Հանրային հեռուստատեսություն

[Tigris]

Ինչպէս միշտ, երեկ նոյնպէս, Հ1 հեռուստաալիքը միակ հայկականն էր մեզ համար:
Ինձ համար, այնքան սովոր դարձած, մշակութային գործով զբաղող մարդկանց պիրկ դէմք տեսայ երեկ:
Մշակոյթը կեանք է, ըստ էութեան, առաջին մշակութային գործիչն ալ՝ եզով արտը վարող ու հորովել երգող մի ռամիկ: Նրա թուշը արեւից խանձած, շուրթը պապակից ճաքճքած պէտք է լինի, նա իր վրա պէտք է կրի հայրենի լոյսի ու ջրի, հողի ու հովի պատճառած մաշումի հետքը:
Հիմա, մշակոյթը ապսպրելիք ապրանք է, որոշեալ չափանիշով, մինչեւ ոտքդ կգայ, ու դու հողի բարիքը ապրելու համար մինչեւ հող գնալու պէտք չունես:

Այսպէս, պաշտօնականացուած մշակութային յայտագիր մըն էր. երեկ դիտածս, որուն տրուած է «Վերնատուն» անունը: Վերնատունը պատուհան չունէր, ներքին կահաւորումը մութի մէջ էր: Յայտագրին տրամադրուած ժամանակը քիչ էր: Հաղորդավարը կը տագնապէր զրուցակցի հետ իր ունեցած հաճելի զրոյցի շուտափոյթ աւարտի մօտեցումէն, եւ կ’առաջարկէր հիւրին. պարբերաբար տեսակցիլ վերնատան մէջ:
Հիւրը՝ մշակութային կարկառուն տիկին մը, առաջարկեց գալիք զրոյցի նիւթը կոնկրետացնել, բան մը՝ որուն հաղորդավարը համաձայնեցաւ, ու կրկնեց, որ պէտք է կոնկրետ մշակութայինխնդիրի մասին ըլլայ իրենց զրոյցը:
Ես ալ, հաղորդումը դիտելէս ետք, բաւականին կոնկրետացած մշակութային վառ տեսիլքով, փոխեցի կայանը, մոռնալով, թէ ճշգրիտ ի'նչի մասին կը խօսուէր:

[Tigris]

Երեկ, Վերին տան տէր տիար Օրդեան, զրուցում էր եներգիայի մասին (արդեօ՞ք էներգյա պիտի գրէի): Նրա շնորհիւ, իմացայ ուժանիւթ բառի հայերէնը, որ է՝ եներգիա:
Հայաստան-Սփիւռք պինդ ու սեղմ կապի մի նոր յաղթանակ էր energia բառի գիտակցումը: Դեռ ինչե՜ր պիտի սովորենք:

[Tigris]

Երեկ, հայ ժողովուրդը՝ ի Սփիւռս եւ ի Հայս, սուղ ժամանակ կորուսեց. դիտելով Հայաստանի Պետական հեռուստաալիքի «Օտար խաղեր» հաղորդումը:
Բըրբըռ, գըրգըռ, դըրդըռ լսելուց ետքը, մտածեցի ինչ գրեմ ԴՆ-ում, որ հասու լինի խօսքս: Մինչ խորհում էի ասելիքիս մասին, Հ1-ը բաղդատեցի բանանային կամ Ափրիկեան երկրների պետական հեռուստաալիքների հետ, թէ, արդե՞օք դրանք էլ այսպէս գռեհիկ հաղորդումների սփռումը կը թոյլատրէն իրենց եթերից: Ո'չ, քանզի Պետական հեռուստաալիքն է երկրի, ժողովրդի դիմագիծը, ու որեւէ պետութիւն, չի' թոյլատրում իր դիմագծի այլանդակ նեերկայացումը, հենց իր հեռուստակայանից:
Արբանեակային հաղորդումների տարածումով, կարողանում ենք ճանաչել զբանն այլ ազգաց: Այսինքն, երբ ուզում ենք ճանաչել Հունգար ազգը, դիտում ենք արբանեակով հեռարձակուող պետական Duna հեռուստաալիքը: Հետաքրքրւում եմ Կովկասեան ազգերով, ու նայում չերքեզ-ադըղեն ժողովրդի Nart հեուստաալիքին, որ սփռում է հաղորդումներ չերքեզների մասին, ողջ չերքեզական Սփիւռքից ու Հայրենիքից:
Հայերին ճանաչել ուզող այլազգին, ի՞նչ պիտի իմանայ մեր մասին, երբ որոնի ու գտնի Arm-Հ1-ը, ու բախտով հանդիպի «Օտար խաղին»: Բարեբախտաբար հայերէն չի հասկանալու, դերասանների շարժուձեւերից էլ շատ բան չի գուշակելու: Մենք ի՞նչ ենք իմանալու ու մտածելու մեր մասին:

-'-

Արեւմտահայերէնի հաղորդավար ընկերս, երեկ հիւրընկալեց մեր կողմերէն հայ մը: Չկրցայ մտիկ ընել...: Ցաւալի է հայերէնի մոռացումը: Ժողովո'ւրդ, սա չէ մեր հայերէնը: Show business-ի ասպարէզին մէջ գործող մեր հիւրը. «վալլահի յանի կ’ըսեմկոր, էմիրըլաւ մարդ է»: Բարեկա'մ Show businessman, նախքան ասպարէզիդ մէջ յաջողութեան հասնիլդ, չկրցա՞ր կարգին հայերէն մը սորվիլ: Ինչո՞ւ ընդունելի հայերէնի մը իմացումը, Սփիւռքի տարածքին, խմբագիրներուն եւ բանաստեղծներուն մենաշնորհն է:
«Վալլահի» բառի փոխան, կրնանք գործածել. «ճիշտը», «յիրաւի», «իրապէս», «իսկապէս», «իսկը» եւն:
Հայերէնի լոռեցի ուսուցչուհիս, մեզ ծանօթացրեց Հ. Մուրադեանի ներքոյիշեալ երգի տողերին, որոնց վրայ, չգիտեմ ո'վ եւ ե'րբ, աւելացրել է. «Վըլը աբո, վըլը կերթանք մըր Երկիր»: Աբո՝ քուրդերէն հօբար:

Քէլէ' լաո, քէլէ' երթանք մըր երկիր,

Երթանք ըն ձոր, քաղինք մատղաշ խաւրծիլ,
Քաղինք, քաղինք, էնինք մըզի դեղ ու ճար
Քէլէ', լաո, քէլէ'' երթանք մըր երկիր:

Ամեն թփին կիջնի քաղցրիկ մանանա,
Մեկ-մեկ փշուր ուտինք, մըր սիրտ հովանա,
Սասնա երկիր մըր աչւու դեմ թող ծովանա,
Քէլէ', լաո, քէլէ' երթանք մըր երկիր:

Հոն արօսներ կտուց-կտցի կը երգին,
Ծիծեռնակներ թեւիկ-թեւիկ կը ծափին,
Քարեր առանց մըզի արցունք կը թափին,
Քէլէ', լաո, քէլէ' երթանք մըր երկիր:

Մըր հէր էնտեղ, մըր մէր էնտեղ կը ծաղկին,
Անուշ կիլան, մրմուռ ձէնով կը կանչին.
Ի՞մալ կեղնի, ի՞մալ չերթանք մըր երկիր,
Քէլէ', լաո, քէլէ' երթանք մըր երկիր:

Լաւի մասին էլ խօսեմ, որ չասուի. «միա'յն անորակն են տեսնում», Արտակ Ալեքսանեանի «Բանաձեւ»-ը, «Շողակաթ»-ի հաղորդումները երբեմն, եւն:

[Tigris]

Ըստ երեւոյթին՝ «Վերնատուն»ի մասին ամեն օր պիտի գրեմ:
Երեկ, Մարատ Օրդեանի հիւրն էր ԵՊ համալսարանի ռեկտորը: Վերջինս՝ արագ մտածող եւ ճիշտ պատասխանող մարդու տպաւորում թողեց: Հիմա, եթէ առաջարկեմ ռեկտոր-ը թարգմանել, կստանամ այսպիսի պատասխաններ.-
-Ռեկտոր՝ այժմ հայերէն է համարւում,
-Չէ՛, ձեր տուած թարգմանութիւններից եւ ոչ մեկը չի տալիս ռեկտոր-ի այժմու իմաստը:
Այսպիսի հարց է ծագում. իսկ ինչո՞ւ եւրոպացիք կարողանում են, բառի հին իմաստների զուգահեռ հասկանալ նաեւ նրա նոր իմաստները...
Անգլ. բառարանս թարգմանեց. տեսուչ, ղեկավար, առաջնորդ, դաստիարակ, պետ (համալսարանի), վարդապետ: Բառի վարդապետ թարգմանութիւնը վկայում է այն մասին, որ նախապէս համալսարանը եկեղեցու կողմից կառավարուող հաստատութիւն է եղել:
Ուշացած երազս էր լինել այնտեղ:
Ռեկտորը, կամ քրմապետը, խօսում էր հումանիտար գիտութիւնների մասին, որոնք անհմամեմատ աւելի քիչ ծախս են պատճառում եւ շուկայում պահանջք ունեն, ի տարբերութիւն՝ բնագիտական ճշգրիտ գիտութիւնների:
Human = մարդ,
Humanitair ֆրանսերէն է (լատին ծագումով), որի անգլերէնը humanitarian բառն է, որ թարգմանի՝ մարդկային:
Հիմա, եթէ հնչէր մարդկային գիտութիւններ եզրաբանումը, թերեւս նուազ յարգանք արդէր, քանզի օտար բառը խոր ազդեցութիւն է թողնում, քան ամենօրեայ գործածական ծանօթ բառը:
Հումանիտար- հում ա մի՛ տար:

[Tigris]

Ողջո՜յն հայրենակիցներ,
Ինչպէս գիտէք, Հ1-ի անընդմէջ դիտող լինելով, չենք կարող չարձանագրել այն երեւոյթները, որոնք ըստ մեր հայեցողութեան խոտոր են: Լաւը, գեղեցիկը, որոնք անպայման կան, ինքնարդարացման ու արդարացման կարիք չունեն, քանզի ո՞վ կարող է ասել. Արեգակը չի շողում: Ուստի, ժուժկալ լինելով լաւի գովաբանման խնդրում, արձանագրենք լոկ անորակն ու անմակարդակը:
Դիտում ենք, ու հետեւում Հ1-ին: Աշխատում ենք համոզել մեր բարեկամներին ու ազգականներին դիտել Հ1:
Շաբաթներէ իվեր, մինչ դիտում ենք Հ1-ը, մի փոքր աղջիկի երգ է ներկայացւում. օրական չգիտեմ հի՞նգ թէ տաս անգամ: Ամէն անգամին էլ եղբայրս ջղայնանալով անջատում է ձայնը, մտածելով, որ հաստատ այս աղջիկը Հ1-ի տնօրէնի դուստրն է: Հարցրի նրան՝ ի՞նչ է երգի անունը... անդրադարձանք. սա յաջորդ մանկական Եւրատեսիլի մրցոյթին Հայաստանը ներկայացնող երգն է:
Կրկնեմ՝ եթէ ամերիկեան ոճով երգ ուզենանք ունկնդրել, կգնանք նրա ակունքը: Չենք թերարժեւորում ո'չ մի ժողովուրդի ժանրը, ոճը: Ամէն ինչ գեղեցիկ է հենց իր ներկայացուցիչի մատուցմամբ: Կովկասեան արտաքինով այս աղջկայ երգը իմ Հայաստանը չի ներկայացնելու Եւրատեսիլում: Թո'ղ այս երգը հնչի անդ, ո'չ աստ:

[Tigris]

«Հ1», 18-11-2008, «Բանաձեւ»
Կարելի՞ է ընկերային նիւթի մը մասին հաղորդել, որպէս պատերազմական թեժ ճակատէն կատարած հաղորդում: Արագ, հեւ ի հեւ, տագնապով, տեսախցիկ դողացնելով, գործի դաշտ արշաւելով եւ մասամբ նորին: Եղած-չեղածը համացանցի մասին էր, եւ հաղորդուածն ալ գրեթէ բոլորիս ծանօթ, որ սակայն երբ գեղեցիկ, հեզասահ ու իմաստուն ձեւով կը հրամցուի. հաճոյքով կը դիտուի:

[Tigris]

ՅԱՆՈՒՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՈՒ նախատրամադրուած չլինելով Հ1ի հանդէպ, արձանագրեմ այն նախագծերի անունները, որոնց վերաբերեալ, առնուազ կարող եմ ասել՝ սիրում եմ դիտել հետաքրքրութեամբ:

ԿԱՐՕՏ
«Կարօտ»-ի հաղորդումները միշտ այլ հետաքրքրութեամբ դիտում եմ, ու ափսոսում՝ երբ դիտելու հնարաւորութիւն չեմ ունենում: Հայագիտական, հայրենագիտական, ազգագրական, մշակութային ահռելի տեղեկանք է բովանդակում «Կարօտ»ը:
Հայաստանը միա'յն Երեւանը չէ:
Յիշեմ Ախտալա քաղաքի վերաբերեալ հաղորդումը, երբ չէի հասցնում ընբռնել ու «մարսել» ինձ համար այնքան հետաքրքիր տեղեկանքը:

ԽԱՉՓՈՂԱՆ
Նմանապէս՝ հայագիտական եւ ուսուցողական հաղորդում է:

ՎԵՐՆԱՏՈՒՆ
Այո՛, հետաքրքիր նիւթերի մասին զրուցող հիւրեր է ունենում Վերնատունը:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՃԱՄՓԷՔԻ ՎՐԱՅ
Եթէ՝ ճիշտ եմ յիշում, «Օտար ամայի ճամփէքի վրայ» հաղորդաշարի, Հայաստանեան շրջագայութեան տարբերակի անունը: Երանի, մեծարգոյ հեղինակը կարենայ. հաղորդման վայրից ուղղակի խօսել:

ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԱՂՄԿՈՒՄ ԱՆՑԵԱԼԸ
Մեծ ուշադրութեամբ ունկնդրում եմ: Անցեալի մութ ծալքերը լուսաբանող, տարբեր պատմաբանների տեսակէտները համադրող վերոյիշեալ հաղորդաշարը, չափազանց արժէքաւոր համարում եմ:
Շնորհակալութիւն:

[Tigris]

Ցաւօք, միշտ հնարաւորութիւն չունեմ, ունկնդրելու Մարատ Օրդեանի Վերնատան հիւրերը: Երեկ առիթ ունէի ներկայ լինելու այդ հաղորդման, բայց ցաւեցի ներկայ լինելուս:
Ողբալիք է Հայաստանի վիճակը: Ինչպէս որ են սերիալները, երգի շուկան, տնտեսութիւնը, այնպէս էլ է «հայագիտութիւնը»:
Նորայայտ «հայագէտները» չեն էլ անդրադառնում ի՜նչ ահռելի վնասներ են պատճառում, առաջին հերթին բանականութեան, երկրորդ՝ ճշմարտութեան:
Սրանց զէնքը փուճ հայրենասիրութիւնն է: Տգէտ զանգուածների ինքնասիրութիւնը շոյելով ժողովրդականութիւն են շահում, թէ` տեսէ'ք, բոլոր ազգերը մեզանից են ծնուել, կամ՝ բոլոր լեզուների մայրը արդի աշխարհաբար հայերէնն է:
Երեկ, Վերնատան հիւրից հասկացայ. "financial crisis" բառակապակցութիւնը հայերէնից բացի այլ լեզուներուվ չի մեկնաբանւում, քանզի այլ լեզուներում չկան սրանց արմատներով կազմուած այլ բառեր: Իսկ հայերէնով, ոչ այլ ինչ է, քան «փին անցեալ գրէ զիս» («փին»-ը փինաչիութիւնն է):

Յետ գրութիւն. հայերէն խօսքը չի գնում, այլ՝ հնչում է եւ վերաբերում:

[Tigris]

«Top 10»հաղորդման հովանաւորն է՝ "Gian(n)i Restaurant" ակումբը: Իտալա-ֆրանսիական հնչեղութիւն ունեցող «ակումբ»ի գովազդը կատարում են նրա աշխատակից եւ հանրապետութեան վաստակաւո՜ր արտիստ... պորտապարուհիներ: Մսոտ երեսներ, մսեր:
Անկախ Հայաստանի Ազգային Հեռուստաընկերութեան Հանրային ալիքում:

[Tigris]

Հանրային ռադիո, մեր հի՜ն բարեկամը: Ի տարբերութիւն Հանրային Հեռուստատեսութեան, ռադիոն՝ «սպառող»ի աչքը՝ տեսողութիւնը գոհացնելու խնդիր չունի...:
Ռադիոն յագեցած է՝ ազգային, մշակութային ու իմացական հաղորդումներով. թէեւ այստեղ այլ կարող ենք հանդիպել «զամբիւղ»ի:

ԶԱՄԲԻՒՂ կամ ԶԱՄԲԻՂ
«ուռիէ, պրտուէ կամ արմաւենու տերեւներից հիւսուած կողով». գրուած է նաեւ զամբեղ, զամբիլ: Նոր գրականում ընդունուած է միայն զամբիւղ: Հայերէնը փոխ է առել պարսկերէնից՝ zanbīl «կողով, զամբիւղ». պարսկերէնից են փոխառեալ ասորերէն zebīlā, արաբերէն zanbīl, քրդերէն zambil, վրաց լեզւով զամբիլի, սերբերէն zembilj, բուլղարերէն zimbil, բոլորն էլ «զամբիւղ»:
Պարսիկ բառն էլ փոխառեալ է ասուրերէն zabbīlu«մի բան տանելու անօթ» բառից, որ ծագում է ասուրերէն zabalu «բերել, տանիլ, բարձրացնել, գովաբանել» արմատից:
Ըստ իս՝ «մ» (կամ միւս) ձայնաւորի անկումով ու փոխաբերական իմաստով՝ աղբ, զիբիլ:
Յուսամ՝ հաղորդումների կողովի պարունակութիւնը միշտ գովաբանելի կլինի, զամբիւղ կլինի, -որ երեւանեան բարբառով նաեւ ծաղկի անուն է,- զիբիլ չի լինի: