Լուրերուն հետեւելով

[Tigris]

Լուրերին հետեւելով փորձում ես տրամաբանութիւն գտնել: Անհասկանալի եւ անտրամաբանական է թւում:

Ի՞նչ են ուզում քրդերը: Ովքե՞ր են «քրդերը»: Իրանի դէմ կռւում են, Թուրքիոյ դէմ կռւում են: Իրաքի գրաւումից յետոյ ստեղծուած քրդական ինքնավարութիւնում «ծաղկեցին» ներկայութիւնները, որոնք ծառայում են:

Էրդողանը, ըստ իրավիճակին, պէտք է խստիւ թշնամանար ԱՄՆ-ին: Ինձ անհանգստացնում է, որ ԱՄՆ իր քաղաքականութեամբ ինձ (ու իմ նման մտածողներին) ու Բահչելիին նոյն հակաամերիկեան խրամատում կանգնեցրեց:

Արդ, այդ որքա՜ն վտանգաւոր իրավիճակ են ստեղծում, որ, հային, թուրքին, արաբին, քրիստոնեային, մահմեդականին, եւայլոց, նոյն մտահոգութիւններն են պատճառում:

Քեմալական գաղափարախօսութեամբ կառավարուող Թուրքիայում չի եղել մի վարչակարգ, անցնող 80 տարիների ընթացքում, որ այսքան ամերիկեան լինի:

Էրդողանը, որպէս թուրք-մուսուլման, որպէս Թուրքիայի վարչապետ, համանախագահն է Մեծ կամ Նոր Միջին Արեւելք ծրագրին: Անձամբ ինքն է ասել, քանիցս, տեսաժապաւէններ կան:

Ինչպէ՞ս կարող է մի երկրի ղեկավար աշխատի մի ծրագրում, որի հետեւանքով մասնատուելու է իր երկիրը:

Իհարկէ ես չեմ լալու եթէ Թուրքիան մասնատուի, բայց չեմ հասկանում Էրդողանի եւ իր կուսակցութեան դիրքը:

Ըստ Մեծ Միջին Արեւելք ծրագրի՝ Թուրքիայի արեւելքում ստեղծուելու է Քուրդստան. Իրաքի հիւսիսի (Ադիաբենէ), Իրանի հիւսիս արեւմուտքի (Պարսկահայք, Ատրպատական) եւ Սիրիայի հիւսիս արեւելքի (Հասիչէ – սիրիական Միջագետք) տարածքների հետ:

Ըստ այս ծրագրին, խոշոր, տիրող, ակներեւ պետութիւն չի մնալու: Արաբական երկրները մասնատուելու են: Չի լինելու մի երկիր, որ ինքնուրոյն ապահովելու է իր գործերը: Պետութիւնների մեծ մասը զրկուելու է ի ծով ելքից: Նոյն Քուրդստանը անծով, ցամաքային մի երկիր է լինելու, որով աւելիով է շրջափակելու Հայաստանը, եթէ հաշուի առնենք, որ խնդիրներ է ունենալու ծովային երկիր Թուրքիայի հետ:
Թուրքիան մասնատուելով հանդերձ, մնալու է ամենախոշորը, ամենաուժեղը, դէպի ծով ելք ունեցող տարածքը՝ բազմաթիւ պետութիւնիկների համար:
Հետեւաբար ենթադրում եմ Էրդողանը եւ Դաւութօղուն կամ ստիպուած են ենթարկւում ամերիկեան Նոր Միջին Արեւելք ծրագրին, կամ էլ իրենք յոյս ունեն երկիրների մասնատումով նրանց վրայ իշխելու հնարաւորութիւն ունենան. թէեւ զրկուելու են արեւելքից (Պատմական Հայաստանի արեւմտեան մասից):
Լինելով իսլամ գաղափարախօս, թերեւս աւելի մեծ մի միութեան կողմնակից են, ազգութիւններից վեր, մահմեդական տարբեր բնակչութիւններ ունեցող փոքր պետութիւնիկներին միաւորող մի մեծն նոր օսմանեան միութիւն: Դրան նպաստում է ԱՄՆ, որ թերեւս ճանապարհի կէսին կանգնի, ինչ-ինչ տնտեսական ու քաղաքական պատճառներով, բայց Թուրքիան կը շարունակի:
Թուրքիան ազատուելով հոծ քրդական բնակչութիւն ուեցող արեւելքից, աւելի ուժեղ է վերադառնալու նրան՝ իր ձեռքում ունենալով տարածաշրջանի պետութիւններում տնտեսական, քաղաքական, ռազմական ներկայութիւն:
Ինչպէս վերեւ նշեցի, չի կարող անկախ Քուրդստանը ունենալ անկախ որոշում. փակուած լինելով ուրիշ պետութիւնների ցամաքային սահմաններով, որոնցում տիրական է լինելու դարձեալ Թուրքիան:

Գուցէ գոյութիւն ունի թուրք-ամերիկեան խուլ պայքար, բայց չեն արտայայտւում: Իրար ետեւից Կոնգրեսը հակաթուրքական որոշումներ է ընդունում, սակայն Էրդողան ու Դաւութօղլուն քննադատում են ում ասես, բայց ոչ ԱՄՆ-ին:

ԱՄՆ բռնել է Թուրքիայի օձիքից. թուրքերն էլ հանգիստ շահագործւում են ԱՄՆ-ից, լաւ իմանալով, որ չի մնացել քրիստոնեայ բնակչութիւն, որ կարող է տէր կանգնել իբր վերադարձուելիք եկեղեցիներին:

Թուրքիան խելամտօրէն ծառայում է ԱՄՆ-ին, մտածելով, թերեւս ծառայելն աւելի օգուտ է լինելու իրեն, քան ընդդիմանալը: Վաղը միւս օր, ի վերջոյ Թուրքիան գուցէ ինք կլինի գլխաւոր ղեկավարը ծրագրուող Մեծ Միջին Արեւելքին:

Մեծ Միջին Արեւելքում պետութիւնները փոքր են լինելու, ինչից միակ օգտուողը լինելու է Իսրայէլը, որովհետեւ էլ չի մնալու մի արաբական երկիր, որ կարողանայ ընդդիմանալ արաբական հողի իսրայէլեան գրաւումին: Ստեղծուելու է Թել Աւիւի դաշնակից Քուրդստան, որ արդէն...:

Լինելու է Միջին Արեւելքի Միացեալ նահանգներ, միջինարեւելեան կերպարով, ամերիկեան նախագծերով ու Թուրքիայի առաջնորդութեամբ:

Իրանի մի մասը Բելուչստան, մի մասը Հարաւային Իրաքին, մի մասը Քուրդստանին, մի մասը Կովկասեան թուրքերին.... Հայաստանը յայտնուելու է Վրաստանի, նոր ստեղծուելիք ադրբէջանների (հետագայում միացեալ) եւ Քուրդստանի ողորմածութեան ներքոյ:

Խնդիրների խնդիրը այն է, թէ այս ծրագրի իրականացման գործողութիւնը, օպերացիան, կարող է տեւել տասնամեակներ, կարող է կիսակատար յաջողութեան հասնել, կամ ձախողել. թմրամիջոցի, առանց բուժքոյրերի, վերակենդանացման հնարաւորութեան բացակայութեան...
Գործողութեան ընթացքում անակնկալներն ու փորձանքները պայթելու են տարածքի ժողովուրդների գլխին: Ամենաշատ տուժողները լինելու են նօսր բնակչութիւն ունեցող ժողովուրդները: Անգործութիւն, տնտեսական տագնապ, վառելիքի, ուտելիքի եւ ապահովութեան խնդիրներ են լինելու տասնամեակներով:

Միակ շահողները լինելու են Իսրայէլը, Թուրքիան եւ ԱՄՆ: Իսրայէլն արդէն տնտեսական եւ այլ յարաբերութիւններ չունի տարածքի բազմաթիւ երկրների հետ, իսկ ծրագրից յետոյ բոլորի հետ դիւանագիտական ու տնտեսական կապեր է ստեղծելու, մի բան, որ «Ալ-Ջազիրայի» Կատարի հետ ունի արդէն:

Թուրքիան կամաց-կամաց կուլ է տալու փոքր պետութիւնիկները, որոնցում կենսական շահեր է գտնելու: ԱՄՆ ապահովելու է նաւթի եւ գազի հոսքը իր ցանկացած գներով եւ ուղղութիւններով:

Ցեղային, համայնքային եւ յարանուանական (շիի, սուննի) ատելավառ քարոզչութիւնը դադարելու է ծրագրի իրականացումից յետոյ եւ բոլորը պատկանելու է նոյն միութեան- ԱՄՆ կենսական տնտեսական, աշխարհաքաղաքական շահերի միութեան:

Տարածքի աճող բնակչութիւնը, թուաքանակով, պէտք է պակսի, որպէսզի ժողովրդագրականօրէն չողողի Եւրոպան եւ ամբողջ աշխարհը:
Ուշ կամ կանուխ մասնատումը հասնելու է Ռուսիա, Չինաստան, եթէ ԱՄՆ յաջողի Միջին Արեւելքում:

Թուրքիան մեծ հանելուկ է:

Երէկից պատրաստուել են երիտասարդներ. տարածաշրջանի տարբեր երկրների ժողովուրդներից, որոնք զզուել են իրենց ազգային պետութիւնների ազգային գաղափարախօսութիւններից, ազգային խնդիրներից եւ ազգային դատերից, որոնք վաղը լինելու են հասուն տարիքի մարդիկ եւ ունեն բոլորովին նոր հայեցակարգ. «ազատութիւն», «ժողովրդավարութիւն», «Աստուած», եւայլն, որոնք լաւ բառեր եւ լաւ հասկացութիւններ են, սակայն իրենց ջրհեղեղային տարողունակութեամբ ջրասոյզ են անում «հին» աշխարհը, «հին» խնդիրները, «հնացած» պետութիւնները:

[Tigris]

Կայսրութիւնը խթանում է հակադիր կայսրութեան ստեղծումը:
Մի՛շտ, երբ փոքր ազգերն ու պետութիւնները զգում են արտաքին վտանգ. շրջապատում են ինչ-որ մի ուժեղ պետութիւն, որը ծաւալապաշտական կայսրութեան ընդդիմանալու նշոյլ է ցուցադրում: Եւ ստեղծւում է նոր կայսրութիւն:
----
Նորվեգիայում կատարուած ահաբեկչութեան մէջ մեղադրուեց իսլամ ծայրայեղականութիւնը: Որեւէ մեկի մտքով չանցաւ ահաբեկիչի քաղաքակիրթ նորվեգիացի լինելու մասին: Աշխարհի ամենախաղաղ, ամենաքաղաքակիրթ ու ամենաապահով երկրի քաղաքացին նման բան չէր կարող անել:
Բայց արեց, քանի նոյն մարդն է, բարբարոս ծովահէն վիքինգների յետնորդը:

Երբ մարդն իրեն անապահով է զգում ու վտանգի ենթակայ, կարող է արթնացնի իր ծիներում պահուած վայրագ նախահայրերի բնորոշ բարբարոսութիւնը: Հակառակ դէպքում էլ նոյնպէս, երբ վայրագ մարդը ապրի խաղաղ ու ապահով միջավայրում, կարող է կամաց-կամաց վերածուել խաղաղասէր, լայնախոհ ու քաղաքակիրթ մարդու:
----
Հայկական Բարձավանդակում եւ յարակից հարաւում ստեղծուելիք Քրդստանով ո՞վ է շահախնդիր, եթէ ոչ 50 տարի յետոյ այդ բարձավանդակից ջուր խմող ժողովուրդների վրայ իշխել ուզող ուժը:
Քրդական գործօնը միաւորում է անհաշտ թշնամիներ՝ Իրանն ու Թուրքիան, Թուրքիան եւ Սիրիան:
----
Սիրիան, Իրանն ու Իրաքը համաձայնեցին միլիարդաւոր դոլար արժող խողովակաշարի անցկացումը, որով Իրանեան ուժանիւթը հասնելու է Միջերկրական: «Բաքու-Ջեյհան»ի հովանաւորներն ու տէրերը գոհ չէին, երեւի, ուզեցին խառնել..:
----
Ժողովրդավարութեան տարածումով «զբաղուած», ժողովրդային բողոքները չբռնաճնշել քարոզող Արեւմուտքը անտեսեց Բահրեյնի ժողովրդային յուզումները, որոնք բռնաճնշուեցին խստագոյնս բահրեյնեան եւ Սաուդեան զօրքերի միջոցով: Արդ, պարզ է, որ Արեւմուտքը դեմոկրատիայով չէ զբաղ, այլ՝ իր զինուորական խարիսխների (բազա) գոյութեամբ, ընդդէմ Իրանի:
Բահրեյնում տարածաշրջանի ամենամեծ ամերիկեան ռազմական բազան կայ: Սաուդեան Արաբիան էլ ԱՄՆ-ի բազմակողմանի դաշնակիցն է: Բահրեյնի ժողովրդի մեծամասնութիւնը շիի արաբ է, իսկ իշխող «թագաւորական» ընտանիքը սուննի արաբ: Պարզ է, չէ՞: Դժոխքի դուռը հասնի ճնշուած ժողովուրդների ժողովրդավարական իրաւունքը, երբ Ամերիկայի ՇԱՀն է առաջնորդում:
----
Ժիրինովսկին ասել է ՝ 3րդ աշխարհամարտը սկսել է 1991-ին:
Այն երբէք չի սկսել, քանի որ երբէք խաղաղութիւն չի եղել: Առաջին եւ երկրորդ աշխարհամարտերում պատահածը մեծ պետութիւնների ճակատակռիւն էր: Միջուկային զէնքի շնորհիւ մեծերը դադարեցին պատերազմել, փոխարէնը՝ փոքրերով պատերազմեցին եւ այլ ճանապարհներով: Ահա թէ ինչո՛ւ չեն ուզում միջուկային զէնք ունեցող պետութիւների բազմացումը, որպէսզի հնարաւորութիւն ունենան աւելի մեծ թուով պետութիւնների վրայ իշխել ու ի հարկին հարել:
Ուզում են Ռուսաստանը զրկել Եւրոպան եւ Ամերիկան հարուածելու եւ ոչնչացնելու մեծապետական սպառնալիքի իրաւունքից. Արեւելեան Եւրոպայում տեղադրելով հակահրթիռային «վահանը»: Նոյն ատեն, Ռուսիան եւ Չինաստանը շրջապատում են ամէն կողմից. հարուածելու եւ ոչնչացնելու մեծապետական սպառնալիքի իրաւունքը ունենալու համար: Ահա թէ ինչո՛ւ զարկ է տրւում Հիւսիսային Բեւեռի նուաճմանը, որով մեծպետութիւնների մեծապետական հարուածի եւ ոչնչացման իրաւունքերը ընդլայնւում են:

Եւ առաքում են կաշառուած յեղափոխականներ. 20րդ դարի վարկազրկուած կրօնը՝ ժողովրդավարութիւնը տարածելու համար:

[Tigris]

Ցեղասպանն ալ արժանապատւութիւն ունի, ինչպէս նաեւ գողը: Փա՞ստ, Էր դողդողանի եւ Անլի եւի զարմանալն ու ընդվզումը՝ Նախագահ Սարգսեանի արտասանած խօսքից:
---
Ցեղասպան եւ գող եւ պաշարող Թուրքիան նորոգելով Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին. կարծեց թէ իր վրայից սրբեց Հայ Մշակոյթի ցեղասպանի խարանն ու ամօթը, մեղքն ու դատը:
Դինքին սպանելով ու յետոյ ոմն պատանու 23 բանտարկութեան դատապարտելով, ցեղասպան ու մարդասպան Թուրքիան կարծեց, թէ իր վրայից սրբեց մարդկութեան դէմ ոճիր գործողի յանցանքը:

[Tigris]

ՈՒ՞Մ Է ՁԵՌՆՏՈՒ ԾՈՎԱՀԷՆՈՒԹԻՒՆԸ

Էլեկտրոնային փոստով «Արմենիա» ուղարկեցին մի տեքստ ինտերնետից: Կարդացի եւ բոլորովին չզարմացայ: Առանց այդ էլ դա ինձ պարզ ու հասկանալի է: Բերեմ ընդամէնը մեկ պարբերութիւն. «Երիտասարդութիւնը Սոմալիում, հիմա արդէն նաեւ Եմենում, իր կուռքն է համարում ծովահէններին, ինչպէս որ տիեզերագնացութեան արշալոյսին համարում էին Յուրի Գագարինին եւ Նեյլ Արմստրոնգին, կամ ինչպէս Հին Յունաստանումՙ օլիմպիական չեմպիոններին»: Իսկ չզարմացայ այն պատճառով, որ գիտեմՙ երիտասարդութիւնը բոլորովին մեղաւոր չէ: Չէ՞ որ, պարզւում է, այդ «կուռքերը», բացի ամենայնից, նաեւ մեկենասներ են, որոնք օգնում են հաշմանդամներին, ծերերին ու երեխաներին: Ծովահէններն իրենք իրենց երբէք չէին կարող գոյութիւն ունենալ: Մանաւանդ հիմա, երբ տիեզերքից նոյնիսկ ասեղը կարող են տեսնել խոտի մեջ, էլ ուր մնաց ծովահէններինՙ նաւերով, բաց ծովում:

Ըստ իս, ճիշտ կլինի այս հրատապ թեման արծարծելու փորձ կատարել, սկսելով պատմութիւնից, համաշխարհային ծովահէնութեան ակունքներից: Խաչբառերում յաճախ կարելի է գտնել «ծովային աւազակ» բնորոշումը, որը մեկ հինգ, մեկ վեց, եւ կամ տասը տառից բաղկացած բառ է: Կամ էլ նորից հինգ տառից, բայց բոլորովին այլ պատասխան ունի: Պատճառը բազմաթիւ հոմանիշներն են, որ ծնուել են տարբեր դարերում, տարբեր լեզուներով: Ի դէպ, ամենահինը բոլորովին էլ «պիրատ»-ը չէր: Դեռեւս մ.թ.ա. 15-11-րդ դարերում պաղեստինեան ափեզերքի ծովային ավազակներին կոչում էին «տժեկերներ»: «Պիրատ» տերմինը հին Յունաստանում յայտնվել է մեր թուարկությունից առաջ 4-րդ դարում: Թէեւ յոյների մօտ այլ արտասանութիւն ուներՙ պեյրատես: Եւ նշանակում էր «բախտ փորձել»: Հռոմէացիների մօտ այն հնչում էր պիրատա: Այստեղից էլ տերմինի ներկայիս, այսպէս ասած պաշտօնական հնչիւնաբանութիւնը, որն արդէն աւելի մօտ է մեզ մօտաւորապէս միջնադարիցՙ տարբեր տարածաշրջանների, հիմնականում Եւրոպայի հետ կապուած: Կար ժամանակ, երբ այդ հրեշաւոր զբաղմունքն այնքան տարածուած էր, որ իրենքՙ ծովահէնները դարձան ռոմանտիզմի դարաշրջանի անհամար գրքերի հերոսներ: Ո՞ր պատանին չի հիացել գլխի գոյնզգոյն թաշկինակը ծոծրակին քարկապած քաջ, առնական ու ռոմանտիկ կերպարով, որի նաւակայմին ծածանւում է իր «համքարութեան» սեւ դրօշըՙ գանգով ու երկու խաչուած ոսկրերով «Ուրախ Ռոջերը», կամ չի սարսռացել գանձերի կղզում հետեւելով միոտանի, աչքին սեւ փաթաթան եւ ատամների արանքում ծխամորճ սեղմած ծովահէնին եւ մանաւանդ մտովի ունկնդրելով հարբած աւազակների երգըՙ մեռելի սնդուկի եւ մի շիշ ռոմի մասին: Իսկ որքա՜ն խորհրդաւոր են հնչում ինչպէս գողալեզու, այնպէս էլ դասական երգերում այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են «վիտալիեր», «կորսար», մանաւանդՙ «ֆլիբուստիեր»: Մինչդեռ առաջինը լատիներէնից թարմանւում է ընդամէնը «պաշարներ ուտող», երկրորդըՙ պարզապէս աւազակ, գող: Բայց յիրավի բառիս բուն իմաստով լեգենդներում երգուած «ֆլիբուստիերը» մի ողջ թիւրիմացութիւն է: Դա հոլանդերէն «վրիպուիտեր» բառն» է, որը նոյնպէս վերջնական արդիւնքում նշանակում է ծովահէն: Բայց մի ինչ-որ անգլիացի նախընտրել է բառի հիմքում միանգամից երկու անգլերէն բառարմատ տեսնելՙ «ազատ» եւ «կողոպտիչ»: Ասես խօսքը ազատ ստեղծագործողի մասին է: Մի խօսքով, տերմինները շա՜տ շա՜տ են: Ընդհանրապէս ծովահէնության ու ծովահէնների մասին շատ բան կարելի է իմանալ մեծ Ժիւլ Վեռնից, Կիր Բուլիչեւի «Ծովահէնութեան պատմութիւն» գրքիցՙ Մ. Ի. Դինոսոլովի նախաբանով, եւ իհարկէ, ծովային իրաւունքի եւ ծովահէնութեան նախնական պատմութեան հարցերով ՄԱԿ-ի նախկին փորձագէտ, իրավագէտ, մեր հայրենակից Յու. Բարսեղովի բազմաթիւ փաստագրական հետազոտութիւններից, մասնաւորապէս Կիլիկեան հայկական թագաւորութիւնում ծովահէնութեան դէմ պայքարի մասին: Այսինքն, խօսքը մեծ եւ շատ կարեւոր խնդրի մասին է, որն արդէն երկար հազարամեակներ մարդկութիւնը չի կարողանում լուծել, քանի դեռ ապացուցելի պատասխան տրուած չէ փիլիսոփայական-իրաւաբանական այն հարցին, թե «Ո՞ւմ է դա ձեռնտու»: Եւ մի՞թէ ծովահէն չէր Իթակէի ճարպիկ ու խորամանկ արքայ Ոդիսեւսը: Կարծես թէ առասպելական հերոս է, բայց նախատիպը վերցուած է կեանքից: Եւ բոլորովին էլ օդից չի վերցրել Հոմերոսն այն բառերը, որ հնչեցնում է իր հերոսի շուրթերից այն մասին, թէ արգոնաւորդները քաղաքն ավերեցին, կոտորեցին բոլոր բնակիչներին, իսկ կանանց ու գանձերը միմեանց միջեւ կիսեցին: Թող ների ինձ մեծն կոյրը, բայց ինչո՞վ ավազակ չէ, ինչո՞վ պիրատ չէ այդ, ես կասէիՙ պարզապէս տականքը: Նոյնիսկ այսպէս կոչուած կիսաստուածներն էին պիրատներ, այդ թւում նաեւ մկանուտ Հերակլէսը: Այնպէս որ, այդ ամէնը հաւանաբար ձեռնտու էր հենց աստուածներին, որոնք ծովահէնութիւնը համարում էին ընդամէնը արհեստ, զբաղմունք: Իսկ ծովային աւազակներին բոլորովին էլ պիրատներ չէին կոչում: Կիր Բուլիչեւը (Իգոր Մոժեյկո) նրանց մասին գիրքը վերնագրել է «Ծովապրուստի այրեր»: Ի՜նչ բարձրահունչ բնորոշում: Իսկ իմ կողմից յարգուած հեղինակն այդ բառերը փոխառել է հենց Հոմերոսից: Բայց դա շատ ու շատ վաղուց էր: Առասպելը մնում է առասպել: Ինչ-որ բան յօրինուած է, ինչ-որ բան, որոշ լրացումներովՙ վերցուած կեանքից: Դարերի խորքից բարձրանանք վեր, մօտենալով մեր ժամանակներին: Թէեւ 16-րդ դարը դեռեւս հեռու է մեզնից: Որեւէ մարդ, որը գոնէ փոքր ինչ ծանօթ է ծովագնացութեան պատմութեանը եւ ծովագնացների կենսագրութիւններին, չի կարող չիմանալ անգլիացի Ֆրենսիս Դրեյքի անունը: Իհարկէ, նա մեծ ծովագնաց էր: Նաեւ յայտնագործող, գիտնական, քարտեզագիր, եւ երկրորդն էր, որ պտտուեց երկրի շուրջ, եւ կարտոֆիլ բերեց Եվրոպա (նման կարծիք էլ կայ) եւ միաժամանակ... աւազակների աւազակն էր: Արիւնարբու, դաժան, պրոֆեսիոնալ ծովային աւազակ, որը թալանում էր նոյնիսկ իր հայրենակիցներին: Պատկերացնում եմ մի պահ. զոհերը նրան բերում են Անգլիայի թագուհի Եղիսաբեթ Առաջինի մոտ եւ բողոքում, որ Դրեյքը իրենց կողոպտել է մինչեւ վերջին շապիկը, քաղցած թողել երեխաներին: Իսկ թագուհին, պարզւում է, դեռ մեկ րոպէ առաջ հրաման է ստորագրել պերի, սըրի, լորդի, ֆավորիտի աստիճան շնորհել մեծ ծովահէնին, որը հերթական անգամ նորին մեծութեանը մի ողջ նաւախումբ է բերելՙ ամբարները լցուած թալանուած գանձերով: Չէ՞ որ այն ժամանակ ոչ ոք չգիտեր, որ թագուհին ծովահէնին հրաւիրում էր մասնակցելու Գաղտնի խորհուրդներին, ինչը նոյնն է, թէ հիմա նախագահին կից անվտանգութեան խորհուրդները:

Այնպէս որ, դժուար չէ գուշակել, թէ ում է ձեռնտու ծովահէնութիւնը:

Բայց դա նոյնպէս վաղուց էրՙ 16-րդ դարում: Իսկ յետո՞յ, իսկ հիմա՞: Վերջին երկու-երեք դարում (չեմ խօսում այսօրուայ ամենազօր ՄԱԿ-ի եւ Անվտանգութեան խորհուրդ անունը կրող հզորագոյն գործադիր մարմնի մասին) կարծես թե յայտնուել են ինչ-ինչ միջազգային օրէնքներ: Թերեւս առաջին եւ գործուն ծովային օրենքներն ընդունուել են Կիլիկիայի հայկական թագաւորութիւնում: Վենետիկի եւ Ջենովայի հանրապետութիւններն իրենց օրէնքները (հիմնականում ծովահէնութեան դէմ) ընդունել են հիմք ընդունելով եւ մեջբերելով Կիլիկեան յայտնի ծովային իրաւական նորմերը: Այդ մասին մանրամասն կարելի է կարդալ Յուրի Բարսեղովի աշխատութիւններում:

Ստամբուլ վերանուանուած Կոստանդնուպոլիսը իսկոյն դարձաւ այսպէս կոչուած «բարբարոսական ծովահէնութեան» գլխաւոր շտաբ, որին աջակցում եւ ոգեշնչում էր Օսմանեան կայսրութիւնը: Բայց ահա Եւրոպան, տեսնելով, որ աբորդաժի են վերցնում հիմնականում քրիստոնեաների նաւերը, կարողացավ վերջ դնել ծովահէնների նկատմամբ թուրքական իշխանութեանը: Ոչ, Եւրոպան բոլորովին էլ ծովային վայրագութեանը վերջ չտուեց, այլ պարզապէս իւրացրեց օգուտը: Անգլիայում, օրինակ, ինչպէս գրում է Բարսեղովը, ծովահէնի արհեստը խրախուսելու համար ստեղծւում էին իւրօրինակ բաժնետիրական ընկերութիւններ, որոնց մասնատէրերն էին ծովակալները, կանցլերները, նաւատէրերը եւ նոյնիսկ թագակիր անձինք: Պարզապէս օրինականացուած պետական քաղաքականութիւն, որից ամէնից շատ տուժում էին հայ վաճառականները: Չէ՞ որ կար ժամանակ, երբ համաշխարհային առեւտրաբեռների մեծ մասը ծովերով ու օվկիանոսներով փոխադրում էին հայ վաճառականները: Դա շատ հետաքրքիր թեմա է: Իսկ աւելի կոնկրետ լինելու համար ցանկանում եմ դարձեալ ու դարձեալ դիմել մեր մեծ բարեկամ Յուրի Բարսեղովի օգնութեանը, որն, ի դէպ, առաջինը շնորհաւորեց մեզ «Կիլիկիա»-ի նաւարկութեան առաջին փուլի աւարտի կապակցութեամբ: Դա Յուրի Գեորգիեւիչի մահից ոչ շատ առաջ էր: Ահա. «Հնդկական օվկիանոսի եւ Հարաւարեւելեան Ասիայի օվկիանոսներում եւ ծովերում հայ վաճառական-ծովագնացների դէմ անգլիացիների կողմից ծովահէնութեան խրախուսման մեթոդների օրինակ կարող են ծառայել յայտնի դէպքերը: Օրինակ 1685 թուականին հայկական երկու բարձրակարգ նաւերիՙ «Սուրբ Խաչ» եւ «Նոր Երուսաղէմ», զաւթումը, որոնք բեռնուած էին այն ժամանակուայ փոխարժէքով 565 հազար ֆունտ ստեռլինգ գնահատուող սուտակներով: Երկու նաւերն էլ պատկանում էին յայտնի հայ նեգոցիանտների (կոմերսանտ, որը մեծ ծաւալի առեւտուր է իրականացնում գլխաւորապէս այլ երկրների հետ.- Զ.Բ.), Յովհան եւ Յովսեփ Մարգարեան եղբայրներին, որոնք Արեւմուտքում յայտնի էին որպէս Ջոն եւ Ջոզեֆ Դա-Մարկ կամ Դեմարկորա: Տվեալ դէպքում հայերի դէմ գործեց անգլիական ֆլիբուստիերների «Դոն Ռիչարդ Բարնեբի եւ Սամուէլ Ուայթ» կազմակերպութիւնը: Աւելացնեմ, որ դրանք ինչ-որ հասարակ մահկանացու աւազակներ չէին: Նրանք, կարելի է ասելՙ պաշտօնական պետական գործիչներ էին: Ծովահէնութեամբ նոյնպէս զբաղւում էին պաշտօնապէս, Սիամի (ներկայիս Թայլանդի) թագաւորի ռազմա-ծովային բարձր պաշտօնեաների անուան տակ քողարկված: Մի խօսքով, բոլորովին դժուար չէ հասկանալ, թէ վերջիվերջոյ ում է ձեռնտու այդ չարաբաստիկ ծովահէնութիւնը:
Պետրոս Մեծը այնքան էլ չէր սիրում այդ կեղտոտ արհեստը, բայց նա նոյնպէս ստիպած էր աղտոտել ձեռքերը:
Սակայն ծովահէնութեան պատմութեան մասինՙ յաջորդ ռեպորտաժում: Այնտեղից ընթերցողը կիմանայ, թէ այսօր, ինչպէս ասում ենՙ այստեղ եւ հիմա, ում է ձեռնտու այդ յիրաւի ծովային ֆաշիզմը: Եվ ինչո՞ւ է «Արմենիա»-ի անձնակազմն ստիպուած այսքան երկար մնալ Ցեյլոնում...
...

ԶՕՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ, Հնդկական օվկիանոս

---

http://www.azg.am/AM/2011072817

Եւրոպացիք մսասէր ժողովուրդ են: Միսը պահպանելու լաւագոյն եղանակը համեմելն է եւ ապխտելը:
Համեմունքի աղբիւրը Հնդկաստանն է, որի հետ առեւտուրը երկար ժամանակ արաբները կատարած են Արաբական ծովի միջոցով. դէպի՝ Եգիպտոս, Սիրիա, Իրաք եւ Եւրոպա: Նոյն առեւտուրը ցամաքի ճանապարհով երկար ժամանակ հայերն են կատարել. Ճենք, Միջին Ասիա, Հնդկաստան, Իրան, Հայաստան եւ Եւրոպա շրջապտոյտներ կատարելով: Եւ ոչ միայն համեմունքի համար:
Ծովային առեւտուրի միջնորդ ազգեր են եղել նաեւ, անշուշտ, պարսիկներն ու աֆրիկեան ժողովուրդները:
Աֆղանների Իրան գալով եւ Սպահանին տիրելով, բազում հայեր ապաստանեցին, գաբրների հետ, համեմատաբար «ազատամիտ» Հնդկաստան: Վաճառական հայերն այս անգամ տիրեցին ծովային առեւտրին:
Պորտուգալացիներ, իսպանացիներ, բրիտանացիներ եւ ֆրանսիացիներ իրար արիւն «խմեցին» տիրելու համար ծովային առեւտրին:
Զօրի Բալայանի յօդուածը ակնարկում է ծովային առեւտրի՝ հայերից բրիտանացիներին անցնելը: Բրիտանիայի, նրա մշակոյթի, լեզուի հզօրութեան «բանալին» այս անցումն է: Հետեւաբար՝ Բրիտանիայից ծնուած ԱՄՆ-ի հզօրութեան աղբիւրը:
Ծովերին տիրելով Բրիտանիան, յետոյ նաեւ ԱՄՆ-ը, տիրեց Երկիր մոլորակի հարստութեան, ծովահէնութեամբ:

Հայերի պարտութիւնը անխուսափելի էր, քանի որ չունէին թագաւոր ու թագաւորութիւն, որպէսզի զէնք ու զինաւորով բանակներ մատակարարէին. չունէին հայկական ծով, նաւահանգիստ, որպէսզի նաւեր կառուցէին եւ տորմիղներ տրամադրէին այս գործին: Երբ պորտուգալացիք եւ իսպանացիք չդիմացան բրիտանացի ծովահէններին, անտէր հայերը՞ պիտի դիմադրէին:

Տիգրիս

[Tigris]

Որքան խորանամ ու մանրազնին հետաքննեմ քաղաքական իրադարձութիւնների խորքը, այդքան իրաւացի եմ տեսնում քաղաքականութեամբ չհետաքրքրուող մարդկանց, որոնց մասին մտածում էի, թէ անպատասխանատու են:
Չէ՛, շատ խելօք, ճաշակով եւ իմաստուն մարդիկ են:

Այդ ժամանակ «մե՜ծ» լրատուամիջոց «ռոյտերզ»ը չկար, չկար նաեւ հայկական ԶԼՄ, որպէսզի հասկանայինք Արտաշէս արքան դաւաճա՞ն է, թէ ոչ: Բայց ինչ որ գիտենք, նա սելեւկեան զօրավար է եղել, որ ծառայելով այդ պետութեան. կործանել է Հայոց Երուանդուների թագաւորութիւնը: Ժամանակը նպաստել է՝ հիմնելու աւելի ուժեղ հայկական պետութիւն: Եւ նա դարձել է Մեծ Հայքի հիմնադիր:

Երբ քննադատում են որեւէ ազգային, քաղաքական, կազմկերպական, յեղափոխական, ազատասիրական, կուսակցական կամ խորհրդանշանական երեւոյթ, հակաճառողը փոխանակ ներկայացուած քննադատութեանը պատասխանելու, լուսաբանելու, փաստերով հակադարձելու. մխրճւում է նեղացածութեան, զգացականութեան, քինախնդրութեան յորձանուտի մէջ, եւ փոխադարձ քննադատութեան է ենթարկում իր պաշտպանեալը քննադատող կողմի տարբեր անբարեմասնութիւններն ու թերութիւները, որոնք յաճախ համահունչ հակահարուած չեն լինում առաջին կողմի կատարած ահաւոր քննդատութեան կամ ամբաստանութեան:

Ինձ համար ցաւալի էր արցախեան ազատամարտի հերոսի հանդէպ հնչած մեղադրանքը: Ստուգեցի:
Եթէ նա Ֆրանսիայի գործակալ է եղել, ուրեմն Ֆրանսիան չէր ուզում օդակայանի գրաւում, օսմանցի բռնակալի սպանութիւն, փոխարէնը՝ նպաստում էր թաթար խանի բռնակալութեան վերացմանը, որից յետոյ նաեւ տարածաշրջան ներխուժելու նկրտում ունէր թերեւս: Ո՞վ գիտի:

Այս թուրքը մի՛ սպանէք, ա՛յդ թուրքը սպանէք:

Եւ յիշեցի «Արամ» ֆիլմը, որտեղ հայ ահաբեկիչին անուղղակիօրէն օգնում է ֆրանսիական հետախուզական ծառայութիւնը, որպէսզի խուսափի կալանքից ու գնա այնտեղ, ուր ամեհի լեռներն են:

Այդ ժամանակուայ Ֆրանսիան այս էր: Հիմա թէ լինէր ազատամարտը Արցախի, հաւանաբար Սարկոզիի Ֆրանսիան, ի՛նքը, կը հետապնդէր ու կը չեզոքացնէր Աւոյին:
Եթէ Նա Արեւմուտքի մարդն էր, ո՞ւմ մարդիկն էին նրա հայազգի զոհերը: Սա հարց է, մեղադրանք չէ:

Եւ եթէ նա չսպանէր իր ընկերներին, ո՞վ գիտի ինչե՜ր, ի՜նչ հերոսութիւններ կանէին նրանք ազատագրուող Արցախում:

Չեմ մեղադրում: Մտածում եմ:

Ի՞նչ հետեւութիւն կարող ենք անել այս երեւոյթից: Մեր կազմակերպութիւնների, կուսակցութիւնների, քաղաքական մարմինների մէջ կարող են լինել տարբեր պատկանելիութիւններ ունեցող «բջիջներ», որոնց միջեւի հակամարտութիւնը զգալի չէր Խորհրդային Միութեան տարրալուծման ժամանակ, երբ Ելցին պապին հարբած վիճակում կսմթում էր սրան ու նրան, սակայն հիմա, երբ Մոսկովը (եւ Պեկինը) հզօրութեան նշաններ են ցոյց տալիս, վերստին ակներեւ է դառնում տարբեր արեւելումներ ունեցող ղեկավարների բախումը նոյն կազմակերպութեան մէջ:
Եւ մենք, շարքային մահկանացուներս, առանց հասկանալու եւ առանց կողմնորոշուելու գնում ենք...

Հայը պէտք է լինի հայամէտ, երեւանակենտրոն. նոյնիսկ եթէ քաղաքացիութիւն չստանայ: Երեւանը պէտք է լինի ազատ: Ազատութիւնը տարբեր կարողութիւնների եւ կարելիութիւնների համադրումն է՝ ի շահ հանրութեան:

[Tigris]

Այսօր յաճախ կը լսենք մեր ժողովուրդի անդամներէն, որ յոգներ են հայկական նիւթերէն:
Ամերիկացիք, իրենց եղած ու չեղած իրողութիւներով ֆիլմեր կը պատրաստեն, ձայնային եւ գունային ազդեցիկ ներկայացումներով կը գրաւեն աշխարհի տարբեր ժաղովուրդներու զաւակներուն հետաքրքրութիւնը: Հայ պատանին իր ուշադրութիւնը «գամած է» ամերկեան պարապ-սարապ նիւթերով ստեղծուած քարտուն եւ սովորական ֆիլմերուն վրայ:
Ամերիկան շուկայ ունի, որու շնորհիւ ունեցած է շարժանկարի ճարտարարուեստ:

Մեր նիւթերը մեզի աւելի հետաքրքիր են, իրողապէս, սակայն ներկայացման ձեւերը՝ ասմունք, թատրոն, դասախօսութիւն, ընթերցանութիւն, եւայլն, եւայլն, մեծամասնութեան համար հետաքրքիր չեն:

Ամերիկեան անհեթեթ նիւթեր եւ հայկական լուրջ ու կենսական նիւթեր: Սակայն մեր ժողովուրդի զաւակները կը նախընտրեն անհեթեթը:
Կը թուի թէ սերիալները պիտի կարենային հայկական թեմաներով հայ մարդուն գեղագիտական եւ ժամանցային զբաղմունք ստեղծել, սակայն ափսոս, սերիալները չեն սիրուիր, հազիւ թէ լսեցի՝ մեկը կը սիրէ դիտել հայկական սերիալ:
Ուրեմն միամիտ միամիտ հարց տամք հայկական սերիալ ստեղծողներուն: Ինչո՞ւ մեր առօրեան կը ներկայացնէք, իր պարապութեամբ, զանց առնելով մեր կեանքը, անցեալի եւ ներկայի, իր տիեզերական մեծութեամբ:

Ցեղասպանութեան թեման մեր ժողովուրդի բոլոր զանգուածները հետաքրքրած է, անցեալին եւ ներկային. մեր կեանքերը փոխած եւ ապագան փոխած է: Ինչո՞ւ համիդեան ռեժիմի կամ Ադանայի կոտորածի նման ժամանակաշրջան ներկայացնող թեմայով պատմական սերիալ չի ստեղծուիր:

Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումը, 6 դար յետոյ անկախութիւն ձեռքբերելը: Հայկական ներգաղթը, արտագաղթը, Հայրենական պատերազմը, Հայկական զինեալ պայքարը, եւ այլն եւ այլն: Ասոնք բոլորն ալ պատմական նիւթեր են, սակայն շատ հին չեն, մեր ներկային առնչուած են:
Մի՞թէ դժուար է լուրջ գործեր ստեղծելը:
Գրական երկեր շատ ունինք, որոնք գիր թուղթի վրայ անկենդան դրութեան մէջ են: Ինչո՞ւ չկենդանացնել բարձրարուեստ ներկայացումով:

Պարոյր Սեւակ, Չարենց, Թումանեան: Դէմքեր են եւ արժանի ունենալու իրենց մասին պատմող սերիալ կամ ֆիլմ: Նժդեհ, Նաթալի, Թեհլիրեան: Թեհլիրեանի մասին մեր «ազիզ ախպեր» թուրքերը ֆիլմ են ստեղծել, իսկ մենք գրքերից գիտենք նրան:

Պատմական եւ քաղաքական թեմաներով ստեղծուելիք ֆիլմերն իրենց մասին համաշխարհային հետաքրքրութիւն կարող են ստեղծել եւ կստեղծեն:

Հայկական ֆիլմարտադրութիւնը մեծ մարտահրաւէրի դէմ կը գտնուի. պաստառին հանել մեր ներկան, անցեալն ու ապագան:

[Tigris]

Առաւօտուն, գործատեղիի ճանապարհին, միտս եկաւ «պրոֆեսիոնալ հեղափոխական» բառակապակցութիւնը, որ շատ եմ կարդացել ՀՍՍՀ-ում:
Մանկուց «ընկերս» է եղել հանրագիտարանը, որը թերթելիս, գիտանականների եւ այլ յայտնի ու անյայտ անձանց շարքում մեկ էլ կհանդիպես ոմն անձի, որի արժանիքը «պրոֆեսիոնալ հեղափոխական» լինելն է:

Ինչո՞ւ. յեղափոխական պատրաստելու դպրո՞ց կայ, որն աւարտողը պրոֆեսիոնալ է դառնում,
Իսկ չաւարտողը՝ «խակ» յեղափոխական:

Միթէ՞ սա միսիոնէրութեան մի տեսակը չէ, որի համար որոշ պատրաստուածութիւնից յետոյ ուղարկում էին (եւ ուղարկում) մինչեւ ցերկիրն ուր-որ-ուզես:

Հաւաքագրում են, հաւատափոխ են դարձնում եւ ուղարկում, քանի որ նա լաւագոյնը կիմանայ հաւատափոխել իր նմաններին:

Վերադառնալով պրոֆեսիոնալ յեղափոխականներին: Մենք կարծում ենք, որ մեր ազգային ազատագրական պայքարի ֆիդայիները նրանց շարքին չեն պատկանում: Յովնան Խութեցին, որ ապստամբեց արաբների բռնատիրութեան դէմ, պրոֆեսիոնալ յեղափոխական չէր:

Եւ մտածում եմ՝ յեղափոխական լինելը արհեստ չէ, որ պրոֆեսիոնալ ու ոչ-պրոֆեսիոնալ լինի այդ վիճակն ունեցողը: Կոչում է, ինչպէս մայրութիւնը, զոհաբերութիւնը եւայլն:

Այնպէս որ չի կարելի ասել պրոֆեսիոնալ կաթողիկոս, պրոֆեսիոնալ մամա, նմանապէս չի կարելի ասել պրոֆեսիոնալ յեղափոխական: Բացառութիւն կարող է լինել, միայն եթէ սովետական հասկացողութեամբ յեղափոխութիւն բառի տակ արհեստական բաներ հասկացուեն. խարդաւող, խաբեբայ:
Այո՛, խաբեբան կարող է լինել պրոֆեսիոնալ եւ ոչ պրոֆեսիոնալ:

[Tigris]

Ամերիկան որոշել է Սիրիան քանդել, տարբեր պատճառներով: Ուստի, լրագրողական վոհմակները նոյն հանկերգը երգում են բոլոր օրը:
Երէկ «Շանթ» էի դիտում: Յայտնի լրագրողը, իր եղանակաւոր առոգանութեամբ եւ դասը լաւ սորված աշակերտի պէս թացը չորին խառնելով սկսաւ ցեխ սրսկել Սիրիայի հանդէպ: Հաղորդավարուհին նշեց աւազակախումբերի գոյութիւնը:

Յայտնի լրագրողը իր «միջազգային» բեմի միւս լրագրողներուն պէս առարկեց, թէ «Սիրիան փակ երկիր է, ոչ ոք չի հասկանում ի՛նչ է կատարւում: Ես տեսայ կամուրջից ոստիկանների գլխատուած դիակները նետողները, բայց նրանց ճակատում չէր գրուած, որ աւազակներ են»:

Պարոններ չյարգարժան լրագրողները ամէն ինչ, ամէն ինչ, ամէն ինչ մանրամասնութեամբ իմանում են Սիրիայի մասին: Ամենայետին գիւղերում, քաղաքների արուարձաններում որքա՛ն մարդ է սպանւում, որքանն է անհետ կորում. «գիտեն»: Ո՞ր մզկիթից դուրս եկողների վրայ կրակ են բացում. գիտեն: Մի խօսքով՝ ամէն ինչ գիտեն եւ կարող են օրերով պատմել եւ չի աւարտուի տեղեկանքը:

Սակայն երբ հերթը հասնում է վաւերացուած, լուսանկարուած, ֆիլմի արձանագրուած փաստացի տուեալներին, ըստ որոնց բացայայտւում է առաջին իսկ օրից զինեալ ապստամբութեան ոճրային բնոյթը պետութեան (եւ ժողովրդի) հանդէպ. անամօթաբար ասում են, թէ՝ «Սիրիան փակ երկիր է, լրագրողներին ներս չեն թողնում»:

Թեշքիլաթը Մախսուսէի պաշտպանը մոռացաւ աւելացնել, որ Էրդողանը պարտականութիւն է ստացել, օբամիայից, դեմոկրատիա արտածել դէպի Սիրիա: Ամօ՛թ:

Մեր հոգեւոր այրերն էլ լռում են: Էքիւմենիկ, չեքիւմենիկ՝ ինչո՞ւ համար են, ո՞ր օրուայ համար են: Ամբողջ «քրիստոնեայ» Արեւմուտքը Իթթիհադական-օսմանցի է դարձել:

[Tigris]

Այսօր բարեկամս, «Շանթ»ի, Սիրիայի մասին չխօսեց: Խօսեց Լիբիայի, Եգիպտոսի, Վիլիամի բարի օրինակի եւ այլ յոյժ կարեւոր խնդիրների մասին, սակայն սպասումով սպասածս չասեց: Լաւ արեց: Եթէ ջարդարար ահաբեկիչները տեղեկութիւն չեն հաղորդում, ուրեմն ասելիք չկայ, Սիրիական լրատուամիջոցներից օգտուող չկայ, քանի որ սկզբից որոշուել է խեղդել նրա ձայնը:Երէկ, Լաթաքիայի Առամլա թաղամասը գրաւող ահաբեկիչները շէնքերի տանիքների վրայ կառքի անիւներ այրեցին, որպէսզի վոհմակային շնականութեամբ Սիրիայի դէմ արշաւող լրատուամիջոցները ապացոյց ունենան ասելու, որ սիրիական բանակը ռմբահարում է խաղաղ բնակիչների շէնքերը:Այսօր մաքրուեց ահաբեկիչներից եւ ականներից: 40 վիրաւոր եւ 3 նահատակ անվտանգութեան ուժերից: Շնորհակալութիւն ձեզ լրատուամիջոցներ, շնորհակալութիւն ձեզ աշխարհում ժողովրդավարութիւն հաստատել ուզող Էրդողան, Սարկոզի, Կամերոն, Քլինթոն, Օբամա, քանի որ ձեր գրգռիչ, նպատակաուղղուած հակասիրիականութեամբ քաջալերեցիք ահաբեկիչներին եւ 3 նահատակ պատճառեցիք ու քառասուն վիրաւոր: Խանգարեցին մեր անդորրը, ապագայի հանդէպ վստահութիւնը եւ շրջագայելու ազատութիւնը եւ տնտեսական գործունէութիւնը:Բարեկամս՝ աշկերտային պարտաճանաչութեամբ լրահոսող լրագրողը, որ զանց առաւ Լոնդոնի արուարձանային խլրտումների խորքային պատճառը, տնտեսական, տասնեակ միլիոնաւոր ստերլին արժող Վիլիամի բաքինհէմեան պսակադրութեան մէջ լուսաւոր կէտ գտաւ, այն է՝ մի զոյգ այցելելով այդ վայր, ու քաջալերուելով ծովահէնների թագաւորութեան ժառանգ Վիլիամի խիզախ արարքից, որոշել է պսակադրուել: Թէ չէ՝ որպէս ճշմարիտ բրիտանացի քաղաքացի եւ ճշմարիտ քրիստոնեայ անզագս ու անպսակ ամուսնական կեանքով պիտի ապրէին եւ անտեսէին անգլիական աւանդական արժէքների կրող բաքինգհէմեան արքայական ընտանիքի դաւանած բարքն ու վարքը:Ճորտական տիրասիրութիւն եւ ակնակապիճային ուղղամտութիւն:

[Tigris]

Համահայկական խաղերը եւ մեր համահայկական պարտութիւնըՀայաշխարհը՝ հայկական կեանքով հետաքրքիր հայութիւնը հրճուցաւ համահայկական խաղերով խանդավառուելով:Տխուր իրականութիւն՝ Սեբաստիայից, Խարբերդից, Մալաթիայից հայեր չկան: Ի դէպ՝ երեւանեան թաղամասերը նկատի չունեմ: Սրանք քաղաքներ են, որտեղ աւելի շատ հայեր էին ապրում, քան Երեւանում, Գիւմրիում, Վանաձորում. նոյն ժամանակաշրջանում:Փոխարէնը հայեր եկան աշխարհի բոլոր հայակորուստ ծագերից, Սասուն ծնուած՝ սակայն Պոլսից՝ բիւզանդական եւ օսմանեան կայսրութիւնների հայակեր քաղաքականութիւնների բնօրրանից. արեւմտահայութեան արտագաղթի առաջին կայարանից:Մենք դարեր շարունակ պետութիւն չենք ունեցել: Առանց հայ պետականութեան գոյատեւել ենք, որպէս հայ ժողովուրդ. ոմանց կարծիքով հայի հաստատականութեան եւ հայ եկեղեցւոյ շնորհիւ, իսկ իմ կարծիքով՝ հայկական երկրների շնորհիւ:Պետութիւն չեն ունեցել, սակայն երկրներ ենք ունեցել, ռուսական, պարսկական եւ թուրքական բռնատիրութեան ներքոյ գոյատեւող հայկական երկրներ, հայաստաններ, որտեղ գիւղն ու քաղաքը, լեռն ու ձորը, հանդն ու անտառը հայաբնակ են եղել: Եւ այդ հայաբնակ երկրներն են որ պահել հայութիւնն ու եկեղեցին, քանի որ առանց հայութեան, հայ եկեղեցի լինել չի կարող: Իսկ հիմա, հայութեան մեծամասնութիւնը որ չունի ազգային պետութիւն, իր գլխավերեւում, սփռուած է աշխարհում, երկիր էլ չունի:Նա չի ապրում հայկական միջավայրում: Ազգային աւանդական կուսակցութիւններն ստեղծուել են ժողովուրդի համար. Հա՛յ ժողովրդի համար: Առանց երկրի՝ հայութիւնը դատապարտուած է լեհահայ համայնքի նման ուծացման, ոսւտի՝ հայ աւանդական կուսակցութիւնների գոյութիւնը երկրից դուրս. դուրս է նրա ստեղծման սկզբնական նպատակներից, այնքան ժամանակ, որքան դէպի երկիր կարգախօսով հանդերձ կուսակցութիւններն ու նրանց համակիրները շարժւում են միշտ դէպի երկրից ու նրա անմիջական շրջապատից դուրս:Այսպիսով Հայ Դատն ու հայութեան պայքարը քաղքենիանում է, մանրանում ու դուրսի երկրների ձեռքին պատանդ ու նախաձեռնութիւն դառնում: Հայութեանը երկրից օտարանալով՝ օտարանում է նրա ժառանգական իրաւունքի գիտակցութիւնը եւ դառնում հիւրընկալ երկրների ձեւած ու չափած ճանաչումների եւ պահանջատիրութեան գերին: Մի եկեշեցի նորոգելով, մի զբօսաշրջային պտոյտով, մի հաշտեցման յանձնաժողովով կաղապարւում է օտար պետութիւնների ձեռքին պատանդացած հայութեան իրաւունքի ճանաչումը:Կուսակցութիւնները կազմւում են կուսակցականներից, որոնք ձեւով յեղափոխական ու ազգային, սակայն խորքով քաղքենի եւ միջազգային կերպարներ են, ապա թէ ոչ հայրենիք (երկիր)-ժողովուրդ կապը չէր խզուէր եւ հայութիւնը Հայաստանի Հանրապետութեան հանդէպ աւելի գործունեայ կլինէր: Կարծես Հայ ժողովուրդը նահատակուեցաւ որպէսզի ամերիկեան եւ եւրոպական ատեանները Թուրքիային պարտադրեն աւելի սերտ դաշնակից լինել:Այսօր ամերիկեան հետազոտական մի կազմակերպութիւն յայտնեց, թէ Կովկասում անլուծելի խնդիրների մէջ հայ-թուրքականը ամենահեշտ լուծելին է: Ահա թէ որքա՜ն են դատարկել հայութեան դատն ու իրաւունքը իր պարունակից, խլել են այն հայ ժողովրդի պահանջատէր բռունցքից, տարբեր հայանուն նորածիլ եւ հնաւանդ կազմակերպութիւնների միջոցով, որ հեշտ լուծելի է համարւում: Պարզեցուած ու միամիտ լուծումներով, այլ խօսքով՝ հայութեան քաղաքական միտքը հարթելով եւ արդուկելով՝ ամերիկեան չափանիշներով ու պահանջներին համահունչ, հայ ժողովուրդը թւում է թէ խնդիրներ չունի Թուրքիայի հետ, միայն թէ Թուրքիան պէտք է բացի սահմանը: Դա էլ չի անում, քանի որ Արցախը ազատագրուել է:Եթէ Ամերիկան չկարողանայ համոզել Թուրքիային, բացել սահմանը, այս անգամ պիտի փորձէ համոզել հայերին, շատ զիջել Արցախում: Ամերիկան Թուրքիային մեծ դեր է վերապահել Միջին Արեւելքում եւ Անդրկովկասում:Ամերիկան, իրեն գլխացաւանք պատճառող խնդիրներից ազատուելու լաւագոյն ձեւը գտել է որդեգրելով այդ խնդիրները:Պաղեստինեան խնդրի լուծում՝ ըստ ամերիկեան շահին, հայկական խնդրի լուծում՝ ըստ ամերիկեան շահին: Եւ այսպէս:Այսինքն դատի տէր ժողովուրդների դատերը առեւանգուել են ծաւալապաշտ եւ թուրքի դաշնակից ԱՄՆ-ից: