նե­րում չա­րա­ղէտ,
Խոր­հում ես դու էն մեծ խօս­քը, որ տի ասես աշ խարհ­քին
Ու պիտ դառ­նաս էն եր­կի­րը, ուր ձըգ­տում է մեր հո­գին
Յոյ­սի՛ հայ­րե­նիք,
Լոյ­սի՛ հայ­րե­նիք:
Ու պի­տի գայ հա­նուր կեան­քի ար­շա­լոյ­սը վառ հա­գած,
Հա­զա՛ր-հա­զար լու­սա­պայ­ծառ հո­գի­նե­րով ճա­ռա­գած,
Ու երկ­նա­հաս քո բար­ձուն­քին, Արա­րա­տի սուրբ լան­ջին,
Կեն­սա­ժը­պիտ իր շո­ղե­րը պի­տի ժըպ­տան առա ջին,
Ու պո­ետ­ներ, որ չեն պըղ­ծել իրենց շուր­թերն անէծ­քով,
Պի­տի գո­վեն քո նոր կեան­քը նոր եր­գե­րով, նոր խօս­քով,
Իմ նո՛ր հայ­րե­նիք,
Հը­զօ՛ր հայ­րե­նիք...

Ն
«ԳԱՆՁԱՍԱՐ»